وطن دردمند

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         وطن دردمند

 

 

 

 

 

 

 

                             از ماست که بر ماست

 

 

 

 

 

 

چون نیک نظر کرد پر خویش در آن دید

          

                                         گفتا که نا لیم که ار ماست که بر ماست

 

 

 

 

ماملتي هستيم بيگانه با تاريخ، حقيقت گريز، پنهان کار ، ظاهرساز،قهرمان پرور،خودمحور، همه چيزدان، بي‌برنامه فرصت طلب، قانون گريز، مسئوليت ناپذير، پرتوقع .

 

 

 

 

 

 

 

 

   ......................................................   

   از روزي که به دروغ آلوده شديم سرنوشتمان به دگرگوني و سقوط کشانده شد که دروغ براستی مادر همه پلیدی هاست و هنوز هم بزرگ ترين دشمن ويرانگر اين ملت کهن سال و قديمي است .

 

 

 

 

 

 

 

 

   ....................................................... 

 جزم انديشي يعني گرايش به انديشه ی قطعي و تغييرناپذير که باور شده ولي ثابت نشده ، صفتي است مذموم که بزرگترين محدودکننده خير بشري شناخته شده و جزم گرایان دشمن قطعي خرد ورزان هستند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

...................................................... 

 ما نيازمند انقلاب بي رحمانه اي هستيم که در زمينه ی افکار و روش و تبعات ما صورت گيرد .

 

 

 

 

 

 

 

 

               مطالعه این کتاب هر ایرانی را نسبت به خودش،جامعه و گذشته زندگی کشورش آگاه میکند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                    فهرست 

 

 

 

 

.......................................................

 

                                                          فصل اول

                                                                     

                                                      ما چنین هستیم 

 

                                                رفتار و خلقیات ما ایرانیان

 

 

 

................................................................................

 

                                                          فصل دوم  

                                                       چرا چنین شدیم

                                                            وعلل آن

 

 

 

................................................................................

 

                                                            فصل سوم

                                                        راههای درمان

 

 

       

 

 

 

 

 

 

 

                                                    فصل اول                      

پیشگفتار 

ما چنین هستیم

مقدمه 

 

                                                                                                                                               1   1 -  -فقدان آگاهی (آلزایمر ملی)  

    2    استبداد زدگی  

    3    نادرستی ودروغگوئي                          

    4    رياکاري و فرصت طلبي                                                                      

    5     تظاهر

    6    خودمحوري و برتري جویئ 

    7    بدبيني و عدم اعتماد 

.   8      مسئولیت ناپذیری

    9     حسد ورزی

    10    قانون گریزی                                                                                                                                            

   11   همه چیز دانی

   12   احساساتي بودن و نيانديشدن 

   13   بي برنامگی           

   14   زیاده خواهی ونارضايتي دائمي.

   15   دوگانگي روح ايرانی                                                                                                                                   

   16   راحت طلبی

   17  کلي نگري (سفيد و سياه دیدن)           

   18  خود کم بيني وفقدان اعتماد به نفس .

   19   فقدان  هویت

   20  فقدان جرأت و شجاعت

   21  تضادهاي جنسیتي.

   22  شوق ویرانگری

   23  جزم انديشي (دگماتيسم)  )

   24   مسخ شدگي .

 

 

 

    پیشگفتار 

 

با مطالعه تاریخ  رشد و تکامل جوامع توسعه یافته و مرفه امروزی مشاهده میکنیم که آنها با انتقاد از عادات،عقاید ، سنت ها وخلقيات ناپسند خود، پا به دوران روشن گري گذاشته اند. نيروي محرکه آنها دراين راه نویسندگان، دانشمندان، فلاسفه، بزرگان و عقلایي هم چون ولتر،روسو، ويکتورهوگو، دکارت، گاليله، کانت بودند که واقعيت هاي زندگي و جامعه را به مردم شناساندند و آنان را به امکانات و توانایي هايشان آگاه کردند. مردم هم بتدريج متوجه شدند که رفتار و خلقيات و بسياري ازباورهايشان غلط است و به جاي اين که با مغزخود فکر کنند با مغز ديگري فکرکرده و هدایت مي شوند تا اینکه بتدريج متفکران دیگری آگاهي هاي مردم را بسط دادند و بالاخره دوران روشن گري را بوجود آورند

 و مردم از ظلمت عقاید، افکا رو رفتارهاي قرون وسطي خود نجات يافته و به بلوغ فکري وعقلانيت رسيدند. سپس با بکارگيري فکروعقل خود دنيا را تحت سلطه خود در آورده،  دست به تصرف آسمان ها زدند. 

در ايران هم دوران روشن گري در حال شروع شدن است يعني که ما شروع کرده ايم بتدریج فکر کردن وعقلانیت را جایگزین عاطفي بودن کنيم و رفتار و خلقيات منفي و تيره انديشي را از خود دور کنیم. اين روال در ايران از زمان مشروطيت با شاعران مردمي شروع شد ولي متأسفانه تحت فشاراستبداد نتوانست ریشه بگیرد و رشد کند.  خوشبختانه دراين چند دهه گذشته، بزرگاني که مي توانند در اين راه براي ما رهنمون باشند ظهورکرده ا ند که جامعه ورفتارهای ما وهمچنین خلقياتمان را بررسي وانتقاد کرده ا ند و در اين راستا کتابهایی نیز منتشر کرده اند که تکرار مکر چاپ آنها مؤيد و نويد دهنده اين است که ما دراين مسير در حال حرکت هستيم ، یعنی که جامعه ما هم به آن علاقمند شده است. عرضه هر مقاله و کتاب در این زمینه  و تکرار آنها هر قدر هم نارسا باشند این خاصیت را دارند که باب گفتمان را باز کنند و تحرکی فکری پیش آورند و عاملی گردند برای رسیدن مردم به روشنگری و عقلانیت که لارم است از آن استقبال شود زیرا که در راستای تنویر افکار مردم خواهد بود. 

بررسي هاي جامعه شناسي نشان داده است که جامعه ما جامعه اي بيمار است و نياز فوري به درمان دارد. اين مطلب را هم در سالهاي سي  روانشناس معروف دکتر چهررازي  اعلام نموده بودند و در دوران قاجاریه هم بیماری وطن در  روزنامه" وقایع اتفاقیه" گزارش شده است وهمزمان  صادقصادق هدایت نیز 37 درد لاالاج را در خلقیات ما ایرانیان شناسایی کرده است.

پر واضح و مشخص است که وطن عزیز بیمار و دردمند است.از این رو برای درمان آن مانند هر بیماری دیگرلارم است ابتدا نوع بیماری تشخیص, سپس علل و منشأ آن معلوم گردد تا بتوان در نهایت نسخه ای برای درمان آن ارائه کرد. در این راستا بیماری وطن  یعنی رفتاروخلقیات بیمار گونه ما را آقای حسن نراقی با تحقیقات دقیق و موشکافانه خود در کتاب جامعه شناسی خودمانی بررسی و به خوبی تشخیص داده اند و از این بابت لزومی به دوباره کاری نبود واز زحمات و دیدگاه‌های ایشان در تألیف این کتاب بهره برداری شده است.  در جستجوی علل به وجود آمدن رفتار و خلقیات منفی در ما و استمرار آن‌ها، دو علت اساسی شناسائی گردید. علت اول علل تاریخی وعلت  دوم علل تربیت در خانواده ها. در بررسی علل تاریخی زحمات آقای علی رضا قلی در کتاب نخبه کشی ایرانیان و همچنین کتاب های تاریخی در این مورد بخصوص سفر نامه های اروپاییان و مستشرقین مورد استفاده قرار گرفته شد.  در فصول بعدی علل بوجود آمدن این خلقیات منفی در خانواده‌هامورد بررسی و تحقیق گسترده قرارگرفت ودر نهایت پیشنهاد هایی نیز در جهت درمان ارائه گردیده است. 

   انتقاداتی که به افکار،عقاید وعملکرد های برخی بزرگان و همچنین ارقام و اعداد ارایه شده هیچکدام  به قصد محکوم کردن کسی نیست، بلکه تنها به قصد شناخت و ملموس کردن واقعیت هاست تا خوانندگان عمیق تر مسایل را بشناسند و

در پی جبران آنها بر آیند زیرا که :                                                                                                                                                                      

                                  |"شناخت بدی ها برای درک خوبیها لازم است"

                                                 

                                           بزرگترین دوست تو دشمن توست ( نیچه)

             

                  نزد من ان کس که نکو خواه تست                          که گوید چاه در راه تست                             

                 هر ان کس که عیبش نگویند پیش                           هنر داند از جاهلی عیب خیش

                 مگو شهد شیرین، شکر فا یق است                           کسی را که سقمونیا لایق است

                ز دشمن شنو سیرت خود، که دوست                        هر انچه ز توآید به چشمش نکوست

                وبال است دادن برنجور،  قند                                  که داروی تلخش بود سودمند

                چه خوش گفت ان مرد دارو فروش                          که شفا یابی، داروی تلخ نوش

 

در این کتاب همه مردم ما بخاطر قصور و رفتار و خلقیات تاریخی و فعلی شان به محکمه کشیده شده اند

به این ترتیب مجموعه ارزنده ای به روش ژورنالیستی درسه فصل اول شناخت خلقیات و رفتارهای منفی ما، دوم علل پیدایش آنها فصل سوم و در نهایت  پيشنهادهايي جهت اصلاح  بيماريهاي اجتماعي ما،  تغیر و تحول در رفتار خانواده ها  و در تربيت کودکان وهمچنین در ساختار ومديريت جامعه،  بر اساس اصول دموکراسي پایه ارائه شده است  که میتواند عامل موئژی در روشن شدن افکار مردم و  اصلاح خلقیات منفی ما باشد. به اميد رسيدن به  بلوغ عقلاني، دموکراسي در خانواده ها و در جامعه وهمچنین رفع خلقیات ورفتارهاي ناپسند اجتماعي و نيل به تفکر، تفحص و گفتمان در زندگي روزمره مان. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                              فصل اول

 

                                                           ما چنین هستیم

 

                                                    رفتار و خلقيات ما ايرانيان 

 

مقدمه 

 

مورخان، اندرزهاي «ماهاويرا» دانای هندی را که در 500 پيش از ميلاد انتشار يافت و در آن قدرت ناشي از معنويات را ابدي و خلل ناپذير خوانده بود را موجد شکل گيري دو جريان فکري متفاوت در شرق و غرب اعلام کرده اند که جريان فکري شرق را بودا و فلسفه هند و کنفوسيوس پايه گذارده است ، و پايه گذار جريان فکري غرب  فلاسفه يوناني بوده اند. جريان شرقي بر پايه ترويج معنويات و اخلاقيات که باعث ايجاد حس بي نيازي در افراد و دور شدن آنها از فساد و تباهي ميشود، استوار است، و جريان غربي بر اساس کنترل افراد با وضع قوانين و ضوابط لازم الاجرا و تعيين مجازات دنيوي شکل گرفته است. 

اين مورخان در ضمن تأکيد کرده اند که روش فکري ايرانيان یعنی آموزش هاي زرتشت، که پيش از اين دو جريان فکري متفاوت شکل گرفته بوده است، ميانگين هر دو است و ضمن اندرز به رعايت اخلاقيات مخصوصاً پرهيز از دروغگویي و عمل و انديشه بد نسبت به ديگران، از فکر يافتن راهي براي تضمين اجرایي آن ها که همانا وجود يک دولت نيرومند است غافل نبوده است. اگوست کنت فيلسوف و جامعه شناس فرانسوي در1798. م دراين زمينه گفته است: "رفتار خوب و مطلوب يک فرد نتيجه دانش و ارزش هاي معنوي اوست". اگر دانش را که کاهش پذير نيست عامل ثابت بشمار آوريم، متغير آن ارزش هاي معنوي است. به اين ترتيب تغيير رفتار يک فرد نتيجه تضعيف ارزش هاي معنوي در اوست که جلوگيري از تضعيف آن به اراده فرد و يا ضوابط و نظامات اجتماعی و دولتي بستگي دارد.   

بسياري از ما علت عقب ماندگي و فقدان جامعه اي پويا را نتيجه ی رويدادهاي تاريخي و سلطه استبداد و استعمار ميدانيم که با قبول تأثيرآنها، ولی اين یک خود اغفالي در تفکر ما بوجود آورده است که گمان داريم که هيچ تقصيري از اين بابت نداريم و با اين طرز فکر خود را در قفسي محبوس کرده ايم که واقعيت ها بروز نکرده و نمیکند تا که براي آن ها در پي راه چاره باشيم. 

روحيات و رفتارهاي ما شامل خودخواهي هاي فردگرايانه، تفکر کليشه اي در نوسا ني دائم از خود بزرگ بيني افراطي و  خود کوچک بيني افراطي، قهرمان پروري، ساده انديشي در داشتن ذاتي برتر که همواره معجزه را در جانمان نگه ميدارد و خودباختگي در برابر قدرت و عظمت ديگران که همه و همه تصاويري تو در تو و باز تابنده از يک ناتواني مزمن و يک بيماري کشنده اند که نمونه های آن را به وضوح در همه عرصه هاي زندگي مادي مان ميتوان به روشني يافت. ناتواني و ضعف ما در کارهاي جمعي، در هماهنگي و تعامل با يکديگر، در گشاده نظري و طبع بلند، ناتواني ما به گريز از تنگ‌ نظري و حسادت ها،  نمونه هایی از این بیماری اند. زمانيکه ما يک تننه به ميدان ميرويم(ور زش)، ما را به موفقيت هاي نسبي اما مخرب براي ساير جنبه هاي زندگي مان ميرساند. همه ما از دانشگاهي گرفته تا کارگر و کارمند در رانندگی  به يک رهگذر خياباني هم راه عبورنمي دهيم و رعایت حق تقدم نمی‌کنیم حتی بقیمت نابودی دیگری و از هماهنگي با يکديگر سرباز مي زنيم. حال ما چه حقي داريم وقتي خود قادر نيستيم چشم اندازهاي خود را فراتر از بيني خود به پيش برانيم و موفقيت مان را همواره در شکست دیگران بينيم و هرروز شاهد آن باشیم که چگونه هر کدام از ما به رغم تمام ادعاها و سخنوري هايمان بيشتر از آن که براي "خيرجمعي"  تلاش کنيم، براي  "سود فردي"  به پيش مي تازيم و در اين پيشتازي دغدغه اي هم نداريم که چه ضرباتی بر وجدان عمومي، بر سرنوشت عامه مردم و بر آينده ديگران و حتي آينده خود مي زنيم، پس چگونه انتظار داريم اين خودخواهي هاي فردي و تنگ نظري ها در جایی که گشاده نظري وانعطاف بيشتر لازم است به ما پاسخ خوشايندی عرضه کنند.

شکست بي شک تلخ است اما تلخ تر از آن ناآگاهي نسبت به دلايل شکست و بدتر از همه نا بينایي نسبت به علائم اين شکست است  باور داشته باشيم که نمي توانيم تا ابد بر معجزه آسان بودن هميشگي سرنوشت خود پاي فشاريم و از آن يک باور مطلق بسازيم. 

بخواب تا کی و تا چند رفته ای، برخیز                              بیا و ملت چندین هزارساله بین

نمای چاره، نه هنگام سرگرانی ماست                               کدام ملت به ناتوانی ماست

 

بيماري  ما هر اندازه هم که مزمن باشد به همان میزان قابل درمان هم هست. مزمن بودن بيماري اجتماعي ما بسيار ريشه دار و تاريخي است، ما می توانيم آن را از شعر فردوسي  در زیر که در هزار سال پيش سروده است دريابيم : 

 

ز ایران واز ترک واز تازیان                            نژادی پدید آید اندر میان 

نه دهقان، نه ترک، نه تازی بود                      سخن ها به کردار بازی بود 

همه گنج ها زیر دامان نهند                          بکوشند وکوشش به دشمن دهند 

به گیتی کسی را نما ند وفا                           روان و زبان ها شود پر جفا 

بریزند خون از پی خواسته                          شود روزگار بد آراسته 

زیان کس از پی سود خویش                       بجویند و دین آرند پیش 

 

و بیت زیر هم از فردوسی،  مشابهاً بیانگر وضعیت ما در آن زمان است : 

 

  تبه گردد اين رنج‌های دراز                     نشیبی بزرگ است بعد از فراز 

برنجد یکی دیگری برخورد                        به داد و دانش کسي ننگرد 

ز پیمان بگردند و از راستی                      گرامی شود کژی و کاستی 

نهان برتر از آشکار شود                           دل مردمان سنگ خارا شود 

 

درمان بيماريهاي اجتماعي مان شايد ساده ترازآن باشد که مي پنداريم و شايد کافي باشد که توهمات و روايت هاي بزرگ ورؤياهاي بيکران را کنار بگذاريم و بجاي اهداف بزرگ و دست نيافتني از اهداف کوچک و دردسترس آغاز کنيم. شايد کافي باشد بجاي هدف گرفتن نشانه هاي بزرگ، خودمان را نشانه بگيريم : "بميريد، بميريد و زين مرگ نترسيد کزين خاک بر آیيد، سماوات بگيريد. يکي تيشه بگيريد پي حفره زندان چون زندان بشکستيد همه شاه و اميريد." 

 

در کتاب جامعه شناسي "ما چگونه ما شديم"  برخلاف تفکر رايج، که استعمار و پديده هاي تاريخي را تنها علت عقب ماندگي ما ايرانيان ميدانند، بدرستی معتقد است که کسي ما را ما نکرده، بلکه ما خودمان ما شديم يعني اين که اکنون هستیم و استعماروورود آن معلول عقب ماندگي خودمان بوده است ونه علت آن.  این مطلب را هم شاعر بزرگ ملي ما ملک الشعراي بهار بخوبي دريافته بود و به زيبایي در شعر زير آورده است: 

 

اين دود سيه فام که از بام وطن خاست                  از ماست که بر ماست 

وين شعله سوزان که برآمد ازچپ  و راست              از ماست که بر ماست 

جان گر بر لب ما رسد, از غیر ننالیم                        با کس نسگالیم 

ما کهنه چناریم که از باد ننالیم                             بر خاک ببالیم

از خویش بنالیم که جان سخن این جاست                 از ماست که بر ماست

لیکن چه کنم آتش ما در شکم ماست                      از ماست که بر ماست 

اسلام گر امروز چنين زار و ضعيف است                    زین  قوم شريف است 

نه جرم زعيسي، نه تعدي زکلیساست                        از ماست که برماست 

گوئيم که بيدار شديم!  اين چه خياليست                      بيداري ما چيست 

بيداري طفلي است که محتاج به لالاست                     ازماست که برماست 

 

ما نيازمند بازنگري معيارهايمان هستيم که وسيله ايست براي محک زني عملکردهايمان که قد يمي اند وبايد در آنها تجديد نظر شود ومعيارهاي تازه اي که به دانستن آنها نيازداريم جايگزين آنها شوند.  ما باید از همه چيزداني خود دست بکشيم و بدنبال تکميل و به روز کردن دانسته هاي خود باشيم. دنياي امروز با دنياي پنجاه سال پيش صدها سال فاصله گرفته است ومعيارهايش هم زيرو رو شده است چنانکه بازرگاني که به سبک پنجاه سال پيش کار ميکرده ديگر قادر به ادامه کارخود نخواهد بود. در 70 ـ 80 سال پيش زغال سنگ در تعادل قوا در دنيا مؤثر بود بعد جاي خودش را به نفت داد و ما همه حواسمان را فقط متمرکز نفت کرديم در حاليکه استفاده از نخبگان درفضایي مناسب به اندازه يک چاه نفت ارزش و بازدهي دارد. امروزه جنگ لشگرکشي نيست، بلکه جنگ ابزارهاي الکترونيکي و جنگ اقتصاد، علم، اطلاعات و از همه بالاتر جنگ مغزهاست. 

امروزه همين فروشگاه هاي زنجيره اي در طول يک ماه آن چنان درآمدي براي صاحب سهامش توليد می کنند که يک دهم آن را هم نادرشاه با آن همه بد نامي و لشکرکشي به هندوستان نتوانسته بچنگ آورد آن هم بدون ذره اي خشنونت و خونريزي. امروز يک چشم الکترونيکي و يا يک ابزار ماهواره اي کار ده ها لشگر را مي کند مثلاً اگر يک تفنگ ليزري را به دست يک بچه 30 کيلویي بدهيم مي تواند لشگري از پهلوانان قديم مجهز به گرز و نيزه را از روي زمين بردارد، لذا قدرت نظامي ديگر نه در تعداد نفوس است و نه تعداد لشگريان، بلکه در علم و دانش و دانایي است. 

مردم ايران معمولاً با قلب و احساساتشان وارد مسائل اجتماعي مي شوند و چندان پاي بند مرامنامه، حزب و قيودات آن ها نمي شوند به اين دليل هم احزاب در ايران کارایي ندارند و همه اش نهضت است و هميشه اين نهضت ها بوده اند که در ايران تأثيرگذار و کارساز بوده اند. علت آن در اين است که در مقاطعي از زمان بر مبناي رد و نفي کردن، و "نه" گفتن به يک جريان، يک پديده و يا نظامی برخاسته از نهادهاي اجتماعي خودجوش، سطحي و کم عمق که به ناگهان بوجود مي آيند و شکل مي گيرند که صرفاً براي رد کردن و نه گفتن به يک خواست است، ولی براي "آري" گفتن به يک تفکر يا مرام نياز به تجمع و تطابق سليقه هاي مختلف است که به علت تضادهاي شديد طبقاتي، فرهنگي و رسوم اجتماعي متفاوت ما،  برآورده کردن آن براحتي امکان  پذير نيست. ما اين موارد را در يکصد سال گذشته بسيار داشته ايم که در نهضت مشروطه بجاي بهره وری ازآن، موفقيت مان را درشکست استبداد جشن گرفتيم ودرنهضت ملي کردن صنعت نفت گويا عمده همانا جنگيدن با انگليس ها بود تا بهره برداري ازخود صنعت نفت. 

مي بينيم که معيارها عوض شده اند کشورهاي فرادست برنامه ميريزند و نقشه مي کشند تا کشورهاي فرودست و ضعيف را به جان هم بياندازند تا با فروش تجهيزات نظامي به نوایی برسند. ولي بتدريج روش ها هم عوض شده اند به طريقي که می بينيم درآفريقا خيل انبوهي ازمردم درحاليکه ميکرب و مرض وگرسنگي ازوجنات آنها مي بارد، گوشي موبايل دم گوش خود گرفته اند و مشغول حظ بردنند. حال وقتي که به کمک تکنولوژي با يکي دو دلارازپلاستيک يک موبايل مي سازند وبه مردم بخت برگشته به صد برابرمی فروشند، ديگري دليلي براي به کارگيري تانک و کاميون نيست. 

يکي ديگر از مسائل عمده اجتماعي ما تضادهاي طبقاتي است. ما داراي پيچيدگي و تضادهاي اجتماعي و طبقاتي شديدي هستيم که حاصل آن دوگانگي و چندگانگي فکري، فرهنگي، اجتماعي و اعتقادي است که تا به حال فجايع زيادي را بدنبال داشته است و نيروي عظيمي از اين جامعه را عکس جهت همدلي ويک سویي با هم برده است و آنها را خنثي و بي اثر کرده است:

 

هم زبانی خویشی و پیوندی است                                      مرد با نا محرمان چون بندی است

ای بسا هندو و ترک هم زبان                                           ای بسا دو ترک چون بیگانگان

پس زبان محرمی خود دیگر است                                      همدلی از هم زبانی بهتر است

غیر نطق و و غیر ایما و سجل                                         صد هزاران ترجمان خیزد زدل

 

يک عده تلاش می کنند و عده ديگر تلاش در متلاشي کردن آن می کنند.عده اي مي سازند و عده اي ديگر با صفاي باطن آن را خراب می کنند. تعدادي می گويند و تعداد ديگري که خوششان نمي آيد ودرکشان نمي کنند او را هومی کنند و يا انگ رويش می زنند. تلاقي سليقه ها بشدت وجود دارد و مدارا و انصاف وجود ندارد. به جاي اينکه تلاقي سليقه ها باعث رشد فکري و اصلاح اعمال شود در عوض باعث شده است در اين جامعه سنتي خشت روش خشت گذاشتن از ملت سلب شود که همچنان ادامه دارد. خسارت و زياني که جامعه ما تا به حال از بابت اين چندگانگي طبقاتي و در نتيجه "خودزني"و "خودستيزي" و خود اظمحلالي ديده، از هيچ بيگانه و متجاوزي در طول تاريخ خود نديده است. 

 

در حيرتم از مرام اين مردم پست                      اين طايفه زنده کش و مرده پرست 

 تا هست به ذلت برندش لب گور                       چون مُرد به عزت ببرندش سر و دست 

 

مجموع اعتبارهاي جزیي و فردي اشخاص اعتبار کل جامعه را تشکيل ميده ووقتي اعتبارهاي فردي را بديده احترام نگاه نکرديم و مهم ندانستيم حاصلش همين بي اعتباري کلي است که امروزه با آن روبرو هستيم. 

همه يا خوبند يا بد، سپيدند يا سياه. هيچ جامعه اي در دنيا وجود ندارد که به دست خود اين همه سرمایه هاي انساني خود را هزينه کند و از بين ببرد ريشه اين  "خودزني" ها در وجود تضادهاست و نحوه حل و فصل آنها است که مانع پيوستن نيروها و افراد به يکديگر مي شود. 

ساخت يک جامعه مطلوب و نه حتي ايده آل بدون وجود زيرساختي از ميثاق هاي اجتماعي افراد و طبقات همان جامعه تصورش هم ممکن نيست و اين ميثاق ها و پيمان ها هرگز شکل وجودي بخود نمي گيرند مگر آن که " پيمان بندان" هر کدام سوداي انفرادي ناقض سوداي ديگري را در سر نداشته باشند. ايراني بهرحال بايد روزي با پرداخت هزينه ها به نياز مشترک وخواست هاي مشترک برسد واختلاط طبقاتي بوجود بياورد تا نسلهاي بعدي هم به اين " هم سا ني" خو گرفته و از گزند اين تضادها در امان بمانند. 

اگر بخواهيم فواصل طبقاتي را نه فقط از نظر اقتصادي کاهش دهيم، تنها راه در اين است که صحبت هاي طرف مقابل خودمان را هم بشنويم و مهم  ترازاآن، بستري فراهم کنيم که مخالفان هم حرفشان را بزنند و فقط منافع خودمان را در ضررديگران جستجو نکنيم.  بی اعتمادی به یکدیگر یکی دیگر از علل فقدان فقدان دیالوگ و گفتگو در جامعه است                                                 

 

"من با آنچه میگویی مخالفم، ولی تا پاي جان ايستا ده ام تا که تو حق گفتن آزادانه آن را داشته باشی"  (ولتر)

 

"شما را بخدا تن به مغزشویی ندهید و با مغز خودتان فکر کتید و با شعور خودتان تشخیص بدهید و از یاد نبرید که اصالت انسانی هر کس در گرو این است که صاحب اختیار فکر و اندیشه خودش باشد. این هویت انسانی را به هیچ نفروشید. شما را بخدا  گوسفند  نباشید."   ( ولتر) 

 

 

در ادامه يک يک خلقیات، خصوصيات رفتاري، اخلاقي، فکري  ما ايرانيان و تأثير آنها در جامعه مورد بررسي کنکاش قرارمیدهیم.

 

1 ـ فقدان آگاهي تاريخي ( آلزایمر ملی)

 

آن کس که بداند و بخواهد بداند                                 خود را به بلندی سعادت برساند

آن کس که بداند و بداند که بداند                               ا سب شرف از گنبد گردون بجهاند

آن کس که بداند و  نداند که بداند                             با کوزه آب است ولی تشنه بماند

آن کس که نداند و بداند که نداند                              لنگان خرک خویش به مقصد برساند

آن کس که نداند و بخواهد که بداند                          جان و تن خود را از جهالت برهاند

آن کس که نداند و نداند که نداند                             در جهل مرکب ابدالدهر بماند

آن کس که نداند و نخواهد بداند                              حیف است چنین جانوری بماند       

 

                                                                                         معراج السعاده، ملا احمد نراقی

 

آلزایمر حافظه کوتاه مدت را نابود میکند ولی به خاطرات دور دست کاری ندارد. مثلاَ اگر از او بپرسی نهار چه خورده ای ممکن است نام غذایی را که 30 تا 40 سال پیش در یک ظهردل ا نگیز خورده است را به زبان بیآورد. او در حافظه دراز مدت تش زندگی میکند.

مردم ایران دقیقاَ به چنین بیماری خطرناکی دچار شده اند و در گذشته بسیار دور خاص و محدود شده زندگی میکنند و آگاهی آنها حتی از قرن حاضرو نزدیک به صفر است. بسیاری از مردم به تقریب میدانند که سلجوقیان پس از غزنویان آمدند و خوارزمشاهیان پس از سلجوقیان. اما بسیاری هنوز نمیدانند که نهضت ملی شد ن نفت از زمان زضا شاه بود یا پسرش ؟ ایرانیان قطعه هایی از تاریخ را هزار بار شنیده و میدانند، اما تمایلی به شنیدن مهمترین بخش های تاریخ معاصر شان را ندارند.

نام جنگهای صدر اسلام و مسیر کاروان عاشورا و نام بسیاری خلفای اموی و عباسی را میدانند ولی اگر ار آنان بپرسند که استبداد صغیر مربوط به چه دوره ایست و چرا آن را "صغیر" مینامند، مات و مبهوت به پرسشگر نگاه میکند.

آیا در صد و بیست سال گذشته، یک ایرانی را میتوان پیدا کرد که یک بار برای میرزا یوسف خان مستشارالدوله اشگ ریخته باشد؟ نه ! چرا ؟ چون ایرانی نمیداند او کیست. او کسی بود که به نوشتن "رساله یوسفی" و " یک کلمه" میخواست قانون را جایگزین سلطنت مطلقه ناصری کند. بهمین جرم ماه ها در سیاه چال های قجری کتک خورد. شکنجه گر او موظف بود که او را با کتابش کتک بزند. آنقدر کتاب "یک کلمه" را بر سر میرزا یوسف کوبید که کور شد و در همان حال در گوشه زندان در نهایت غربت و مظلومیت در گذشت.

از این روضه های جانسوزدر تاریخ ما کم نیست. کسی آیا میداند چرا محمد علیشاه، روزنامه نگارانی همچون صور الاسرافیل و ملک المتکلمین را کشت؟  آن دو را همراه قاضی ارداقی در جلوی چشم شاه در باغشاه آنقدر شکنجه کردند که وقتی مردند، شکنجه گران خوشحال شدند، چون دیگر توان و نیرویی برای ادامه شکنجه نداشتند.

در واقع باید اذعان کرد که عاشورای تاریخ معاصر ایران روز دوم تیر است، روزی که بهترین فرزندان این سرزمین زیر سخت ترین شکنجه ها، کلمه مشروطه و عدالت خانه و آرادی را فریاد کشیدند. آن روز محمد علیشاه فرو ریخت، چون باورش نمی شد که چند جوان فکلی این همه بر سر مرام و عقیده خود پایداری کنند.

ایرانیان از شیخ فضل اللاه نوری بیش از این نمیدانند که نام یکی از بزرگ راه های تهران است و از اختلاف های او با روشنفکران و آخوند خراسانی (رهبر معنوی مشروطه) در بی خبری محض به سر میبرند. ایرانی نمیتواند در باره رژیم پهلوی که آن را بر انداختند، بر پایه منابع و آگاهی های مستند و درست چند دقیقه سخن بگوید، اما از حرمسرای یزید و حیله های معاویه بی خبر نیست.

آیا جماعت ایرانی در باره ستارخان وعلت لشگر کشی او از تبریز به تهران بیشتر میدانند یا در باره قیام مختار؟ چند ایرانی را میشناسید که نام تیمور تاش و علی داور را شنیده باشند و چند ایرانی میشناسید که نام خواجه نظام الملک را نشنیده باشند؟ کسی که نمیداند علی داور کیست،  نخواهد دانست که دادرسی در ایران چه مسیری را طی کرده است و ما در کجا توقف کردیم. کسی که زندگی تیمور تاش را نداند، از کجا بداند که رضا شاه چگونه پادشاهی بود و رژیم پهلوی چگونه شکل گرفت؟ کسی که در باره حکمرانان کشورش در دوره معاصر مهمترین اطلاعات را نداشته باشد چه درکی از "تحول" و "تغییر" و "آینده" دارد؟

چند نفر ایرانی را می شناسید که بدانند چرا در مجلس پنجم مشروطه از پیشنهاد رضا خان مبنی بر تغییر سلطنت قاجار به جمهوری استقبال نشد؟ چرا بازدیدکنندگان از خانه مشروطه درتبریز به اندازه زائران یکی از امامزاده های کاشان نیست؟ آیا مردم ایران میدانند چرا انگلیسی ها رضا شاه را تبعید کردند؟ آیا کسی میداند چرا ناصرالدین شاه مخالف تدریس جغرافیای بین الملل در دارالفنون بود؟ این دانستنی ها برای ما باندازه باران برای باغ لازم است.

 

مدرسه به معنای امروزی آن به همت میرزا حسن رشدیه و کسانی همچون میرزا نصراللاه ملک ا لمتکلمین در ایران پا به عرصه وجود گذاشت.  پیش از او و هم فکرانش، فرزندان ایران در مکتب خانه ها " الف دو زّبر اَن، دو زیر اِن، دو پیش اُن " را می خواندند. او برای این که علوم جدید را جرو مواد درسی ایران کند خون دلی خورد که شرح آن را بگزار بوقت دیگر.

قبر او در یکی از قبرستان های قم است. نوروز امسال برای زیارت قبر او به قم رفتم هر چه گشتم قبرش را نیافتم هیچ کسی هم نام او را نشنیده بود و نشانی قبرش را هم نمی دانست. در همان قبرستان مردی عامی ولی صاحب کرامات دفن است که میگویند او بدون آن که سواد خواندن و نوشتن داشته باشدآیات قرآن را در هر متنی که می دید می شناخت. بر مزار او مقبره ای ساخته اندمردم نیز گروه گروه به زیارتش میروند.

اگر آشنایی باتاریخ دور،  سرمایه علمی است، آگاهی از تاریخ نزدیک سرمایه ملی است. آلزایمر ملی این سرمایه سرنوشت ساز را بر باد داده است. کتاب های درسی و رسانه ها بویژه صدا و سیما سهم بسیاری در گسترش این بیماری خطرناک داشته اند.

 

کلاً مردم ما حتي تحصيل کرده ها با تاريخ ميانه خوبي ندارند و عدم اگاهی اکثریت ایرانیان از فرهنگ و تمدن گذشته خود، از کشور وازتاریخ، زبانهای مادری و تفکرات وادیان گذشته و حتی دین اسلام بسیارگسترده است.  اغلب ما ایرانیان از دو يا سه نسل پیشین خود خبر نداریم وهمگی فاقد ش

جره نامه ایم. هرکس يا هر ملتي که گذشته اش را نمي داند و نمي خواند و نمیشناسد مجبوراست همه چيز را از نو تجربه کند.  امريکا با تاريخ کم خود درس تاريخش در مدارس از وزن بسيار بالا یي برخوردار است و با وقار و احترام از آن ياد می کند وهمچنین است دراروپا. دردناک تر از اين نمي شود که تجربه اي را به قيمت گزاف به دست آوريم ولي آن را نگاه نداريم و بعد از يک يا دو نسل از يادمان برود و دوباره روز از نو روزي از نو. 

 فاجعه بزرگتر اینکه اغلب ما حتی از ابنیه و آثار تاریخی درکشور و شهر محل سکونتمان مانند مساجد، حمام ها، کاروانسرا ها و.....هیچگونه اطلاعی نداریم و نمیدانیم که متعلق به چه زمانی هستند، چه کسی آنها را ساخته و حتی چه ارزشی دارند. نویسنده از بسیاری تحصیل کرده های سطح بالا سوأل نمود که "آیا میدانید اینهمه قلعه و پلهای دختر که در ایران وجود دارند چه قلعه هایی هستند و چرا این نام را دارتد؟"  هیچکس نمی دانست، درحالیکه آنها باقی مانده آثار آیینی مهری یا میترایی ما قبل از دین زرتست و دوران آریایی ما می باشند، آیینی که 400 سال علاوه بر ایران، دین اروپا و شمال افریقا بوده است. 

 

            در کل:       "هر ایرانی میداند که چه چیزی را نمیخواهد"            

                            "همه ایرانیها در جمع ولی نمیدانند چه میخواهند"

 

اگر به سراسر تاريخ مان نگاه کنيم، با اغماض هاي جزیي سراسرآن يک طيف يک نواخت و تکراري و سينوسي بوده است که قبيله اي چه کوچک چه بزرگ و حاکم، دچار رکود ورخوت،  بی تفاوتي و نوميدی می شود و يک قوم ديگر،  يک سر کرده ديگر، يک جريان ديگر يا يک همسايه فرصت را غنيمت شمرده يورش می آورد، در دستش شمشير و در کامش زبان چرب و وعده هاي فريبنده ولي در کله اش بجز به غارت و تاراج به هيچ چيز ديگر فکر نمی کند و براي فتح هم فقط زور بازو و ويران کردن و آتش زدن نیاز است چه در اين مرحله استطاعت اند يشيدن نه تنها عامل مؤثري نيست بلکه تا حدودي بازدارنده هم هست. او فاتح می کند و قبلي ها را يا مي کشد ويا فراری میدهد وجايشان مي نشيند و ازدرون قبيله آن هایي که شهامت کشته شدن را نداشتند و قدرت ويا شانس فراررا هم نداشتند به سرعت تغيير شکل می دهند و با فاتح به صورت کاسه داغ  تر ازآش هم داستاني می کنند و می شوند دست راست آنها،  يحيي برمکي در خدمت هارون قرار ميگيرد،  خواجه نظام الملک همه کاره ملکشاه سلجوقي مي‌شود، خواجه نصيرالدين طوسي مي شود دست راست خان مغول، ميرزا ابراهيم کلانتر با هزار دوز و کلک حکومت را از زنديه ميگيرد و ميدهد به قاجاريه، ميرزا علي اصغرخان اتابک با سه پادشاه قبل و بعد مشروطه کنار می ايد اما چون تدبير نيست واگرهم هست در جهت منافع شخصي است، برنامه ريزي نيست، مديريت پايدار نيست، درايت نيست، خيلي زود شمارش معکوس آغاز مي شود. 

البته فقر هم یکی دیگر از عواملی است که باعث فقدان آگاهی میشود که آن را "پاول کوژینسکی" کاریکاتوریست بزرک لهستان بخوبی بیان کرده است:

" انسان گرسنه در درجه نخست هدفی جز سیر کردن شکم ندارد و غم نان اجازه نمیدهد که انسان به تماشای جهان بنشیند، در زندگی عمیق شود، کتاب بخواهد، یاد بکیرد و آگاهی اش را بالا برده و به جهان اطراف خود بیندیشد.

آدمی در نتیجه زندگی فقیرانه پا را فراتر از جهل نمی گزارد. چیزی که با جهل جمع نمیشود آگاهی است."

 

سراسر تاريخ گذشته مان به همت يک مرد نظامي است که با زور وآتش زدن، قدرت را د دست مي گيرد ووقتي که اوضاع آرام شد چون تمرين سازندگي نکرده، آمادگي و سواد لازم را براي ادامه کار ندارد، لذا همان رويه ی نظامي را آن قدر ادامه مي دهد تا جایي که مردم حتي براي تأمين ماليات ها مجبور به فروختن دخترانشان به ترکمن ها مي شوند، چنانکه در زمان نادرشاه اتفاق افتاد، در حاليکه او اعتباري براي ايرانيان پس از سرافکندگي بعد از شاه سلطان حسين بدست آورده بود، لذا روز از نو و روزي از نو و تا سر بجنباني يک مقطع ديگر از رويدادهاي تکراري تاريخ شکل گرفته است. لذا اگر نخواهيم همه چيز را دوباره و صد باره تجربه کنيم بايد تاريخ را بدانيم و جدي بگيريم چه بدون شناخت ديروز هرگز قادر نخواهيم بود امروز و فرداي بهتري براي خودمان بسازيم: 

  

  هرکه نا موخت از گذشت روزگار                                هيچ ناموزد ز هيچ آموزگار  

 ما اگر صرفا و فقط در این گیر بیفتیم که فقط در باره خرابی ها و چیزهایی که درست عمل نمیکنند صحبت کنیم، هرگز موفق نخواهیم شد دنیای بهتری را بسازیم. بجای دیدن فقط مسائل، خود را موظف کنیم که چه چیز ما را رشد میدهد و ما را به انسانهای آگاه تری تبدیل میکند. این در و حله اول شرایط را تغییر نمیدهد، ولی رفتار ما را با مقابله با آن تغییر میدهد که با آن چگونه رفتار و کنار بیاییم. و این بعداّ شرایط را تغییر میدهد. نسخه نوشتن برای یک دنیای جدید و زیبا نتیجه ای نمیدهد. زندگی پیچیده تر از ان است که آنرا در حد طرح، ایده، ایده ئولوژی، آرزو، برنامه حزبی، سیستم های سیاسی، فلسفه و یا دین و آیین خلاصه شود. اینها تا بحال جواب نداده اند و نخواهند داد، زیرا که یک بخش نمیتواند شامل همه شود و یا همه را در بر گیرد.

نفسا نیت در ساختارهایش دنیا را درمی یابد و اگر آن را دنبال کنیم، عشق و علاقه به صورت پروسه بیو شیمیایی در میآید و کیهان یک ماده مرده و ما به نوعی خدایان اعتقاد پیدا میکنیم. این ما را به کجا میبرد؟ میتوانیم هر روز در اخبار شاهد آن باشیم. وقتی ما فقط در این که چه چیزهایی عمل نمیکنند و بد هستند فکر میکنیم، چگونه ممکن است چیزها تغییر پیدا کنند.

عامل هر بحرانی در عمق خود علتی دارد، آیا عامل همه بحران ها، جنگ ها بروز و نمایش آگاهی ما نیست؟ این آگاهی فردی و جمعی ما است که جامعه را میسازد و شرایط بو جود آمده بیان آگاهی های جمعی ما است. آگاهی های فردی می تواند توده های متنفذ را بو جود آورد و نظر جامعه را تغییر دهد. ضمنا قابل ذکر است که این آگاهی است که مسائل، بحران ها و جنون های روزانه را ایجاد میکند.

بخش بزرگی مشغول تثبیت این دیوانگی ها میشوند و تقریباّ همه اطلاعات، اخبار و نوشته جات محدود به این میشوند که مسائل را نشان دهند و تا کوچکتری جزئیات آن را شرح دهند و بنامند و بسیار کم به علت آن اشاره میشود. ما علائم را شرح میدهیم و بیماری را نادیده میگیریم. علت آن در این است که آگاهی جمعی طوری ساخته و پرداخته شده است که به بهره برداری دعوت و تشویق میکند، لذا وقتی ما مسئولیت زندگی مان را در دستان سیاستمداران، رهبران و شخصیت های قوی و قدرتمند قرار میدهیم، به این امید که آنها ما را نجات بدهند، آنها هم تا میتوانند از آن بهره برداری میکنند.

وقتی که آگاهی جمعی به سطحی رسید که ما با خود مسئولیتی زندگی کنیم، ما به انها نیازی نخواهیم داشت.

         

              یک انسان واقعا آزاد و با آگاهی رشد و تکامل یافته هرگز سلطه پذیر و یا قابل دستکاری نیست

 

وضعیت جامعه ما را بحساب قدرتمندان گذاشتن از واقعیت به دور است، آنها مسلما در شرایط فعلی تاثیر گذار و مسئول اند ولی مسائل پیچیده تر و عمیق تر از این ها است. حکومت و شرایط حاکم به این علت است که ما آن را اجازه داده ایم.

اگر به دنبال دنیای بهتری هستیم باید در آن عامل باشیم و در ساخت آن شراکت داشته باشیم و این قدرتی است که میتواند تغییرات بوجود آورد. تا زمانی که فقط نق میزنیم که چقدر حاکمان بد هستند، به این ترتیب به صورت قربانی باقی می مانیم

ولی شرایط تغییر میکنند و انسان ها دائما در حال آگاه شدن هستند که ما هستیم که این واقعیت را بوجود آورده ایم و قدرتمندان و حاکمان تنها از عدم آگاهی ما برای رسیدن به امیال خود استفاده میکنند.

 

در لحظه ای که بر پا شویم، آنها خواهند افتاد، ولی نه بعنوان مخالف و یا دشمن، بلکه به صورت آن ای که واقعا هستند یعنی " ارواح فقیر و صغیری در یک دنیای تیره و تاریک زیرا که: کسی که همه چیز را دارد و با همه اینها باز هم بیشتر میخواهد، در جهنم زندگی میکند."

حال زمانی رسیده است که باید جامعه ای بسازیم برای راحتی و آسایش همه بندگان خداوند در روی زمین. وقتی ما خودمان را تغییر بدهیم، این دنیا را تغییر میدهد.

 

 

 

  2    استبداد زدگی 

 

وقتي گاليله در دادگاه تفتيش عقايد کليسا از گفته خود که زمين گرد است استغفار کرد وبا سرافکندگي از دادگاه بیرون آمد يکي ازشاگردانش فرياد زد "بيچاره ملتي که قهرمانش را از دست بدهد" در اين مورد |"بر تولد برشت" نويسنده بزرگ آلماني از قول گاليله جواب ميدهد:

                                           "بيچاره ملتي که به قهرمان نياز داشته باشد"

 

در ایران نظام سیاسی همیشه نظام خود کامه بوده است که یک نفر بدون ضا بطه خواست و قانون خود را به همه تحمیل می کرده است. در نظام های خود کامه: ترس، جان مایه رابطه پادشاه با مردم است چیزی که سابقه چندین هزار ساله دارد

در ایران از قدیم الایام چنین بوده است که امیر یا پادشاهی ماموری را برای کاری می گماشته و آن مامور بیش از هر چیز خود را موظف میدانسته به خواسته های ارباب که خودش نیز در چها چوب ساختار قبیله ای به ریا ست و یا حاکمیت رسیده، وفا دار بماند. به این ترنیب حاکمیت در ایران نیازی به رضایت مردم نداشت زیرا که در گذشته وی با تسلط بر منابع آب و زمین ها قدرت می یافت و راه استنداد را در پیش میگرفت و در عصر حاضر با تسلط بر نفت، همان راه را ادامه میدهد. برخلاف ایران دولت های اروپایی که متکی بر مالیات های مردمند در مقابل مردم مجبور به پا سخگویی اند.. اصولا دو قدرت یعنی قدرت سیاسی و قدرت دینی به پول مردم نیاز دارند. سیاست این پول را با زور میگیرد و دین یا افراد را از نظر شرعی مکلف به پرداخت میکرده و یا مردم به صورت داوطلبانه هدایایی پرداخت میکردند.

مردم ما از خود و جامعه از لحاظ تئوریکی و هویتی غریبه  بودند باین خاطر استبداد راحت تر و مسلط تر میتوانست دامه حیات دهد. گروه های اجتماعی بعلت پراکندگی روستاها و همچنین قبایلی که مرتب در حال کوچ بودند نمبتوانستند متخد شوند. بتدریج نحوه حکومت استبدادی و جامقه بصورت اداب و سنن در آمد و دیکتاتوری آداب و سنن و قدرت خود را کاملا مستقر کرد. لذا عادات و سنن در هر موضوع و موردی که جنبه نهایی داشت با سنن تطبیق میشد.  مثلا عدالت یا حقوق بشر عبارت میشد از مطابقه و همرنگ شدن با رسوم و سنن و باین خاطر هیچ حکمران خودکامه ای حتی به این فکر نمیکرد که در مقابل منطق "رسوم" ایستادگی کند.

 شغر زیر از سعدی گویای تفکر استبدادی کهن و تاریخی ما در آن زمان است:

 

                         استاد معلم که شود کم آزار                             خرسک بازند تفلان در بازار

                                                                                                                                                                          نتیجه زندگی در شرایط استندادی و با خلقیات ذکر شده را میتوان در چهره و نگاه های اکثر ما بصورت آرزو، حسرت، افسوس و......... بخوبی مشاهده کرد: 

در سرزمین من::

                   

                   نگاه کودکش پر از آرزو                            

                                                نگاه جوانش پر از حسرت                                                                                                                                      

 

                                                                                نگاه سالمند ش پر از افسوس 

                                  

 

ایرانی بن مایه اجتمایی روانی لازم برای کارهای جمعی و دمکراتیک را ندارد. در ورای استثناها، انسان ایرانی یا ستم دیده است یا ستمگر، یا غارت شده است یا غارتگر، یا مظلوم است یا ظالم، یا قربانی است یا جلاد، ما فرصت ایفای نقش بینابین و سالم و عقلانی بین اینها را نداشته ایم تا بیاموزیم و به واسطه آن قادر به کار جمعی شویم، که اساس آن رعایت حقوق فرد است. هر جمعی که تشکیل میشود شکننده و موقتی و نا کارا است واعضائ آن در واقع بعنوان اعضائ برجسته از یک جامعه عصبی و سر خورده،  توان تحمل مشترک دیگری را ندارند. اما همین افراد میتوانند تحمل مشترک فقط یک نفر را داشته باشند، چرا که همگی یک نفر را عزیز میدارند و به واسطه احساس اشتراکی که به او دارند، از این یک نفر به شرط این که یدک کش عنوان رهبر باشد، پیروی میکنند. در این میان انچه آن یک نفر میکند چندان مهم نیست، آن چه یک نفر در ذهن آنها تجلی میکند مهم است.

ما متأسفانه سراسر تاريخمان مملو است از قهرمان بازي و قهرمان پروري.  قهرمانها را خودمان پرورش ميدهيم و روي سکو مي نشانیم و در بعضي مواقع آنها را تا حد پرستش ستايش مي کنيم وحتي در سطح خدايش قرار مي دهيم ( چه فرمان يزدان چه فرمان شاه)، ولي خيلي زود چون نمی تواند خواسته هايمان را برآورده کند شروع به ملامتش مي کنيم در حاليکه خود ما از او يک بت ساخته ايم و خود اوادعائي نداشته است. خودمان بالايش مي بريم خودمان هم به زمينش میزنيم آن هم در زننده ترين حالت ممکن و اگر هم زورمان نرسيد برايش متلک و لطیفه درست مي کنيم.

در گذشته در حيطه کشاورزي بعلت بي آبي ميراب ها که مسؤل مستقيم تقسيم آب بودند قلدري مي‌کردند، لذا کشاورزان براي حفظ محصول کشاورزی خود اجباراً با ميراب قلدر کنار مي آمدند. حال وقتي از بالا دستي زور مي شنوي و زور را قبول مي کني، يک جوري بايد آن را سر پائين دستي خالي کني حتي اگر زن و بچه هايت باشند.بدينترتيب آرام آرام با زور زيستن میشود يک عادت عمومي و تمام ذکر و فکر مي رود دراين جهت که يک جوري براي خود تأمين قدرت کني و بروي بشوي دست راست زورگو تا از محل زورگوئي او به تو هم نصيبي برسد.                                                                                                   زورگوئي و استبداد متأسفانه طي تاريخ چند هزار ساله برايمان ملکه شده است و با گفتمان و مقايسه يک شبه قابل حل نيست و زمان بسياري را مي طلبد. وقتي در حالت بی پناهي کسي با مشت توي سر آدم بکوبد سه حالت پيش مي آيد، اوّل اينکه شجاعي و عکس العمل ميدهي و مشت را با پس گردني و لگد و فحش جواب مي دهي بدون ملاحظه عواقب آن. دوم اينکه راه عاقلانه را در پيش مي گيري تا فرصتي پيش آيد تا مشتي را که حق تو نبوده جبران کني و راه سوم اينکه دچار ضعف و زبوني هستي و باور مي کني که اين حق اين قدرتمند بوده است و سکوت مي کني چون حق توست و اين دست تقدير است که چنین رابطه اي بين شما دو نفر ايجاد کرده است و اگر خيلي محکم تر نزده از بزرگواريش بوده است. اين شکل رفتار بدترين نوع آن است و به تدريج تبديل به عادت مي شود،عادتي که منجر به قهرمان جویي و قهرمان پروري و ايجاد محيط استبدادي می گردد. حاصل جمع آن، جزم انديشي و استبداد فکري با حس خود کم بيني و حقارت است که استبداد مطلق را ایجاد مي کند، که مطلق و بدون گذشت است و جامعه شناسان غرب آن را استبداد شرقي مي نامند که شدیدترین و مطلق ترين و بدترين نوع استبداد شناخته میشود تا جایی که هیچ‌کس اختیاردار جان، مال، ناموس و......خودش نبوده، وهمه چیزدراختیارمستبد قرارمیگیرد، ودرنتیجه مردم همیشه در وحشت دائمی بسر میبرند.

 

هاتری مارتن، کشیشی که در زمان فتحعلی شاه انجیل را در شیرازبه فارسی ترجمه کرده چنین اظهار داشته است: "طاعون و امراض و قحطی در مقابل بلا و مصیبتی که از طرف ملازمان شاه به مردم وارد میشود چیز کمی است که به حساب نمیآید."

ونسان مونتی درکتاب  "ایران" ، در مورد ضمیروروح ما ایرانیان چنین نوشته است:                                       

      " در پشت پرده، روح ملتی پنهان است که از دوران طفولیت منکوب ودر هم کوبیده شده است و به ناامیدی خو گرفته است درست است که از چندی به اینطرف دیکر معلم مدرسه بصورت شاگردانش اخ و تف نمی اندازد و به آنها چوب نمی زند ولی طفل خردسال و جوان از ظلم و بیدادی که راه و رسم حکومت گردیده است چه انتطاری میتواند داشته باشد".

محيط استبداد زده،  استعداد پرورش دوباره و دوباره استبداد را دارد. بهترين مثال مقايسه هند و پاکستان است که محمدعلي جناح به خاطر اينکه اکثريت کنگره هندوستان بودایي و هندو بودند فکر ايجاد کشور مسلمان نشين پاکستان را کرد(البته این سياست انگليس براي تجزيه هند بود) او شد قاعد اعظم و پس از مرگش در اين کشور موحد و يکتاپرست يک روزهم حکومت قانون برقرارنشد و ژنرال پس ژنرال کودتا کردند و در دامن انگليس و امريکا قرار گرفتند ولي هندوستان با صدها قبيله وزبان و مذهب توسط فيلسوف هاي پير و پاتال بدون نشان نظامي و شمشير و تاج ولي با قدرت معنوي پدربزرگ ها اداره شد. روي کارآمدن نلسون ماندلاپس از  28سال زندان بدليل زمينه و بستر موجود در همين جامعه ی به ظاهر عقب مانده بوده است. در جامعه قهرمان پرور، اين زندان بان يعني فرد قدرتمند است که اجر و منزلت دارد، نه زنداني. .به هرحال تا زورشنوي وجود دارد،  زورگوئي و استبداد هم بصورت طبيعي به دنبال آن خواهد آمد:

 

      فقیه شهر بگفت این سخن به گوش حمارش                 که هر که خر شود البته میشوند سوارش

                                                                                                        مولانا

 

3 ـ  دروغگوئي و عدم صداقت 

 

هرودوت در مورد ايرانيان عصر کورش می نويسد "چيزي که براي پارسي گفتنش جایز نیست دروغ ودروغگوئي است، پارسي دروغگوني را ننگین ترين و شرم آورترين عيب ميداند."

در کتبه دعاي داريوش کبير مي خوانيم "خدا اين کشور را از دشمن، از خشکسالي و دروغ نگاه دارد." 

در کتیبه دیگری در سینه کوه های ایران داریوش چنین نوشته است:                                                                      " ای کسی که میخواهی بعد این پادشاه باشی ازدروغ بپرهیزودروغگورا کیفر بده،  دوست مردی مباش که دروغگو و زورگو نیست، بلکه دروغگو و زورگو را سخت کیفر بده "

"کوروش یک نابغه فوقالعاده بود، او آمال مقدس و بزرگی داشت که مخصوص روح ایرانی است، کوروش دوست عالم انسانیت و طالب حکمت و قوی الاراده و راست و درست بود"                                                                                                                                                                        

 

                                                                         گزنوفن                                                                  

        

ایرانیان چنان که در آغاز تاریخ دیده می شود، بدون تردید یکی از شریف ترین نژادهای دنیای باستانند. شرافتمندی و اخلاق انسانی و مردانه آنان شخص را ازوحشیگری بیرحمانه ومفاسد آشوری و بابلی و مردم کارتاژمیرهاند.                                                                                                                                               

                                                                                                                             زـ گروسه

 

ولي بعداً در اواخر دوران هخامنشيی و دوره اردشير دوم گزنفون شاگرد سقراط چنين مي نويسد:

" در اين روزها خيلي ها فريب شهرت پارسي ها را از جهت وفاي به عهد و حفظ سوگند مي خورند ولي همين که آنها را نزد شاه مي برند سرشان را از بدن جدا مي کنند. اين روزها افراد متمول را مثل جانيان حبس مي کنند تا از آنها پول بگيرند ديگر کسي نمي خواهد به قشون شاه ملحق شود، روح سلحشوري د رنها بکلي مرده است، مملکتي نيست مانند پارس که در آن، آن همه مردم از زهري که بدست ديگران به آنها خورانده مي شود بميرند، تقواي پارسي ها در آنها خاموش شده وبرخلاف گذشته بي عدالتي، حب منافع نامشروع و بي شرمي در نزد آنها ترقي کرده است."

 

مي بينم که انحطاط ما ایرانیان در گذشته های دور هم بوده و در دوران سلوکيان و پارتيان ادامه يافته و تشدید شده است و پس از اعتلاي اوليه سلسله ساساني دو مرتبه در اواسط آن اوج مي گيرد تا جائيکه يک امپراطوري به  اين عظمت با حمله اي به قول "باستان پرست ها" چند عرب پابرهنه و باديه نشين در هم فرو ميريزد و پس از آن به اوج خود مي رسد.

در حقيقت پاي بست امپراطوري ساساني از مدت ها قبل با موريانه دروغ چنان پوک و بي مغز شده بود که اگر حمله عرب نبود حادثه ی ديگري آنرا خرد مي کرد. حوادث بزرگ هيچ وقت نمي توانند يک شبه شکل بگيرند و يا به خاطر عامل مشخصي به وقوع بپيوندند، بلکه ميليون ها حادثه کوچک و بزرگ روزانه که ما با بي اعتنائي از کنار آن مي‌گذريم جمع مي شوند و آن را به وجود مي آورند.

ما امروزه در اعداد يکي از نادرست ترين و دروغگوترين ملل جهان به شمار مي رويم. دروغ حکم هنررا پیدا کرده است و ایرانیان در این زمینه استاد ند .اين ويروس طوري دروجودمان آشيانه پيدا کرده که خودمان هم از آن غافليم حتي به خودمان هم دروغ مي گوئيم. تکرار مکرردروغ قباحت آن را از اذهان همگي پاک کرده است و بصورت امري عادي در آمده است، به طوري که به پليس، به زن و بچه، به اداره ماليات ،به رئيس اداره، به دولت و....دروغ مي گویم و کم کم بصورت حق درآمده و امري عادي شده است.

الکسي سولنیکوف شاهزاده روسي که يکصد و چند سال پيش به ايران سفر کرده بود در سياحت نامه خود چنين مي نويسد:

"درستي صفتي است که در ايران وجود ندارد.....دروغ به طوري در عادات و رسوم اين طبقه (کاسب و دکاندار و نوکر) از مردم ايران ريشه دواينده است که اگر احياناً يکنفر از آنها رفتاري بدرستي بنمايد رسماً از شما جايزه و پاداش مي خواهد."

آمي يین مارسلين مورخ رومی حدود1000 سال پيش ايرانيان را چنين معرفي میکند:

"بسيار پرگو و خودستا هستند، چه در موقع کام یابی و چه در اوقات مصيبت، هميشه لفظ تهديد و تخويف برلب دارند،مکار ومتکبروبيرحم اند.راه رفتن شان بسيار سنگين موقر و طبيعي و روان است، بهترين جنگجويان دنيا هستند ولي در کارجنگ خدعه و مهارتشان بيشتراز شجاعت شان است. نسبت به غلامان و زيردستان و مردم خرده پا با استبداد رفتار مي کنند وخود را مالک و صاحب اختيار جان و مال آنها ميدانند. نوکران و گماشتگان حق ندارند در خضور آنها لب به سخن بگشايند."

 

جیمز موريه نويسنده انگليسي در کتاب "ايران و ارمنستان و آسياي صغير و استانبول" در سال1880.م و در دوران فتحعلي شاه در مورد ايرانيان چنين مي نويسد:

"در تمام دنيا مردمي به لاف زني ايرانيان وجود ندارد، لاف و گزاف اساس وجود ايرانيان است. هيچ ملتي هم مانند ايرانيان منافق نيست و چه بسا همان موقع که دارند با تو تعارف مي کنند،  بايد از شرشان برحذر باشي.ايرانيان تا بخواهي حاضرند به تو قول و وعده بدهند مثلاً اگر اسبي، مزرعه اي، خانه اي و يا هر چيز ديگري را در حضورشان تعريف و تمجيد نمایي، فوراً مي گويند، تعلق بخودتان دارد. آنها عيب ديگري که دارند دروغ گویي است که از حد تصورخارج است ايرانيان لبريز از خودپسندي اند وشايد بتوان گفت که در تمام دنيا مردمي پيدا نشوند که به اين درجه به شخص خودشان اهميت بدهند و براي خودشان اهميت قائل باشند."

جميزموريه همچنين در  کتاب "حاجي بابا اصفهاني" ايرانان را چنين توصیف مي کند:

"ياران به ايرانيان دل نبنديد که وفا ندارند و آدم را به دام می اندازند هر قدر به عمارت ايشان بکوشي، به خرابي تو مي کوشند دروغ ناخوشي ملي و عيب فطري ايشان است و قسم شاهد بزرگ اين معني.  سخن راست چه حاجت به قسم است جان تو، بهجان خودم، به مرگ اولادم، به روح پدرومادرم، به جقه شاه، به سبيل، به سلام وعليک، به نان و نمک، به پيغمبر، به خدا، به ائمه، به قبله، به دوازده امام...... وهرآنچه به زبانشان بيايد براحتي سوگند ميخورند تا دروغ خود را به کرسي بنشانند."

 

سرجان مک دونالد انگليسي در مورد ايرانيان چنين نوشته است:

"ايرانيان مردماني مهمان نواز،  نسبت به بيگانگان مهربان و در رفتار و کردار بي نهايت مؤدب و ملايم اند وحرکت و سکناتشان دلپذير، گفتارشان گيرنده و دل فريب و مصاحبت شان گوارا و دلپذير است و لاکن درعوض فاقد بسياري از صفات پسنديده اند چنانکه در تمام فنون مکروحيله و دوروئي ورياکاري ماهرند و نسبت به زيردستان شقي و غدار و در مقابل زبردستان افتاده و فروتن ميباشند واز اين گذشته مردمي هستند بي رحم و کينه خواه و حريص و فاقد ايمان و محروم از صفات قدرشناسي و شرافتمندي."

 

کنت دو گوبينو ديپلمات فرانسوي در کتاب" سه سال در ايران" ايرانيان را جنین وصف میکند:   

"زندگي مردم اين مملکت عبارتست از سرتا پا يک رشته توطئه و يک سلسله پشت هم اندازي و فکر و ذکر هر ايراني فقط متوجه اين است که کاري که وظيفه اوست انجام ندهد.ارباب مواجب گماشتگان خود را نمي دهد و نوکر تا مي تواند ارباب را سرکيسه مي کند از بالا گرفته تا پائين در تمام مدارج و طبقات اين ملت جز حقه بازي و کلاه برداري بي حدوحصر و بدبختانه علاج ناپذير، چيز ديگري ديده نمي شود و عجيب آنکه اين اوضاع دلپسند آنان است و تمامي افراد هرکس به سهم خود از آن بهره مند مي شود و اين شيوه ی کاروطرززندگي رويهم رفته از زحمت آنان مي کاهد و به همين دليل کمتر کسي حاضر به تغيير اين وضع است اضافه بر اين اگر هم کسي آرزو کند اين وضع تغيير پيدا کند، حاضرنيست ازخودش شروع کند و اقدامي به عمل آورد بلکه اين تغيير را براي ديگران آرزو مي کند نه براي خودش."

 

ژنرال گاردان فرستاده ناپلئون در دربار شاه عباس که برای ایران توپ تولید میکرد و ارتش را در جنگ با تزارهای روسیه راهنمایی می کرد در خاطراتش مینویسد:

"ایرانیها دائمأ ورد زبانشان قران، محمد، علی،امام زمان وکلیه انبیا ومقدسین است برای نفع شخصی و بدون ایمان و به دروغ."

سر جان ملکم انگلیسی در این مورد چنین نوشته :

" یک فرد ایرانی شاید کمترازهر فرد دیگری در روی زمین حاضر است در راه منافع کشور خود قدمی بر دارد. آن ها با هوشند اما هوش آنها غالباً توام با نادرستی و فقدان استقامت اخلاقی است. هیچ کاری سخت تر از این نیست که یک ایرانی را برای دروغی که گفته است وادار به اعتراف کرد و هیچ چیزی نادر تر از آن نیست که انسان حقیقت ساده امری را از زبان یکی از افراد آن کشور بشنود. انتظار یافتن حقیقت و درستی در روابط بین افراد، در استواری و وفا، در استقلال اخلاقی، درزناشویی محبت آمیز، در زندگی خانوادگی و علاقه فامیلی، حاضر بودن به فدا کردن مال یا جان درراه خیرعامه، تحمل عقاید دیگران در مسایل مذهبی، مراعات انضاف نسبت به دیگران و حقشناس در مقابل نیکوکاری درسرزمین ایران بیهوده است".

 

مصطفی فاتح در کتاب" 50 سال نفت ایران " چنین مینویسد:

" وقتی که به معاونت شرکت نفت ایران و انگلیس منصوب شدم تماس بیشتری با رجال خودمان پیدا کردم و بتحقیق دانستم که بیشتر طبقه حاکمه ایران از وزیر و وکیل و رجال وسیاستمداران و غیره همه و همه از همان قماش وزیر دارایی هستند. میهن و وجدان برای آنها پشیزی ارزش ندارد.  معبود و مقصود آنها زر و زور است. هر کس مقاصد پلید آنها را تامین کند بنده وار در خدمتش می ایستند و دروغ و تقلب و ریاکاری، سرمایه زندگی و محصول مکتب فاسد این طبقه میباشد. در این مدت کسانی را دیدم که در لباس آزادی خواهی دلالی سیاسی میکردند و اشخاصی را شناختم که حاضر بودند منافع کشور خود را فدای پول نموده واز هیچگونه پستی و فرومایگی روگردان نبودند."

 

ولتر در مورد مشرق زمیبی ها چنین اظهار نظر کرده است: "مشرق زمیبی ها تقریبا همه بنده وغلام بوده اند و از خصایص بندگی وبردگی یکی هم این است که در همه جا با اغراق و مبالغه سخن میرانند و بهمین ملاحضه علم بیان و فصاحت آسیایی مهیب و وحشتناک است".

متن زیر که در زمان قاجار نگاشته شده مو ئید این وضعیت در آن زمان است:

ترس و وحشت سرا پای ما را فرا گرفته، بد گمانی و بد بینی بالای سر ما خیمه افراشته. دیگر از سایه خود بیمناک و نسبت به برادر خود نیز بد گمانیم. همه از هم و با هم رنج میبریم. همه از هم و با هم می ترسیم. همه از هم و با هم فریاد میکشیم. همه از هم و با هم ناراضی ایم. همه از هم متنفر و بیزاریم، ولی همگی با هم این جهنم واقعی را بوجود آورده ایم. راستی و درستی و وطن خواهی و نوع دوستی کلمات متداول ما است، ولی در عمل جز ترس ، کینه و رنج و بدبختی، حاصلی نداریم. آنچه در محیط ما وجود دارد برای تشدید شکنجه و افزایش رنج است. علمای اعلام از عمل نیک محرومند، پاسبان دزد است، قاضی راشی است، دولت هم دشمن ما است، فرهنگ کانون جهل و فساد گشته و عدلیه مرکز ظلم و قساوت. همه اینها را میدانیم و همه آهسته این قضایا را صحبت مینماییم، با وجود آن به متعاملان و ملا نمایان احترام میگزاریم. از پاسبان می ترسیم، به قاضی التماس میکنیم، از دولت انتظار شفقت و مساعدت داریم و برای دفع ظلم به حکومت پناه میبریم. اما احترام ما به ملا نمایان، ترس ما از پاسبان، التماس ما به قاضی، دادخواهی ما به حکومت و عدلیه، همه ریا کاری و دروغ است و دعای علما، حفاظت پلیس، عدالت قاضی از آن دروغ تر.

دروغ آتش جهنم ما ست، دروغ ماده  اولیه این کارخانه رنج و عذاب است، دروغ محصول تمام نشدنی این مزرعه آفت و الم است. آری دروغ تخم پر حاصلی است که لاطبع در سرزمین بلا کاشته میشود و میوه آن بر خرمن کینه، عداوت، تنفر و بدبینی افزوده میروید، دروغ کنسرت شیطان و آهنگ عزایی است که در سر تا سر این قبرستان نواخته میشود، دروغ سرور جهنمیان است.

زندگی ما بمعنی حال وجود ندارد و به فردا اهاله میگردد و ما به فردا علاقه مندیم، فردایی که امروز نمیشود و در پی خود فردا های بیشتری دارد، با وجود آن، این فرداها امید ما است. فردا آهنگ یکنواخت و تنها آهنگ امید بخشی است که در سر تا سر جهنم ما ظنین انداز است. فردا سرود دایمی ما است: فردا نان خواهیم خورد، فردا دفع ظلم خواهد شد، فردا دژخیمان دست از شکنجه و تعذیب ما بر خواهند داشت، فردا صدای شلاقی که استخوانهای ما را خرد میکند شنیده نخواهد شد. ما منتظر این فردا هستیم.

هر سطر از این نوشته شامل یکی از مواد قانون جزایی ما است. در این کشور حرف بد جنایت است، ولی عمل بد مباح است، در این جا به همه کارهای بد عمل میشود، بدون آن که کلمه ای بر زبان آورده شود و کلیه حرف های خوب زده میشود بدون ان که ذره ای عملی گردد. ندای فضیلت و تقوا از زمین به آسمان میرسد، ولی فضیلت و رسوایی از در و دیوار میبارد. منظره بدبختی و بی نوایی دیگران مسبب نشاط ماست، گر چه به ظاهر با چهره معصوم و غمناک میگوییم بیچاره، در باطن ولی موجی از مسرت آتش سبعیت درونی ما را تسکین میدهد. مادامی که سر دیگری را از بدن جدا میکنیم با آهنگ پدرانه میگوییم، میازار موری که دانه کش است ، که جان دارد و جان شیرین خوش است.

 

 

دروغ مايه زايش کليه فسادهاست.کارمندي که با تمام وجود از رئيس بدش مي آيدولی سعي مي کند که او نفهمد که اودروغ مي گويد، این رئيس بايد چقدر چهره شناس و رفتارشناس باشد تا اين را بفهمد. البته وقتي او را از پشت ميزش برداشتند آن وقت پيشخدمت مخصوص اش هم رفتارش عوض مي شود. در روز تاسوعاي 57 پهلوي دوم را با هليکوپتر براي تماشاي تظاهرات مردم بر عليه او آوردند، او باور نمي کرد که اينها همان مردمي هستند که سه ماه پيش براي ديدنش دو سه ساعتي در سرما و گرما در دو طرف خيابان مي ایستادند واين تعيين کننده شکست روحي شاه در همان روز بود.

اگر بيشتر تعمق کنيم مي بينيم و نتيجه مي گيريم که تمامي اينها از دورغ است، دروغي که عادت شده است، عادت زشتي که نفاق مي آورد، دوروئي مي آورد، خاکشی مزاجي و بوقلمون صفتي مي آورد، رنگ  پذيري دقيقه به دقيقه می آورد و فرار از مسئوليت مي آورد.فردي وسیله ای خريده است که ما تعريف آن را مي کنيم، مي گويد پيش کش و ما هم تشکر مي کنيم و مي گوئيم به جان تو نه... آخه اين يعني چه؟

يک اروپائي از دوست ايراني اش مي پرسد، وقتي ايرانيان انسان را براي صرف چاي و ميوه به منزلشان دعوت مي‌کنند از کجاي حرفشان مي شود فهميد که باید وارد منزلشان شد يا نشد؟  دوستش با لبخند جواب داد: "خيلي مشکل است فقط با تجربه ميتوان تشخيص داد." یاوقتي کسي سوالي از ما مي کند براي ارایه ی پاسخ صريح و روشن تلاش نمي کنيم، بلکه کوشش مي کنيم حدس بزنيم که منظور سئوال کننده از طرح اين سئوال چيست و با تغيير حد سمان پاسخ مان هم تغيير مي کند يعني که پاسخ‌مان را متناسب با استنباط از نظر سئوال کننده، و نه مبتني بر اعتقاد شخصي مان میدهیم اين است که تک بيت عوفي مي شودسرمشق مان:

 

      چنان با نيک و بد خو کن که بعد از مردنت                      عوفي، مسلمانت به زمزم شويدو هندوبسوزاند

 

رنگ به رنگ شدن، بوقلمون صنفتي، نان به نرخ روز خوردن يعني حاکم معزول را لگد زدن ودرجلوميزحاکم منصوب دست به سينه ايستادن و عقب عقب از در خارج شدن و صدها مثال مشابه ديگرکه مجبوريم همه به هم دروغ بگوئيم و هر ناملايمتي را به جاي اعتراض صريح با تظاهر به خود هموار کنيم. اين است که براي هيچ مرجعي و مقامي ارزش قائل نيستم و به قوانين پايبندي نشان نمي دهيم، بلکه تسليم مي شويم ولي نه از روي باور.ما هرگز اطاعت از قانون نمي کنيم زيرا که اين جرأت را نداريم که رو در رويش بايستيم و صراحتاً با او مخالفت کنيم.  مادامي که پدر در هنگام نصيحت پسر و ارشاد او با صداي زنگ تلفن به پسرش اشاره میکند مي کند که بگو پدر در خانه نيست اثرات اين نصحيت هم از اين حد فراتر نخواهد رفت.

بی صداقتی در عبادت و در ارتباط با خداوند هم بوده که برای آن قافیه زیر را ساخته اند :

 

             عبادت بی صداقت حقه باری است        اساس مسجد دش بت خانه سازی است

              چرا انسان نمی خواهد بداند                وضو بی صداقت آب باری است

 

وقتي آن قدر صداقت و جرأت نداري که با نزاکت با رئيس مربوطه مخالفت کني وازترس او را تائيد مي‌کني، لذا اين ترس و جبن را بايد جاي ديگر جبران کني باين خاطر پشت رئيس بد و بي راه مي گوئي و چون برنامه اي هم براي انجام مخالفت نداري شروع مي کني به لجبازي و تلافي در آوردن در سطوح پائين تر، با تيغ کشيدن روي صندلي اتوبوس ها و سينماها و در سطوح بالاتر به نحوي ديگری.

ناگفته نماند که عدم صداقت ورياکاري در همه جاي دنيا وجود دارد که بيشتر مختص سياستمداران، بزرگان، بانکداران  و تجاربزرگ بوده و به توده مردم خيلي ارتباطي پيدا نمي کرده ولي در کشورما به ويژه اخيراً غلظت و درجه گستردگي 

وسيعي پيدا کرده است و سياست بازي در پائين ترين سطوح جامعه هم رسوخ پيدا کرده است.                                                 

 

افکار ضد بشری "هدف وسیله را توجیه میکند"که ماکياول فيلسوف صريح و صادق جهان سياست ارائه کرده نتيجه اعمال پادشاهان اميران و بزرگان و کشيشان رياکار در تمامي دوران گذشته غرب بوده است.

يکي از پيامدهاي دروغ گوئي ظاهرسازي است که در کل جامعه ما وجود دارد.هيچ يک از مسئولين، بزرگان و تا سطوح پائين تر را نمي توان يافت که با صداقت اظهارکنند که اين کاررا به علت بی دانشي، بي تخصصي انجام داده اند و مسئوليتش را هم می پذیرند، و اين يک فاجعه است. تازه علاوه بر عدم اعتراف، براي توجيه ناتواني و خراب کاريش مجبور است به آمار و ارقام و شواهد ديگري روي بياورد که حتي اگر هم حقيقت داشته باشند کمکي نمي کنند.

در مجموع ما ايرانيها علاقه چنداني به روبه برو شدن با حقايقي كه به هر دليلی مطابق ميلمان نباشد را نداريم. ما ميل خاصي به اسرارآميز بودن، خيالباقي و مخفي كاري داريم و درمقابل مشكلات ترجيح مي‌دهيم راه آسان و راحت را برويم يعني با سكوت از كنار آنها بگذريم و در حادترين شرايط با"انشاءالله و به اميد خدا"، "هرچه خداوند مقدر كرده باشد" صورت مسأله را پاك می كنيم، در بسیاری موارد دیده میسود که در درگیری ها و اختلافات با ماچ کردن یکدیگر این خبال بوجود آورده می‌شود که مشگل حل شده است در حالیکه مسأله در جای خود باقی است.این نوع حل مشگل در غرب راه حل شرقی نامیده میشود.

اين مانند داستان عاميانه آن درويشي است كه سگ روغنش را ليسيده بود و او خود را باين دلخوش ميكرد كه انشاء الله گربه بوده و روغن نجس نشده است. ما هم با همه مسائل، مشابه داستان درويش برخورد می كنيم و خودمان را گول مي‌زنيم البته بر حسب عادت زيرا كه اينطور راحت تر است.

فردي با اين خلقيات وقتي در مسند قدرت قرار گرفت علاقه اي به دانستن مشكلات نخواهد داشت از این رو در صدد رفع آنها هم برنخواهد آم.، باين ترتيب برنامه‌ريزيهايش هم يك جايش لنگ مي‌ماند و اوضاع بههمين منوال است كه هست و همه بدون اينكه قصد بدي داشته باشند همان امر بد را اجرا مي كنند.

وقتي قرار شد مشكلات و واقعيات را پنهان كنيم و به روي خودمان نياوريم ظاهراً همه چيز آرام و ساكت و معقول به نظر مي‌رسد همه سر به زيرند و كسي خلاف نمي‌ كند ولي بعد مدتي آتش زير حاكستر به هر دليلي در گوشه اي فوران مي كند آن چنان كه باور كردني نباشد !

در گذ شته های دور هم دروغ و تزویر رواج داشنه است که شعرزیر از حافظ مبین آن است :

 

می خورکه شیخ وحافظ ومفتی ومحتسب                  چون نیک بنگری همه تزویر میکنند

 

این در حالی است که در دوران زرتشت حتی وام گرفتن زشت و مکروه بوده وعلتی را که برای زشتی وام بیان میکنند این است که آدم مقروض گاهی مجبور میشود دروغ بگوید. 

در كل عدم صراحت از دلائل رياكاري و فرصت طلبي است. ما صراحت لهجه مان در گفتار بسيار كم است و اگر قسمتي از اين عدم صراحت لهجه را به حساب حجب و حيامان بگذاريم قسمت اعظم آن برمي گردد به نيات احتمالاً غيرمشروعمان.ما وقتي صراحت لهجه نداريم كه به دوستمان بگوئيم فلان دلخوري را از تو دارم و يا به همكارمان بگوئيم كه اين اطلاعاتي كه دادي غلط است، لذا پشت سر اين عدم صراحت غيبت و بدگوئي می آید كه كاري است مذموم و بد.                                                                                                                              جالب خواهد بود اگر بررسي كنيم كه چقدر از گفتارهاي روزانه مان را غيبت تشكيل مي دهد.ما معلوم نيست اصلاً چرا كلمه "نه" ر انمي توانيم مصرف كنيم و حاضريم خفت بدقولي، بدعهدي، دوروئي و خيلي چيزهاي ديگر را به خودمان تحميل كنيم ولي در مقابل دوست يا همكارمان كه مطلبي را از ما مي خواهد كلمه  "نه" و  یا "نمي توانم"را بكار نبريم مثلاً اگر از اطرافيان مان بخواهيم پولي قرض كنيم محال است از يك نفر كلمه  "دارم ولي نميدم" را بشنويم، همه يا ندارد و يا اينكه اگر ديروزگفته بودي و يا زودتر گفته بودي را همه ندهندگان به زبان میآورند.

اگر دروغ نگوئيم تظاهربی مورد هم ازبين مي رود، پنهان كاري، دزدي وارتشاء هم از بين مي رود.

 

4 ـ رياكاري و فرصت طلبی

 

ا زقديم گفته اند دروغ و ریا سرمنشاء فساد است و وقتي پنهان كاري بكني لاجرم مجبوری دروغ بگویي و قاعدتاً براي حفظ اين موضع به تظاهروريا هم آلوده خواهي شد. عدم شفافیت در کلیه زمینه های زندگی، اختلاف طبقا تی و فرهنگی فاحش امکانات زیادی را بوجود آورده که فرصت طلبان بتوانند ازآن استفاده کنند و باینترتیب اکثرا مردم فرصت طلب شده اند زیرا که راحت تر هم هست تا رفتن بد نبال ساختن و تولید. یکی از عمده خلقیات منفی ما در فرصت طلبی جلوگر میشود که علت آن این است که به ما در کودکی هرگز فرصت عرض اندام داده نشده است و توان ونیروهای کودکان بجای شکوفا شدن محبوس مانده و در بزرگسالی بمحض پیدا کردن هر فرصتی بیرون زده و فرصت را غنیمت شمرده و استفاده میکنند، حتی اگر به ضرر مردم و کشور باشد. روحیه فرصت طلبی امکان هر نوع جمع شدن و کار دستجمعی را از بین میبرد و کارها در حیطه محقر و شخصی انجام شده و باقی میمانند که خود یکی از دلایل عمده عقب ماندگی ماست زیرا که فقط با کار جمعی امکان پیشرفت شخصی و کشور میسر است .                                                                                                                                    از بارزترين مقوله هائي كه روي آن نمي توان حساب باز كرد مقوله اعداد و آمار است در جامعه ما نه دواير دولتي به مردم آمار درست مي دهند و نه مردم به دولت، باين خاطر در موقع اخذ ماليات مؤدي به خودش اين حق را مي دهد كه سر دولت كلاه بگذارد و اداره دارائي هم باور دارد كه مؤديش كلاه بردار است و هرآنچه مي گويد دروغ است. حاصلش همين وضع بلبشو است كه هر دو طرف ازآن شكايت دارند. اتفاقاً كم و بيش همه معتقديم كه رمز بقاي طولاني ما هم در همين است و دراين باب صبري طولاني داريم. در تهاجم دشمن اوّل كمي مقاومت مي كنيم و اگر حريف نشديم تسليم مي شويم و بعد هم تغیر رنگ میدهیم، و پس ازمدتي كه جلب اعتماد كرديم چنان استحاله و تغييرفرم و رفتاري در  دشمن بوجود میآوریم كه هيچ چيزش شبيه روز اولش نيست، ولي در عوض چيزي هم كه ما از دست مي دهيم كم نيست شرف، عزت، غروروافتخار است.

نبايد خيلي هم به اين زيركي ها بها داد، ايراني ششصد و اندي سال صبر كرد تا خليفه بغداد بدست هلاكو و در معيت دو وزير ايراني اش نمدمال شوند، در حاليكه خيلي زودتر میشد به این هدف رسید، اگر بابك خرم دين بخت برگشه را که  20سال در آذربايجان سربلند سربرداشته بود، پشتیبانی میکردیم،  ولي كسي او را حمايت نكرد، بلكه برعكس افشين براي خوش خدمتي خليفه او را اسير و به خدمت خليفه برد تا نيزه در شكمش بكنند و دست و پاهايش را تك تك ببرند و تازه چند وقت بعد هم نوبت به خود افشين رسيد. اين نتيجه نيرنگ بازي و فرصت طلبي ها بود، در حالي كه با يكپارچگي، همبستگی و مديريت درست مي توانستند خيلي پيش  تر از هلاكو كار خليفه را تمام كنند. فرصت طلبی همیشه بوده است مثلاً "بوهریره" که یکی از یاران پیغمبر بود، مردی شکمو و دنیاپرست وجان دوست بود، در آن روزهایی که میان شاه مردان و معاویه جنگ بود از او پرسیدن " تو با کدام هستی؟ گفت: " من در وقت نماز با علی هستم که مرد خداست، وقت شام و نهار با معاویه ام که سفره اش رنگین است، وقتی هم این دو تا جنگ میکتتد، با هیچ کدام شان

نیستم میروم بالای تپه جنگشان را تماشا میگنم.

سرعت رنگ عوض كردن و به رنگ حريف در آمدن ايرانيها واقعاً اعجاب انگيز است. براي مثال اسامي افراد چهل تا 50ساله ها : فرح، شهناز، ثريا ، و آقايان كوروش، داريوش و خشايار است ولي اسامي20 تا25 ساله ها عمار ، ياسر و هدی.....بقيه موارد را مي توان خود فكر كرد. در مورد اسامي معازه ها هم مشابه است در گذشته در دروازه شميران يك قصابي بود بنام اسدالله آريا و در عصر جديددر آگهي ها ميخوانيم به اين مضمون "نخستين ساعت روميزي اسلامي" و یا "لوله کشی اسلامي" متأسفانه بعلت گستردگي قبح اين كار از بين رفته است.

در بهمن ماه سال 77 سرپرست گروه بازيگران تئاتر آلمان روبرتوچولي در اصفهان بود در در مصاحبه با روزنامه مشاركت چنين نقل مي كند:

"در يكي از روزهای تعطيل و عزاداري به بازار اصفهان رفتم و در آنجا دسته اي را ديدم. من تنها فرد خارجي در آنجا بودم در آن دسته شيون و گريه و زاري زياد ميشد و انسانهاي زيادي رنج مي بردند و من كه شيعه نبودم تنها كسي بودم كه گريه نمی كردم. من بازيگر بسيار خوب و با تجربه اي هستم با همه اينها خجالت مي كشيدم كه گريه كنم. در كنار من چند مرد ايستاده بودند كه زارزار گريه مي كردند،. يكي از آنها كه به من نزديكتر بود هنگام عزاداري و وسط گريه و زاري رو به من كرد و گفت "مي خواهي فرش بخري؟" و در عين حالیکه به سختي گريه مي كرد اين بزرگترين بازيگري بود كه من ديدم."

جالب اين است كه اين رياكاري ها را دو طرف انجام مي دهند و هر دو هم ميدانند كه بي اصل و پايه است ولي هر دو راضي اند

 

مثلاً شب و نيمه شب از مهماني برمي گردي و مجبوري يكي از مهمانان را به درب منزلش برساني، بمحض رسيدن شروع مي كند به اينكه بفرمائيد تو، يك چاي..... وبا سماجت تعاريف مي كند شما هم مي گوئيد باشد براي وقت ديگر و اين در حالي است كه هر دو مي دانند که با زن و بچه در خواب و نيمه شب محال است حتي براي حاجتی كوتاه بداخل منزل بروي.به هر صورت هر دو راضي از هم جدا مي شوند. ممكن است تصور شود اين از خصلت مهمان نوازي ايرانيان است ولي واقعيت اين است كه اين يك بازيگري است و نه بيشتر یعنی که ما در زندگی رل بازی میکنیم و خودمان نیستیم. متأسفانه در چنين شرايط و محيطي كمتر كسي می تواند تعداد واقعي دوستان و حتي دشمنان خود را بشناسند و بر مبناي آن حسابي براي زندگيش باز كند. اين است وقتي كه رئيس اداره از اداره كناره گرفت تازه مي فهمد چقدر بين كارمندانش محبوبيت و يا منفوريت داشته است تا خودش نرفته معلوم نمی شود.

 

"استلین میشو در کتاب خود موسوم به  "تامه های مشرق زمین"  چنین آورده است:

"ایرانیان نمیتوانند هیچ فرهنگی را که با فرهنگ خودشان بیگانه یاشد بپذیرند وهمیشه شخصیت مخصوص به خودشان را حفظ میکنند.و این شخصیت عبارت است ازیک نوع نرمی وانعطاف پذ یری که به هر شکلی درمیآ ید و برای یک نفر مغرب زمینی که معتاد صراحت وتشخیص صریح بین خوبی و بدی است باعث انزجار خاطر میگردد. آنچه ما را در مورد ایرانیان به وحشت میا ندازد این است که ما در برابر آنها هرگز نمیتوانیم بفهمیم که عقیده آنها از چه قرار است و در مورد امور چگونه فکر میکنند حتی اگر 20 سال هم با آنها معا شر و محشور باشیم، ضمیر آنها بر ما مجهول خواهد ماند. در پس حجاب این تعارفات خطرناک و لبخندهای شهد آمیز، سدی وجود دارد که هرگز کسی نمیتواند ازآن عبورکند.کتمان ومخفی داشتنن فکر وعقیده و مستور داشتن نظر و اندیشه و اظهار داشتن عقیده ای که کاملاً بر خلاف عقیده آنهاست، برایشان بسیار طبیعی است و ایرانیان در این فن بمقام استادی رسیده اند".

در كشور ما همگي در كار سياست هستند و در نتيجه در كار ريا و تزوير. ميرزا علي اصغرخان اتابك با سه پادشاه قاجار قبل و بعد از انقلاب مشروطه صدراعظم بود. بينيد كدام بند بازي مي تواند به اين راحتي بند بازي كند. يا اينكه بعد از ترور ناصرالدين شاه جنازه او را دردرشكه گذاشتند وآوردند به كاخ سلطنتي واولين كاري كه كردند اين شعری را براي مظفرالدين كه سالها منتظر التخت بود سرودند:

 

          چرا خون نگریم؟ چرا خوش نخندم؟                  که دریا فرو ریخت وگوهر برآمد

 

اين شعر هم تبريك دارد هم تسليت، خبر دارد، تثبيت شغل دارد و همچنين تملق دارد.

در ادبيات مان قاآني حتي براي زكام حاج ميرزا آفاسي شعر گفته و بلافاصله با روي كارآمدن ميرزا تقي خان اميركبير برايش چنين سروده است:

                                   به جاي ظالمي شقي نشسته عالمي تقي و...........

 

اصلاً اين تغيير موضع بايد چنان تند و سريع انجام گيرد كه هيچ جنبنده اي در آن شك نكند.

لطفاً باين اشارات دقت شود:

"مدارس غيرانتفاعي"،  " بانك غير ربوي"، "مشاركت مردمی" بارالها به تو پناه مي‌بريم.

 

 

 

تظاهر

 

  تغافل وتجاهل شیوه دیرینه ماست که تا حدی به آن خو گرفته ایم که میتوان گفت که طبیعت دوم ما شده است واین درحقیقت همان شیوه ایست که به کبک نسبت میدهند که سر خود را زیر برف میکند و خیال میکند چون خودش نمیبیند کسی هم او را نمی بیند:

    

       از برون چون گورکافر پر حلل                  وزدرون قهر خدای عز وجل

       از برون طعنه زند بر بایزید                      از درون شآن ننگ دارد یزید            

 

اكثريت بالاتفاق ما اهل تظاهر هستيم و برای خودمان زندگی نمیکنیم بلکه متظاهرانه رل های مختلفی را برای جلب نظر دیگران بازی میکنیم مانند تظاهر به درستي، تظاهر به ادب، تظاهر به نزاكت، تظاهر به ثروت و قدرت و ده ها صفت ديگرودوست داريم به داشتن اين صفات شهره شويم وبه این خاطراست که همه توليد كنندگان سوهان در قم حاج حسين هستند و خواربارفروشي‌ها همه پنير ليقوان مي فروشند. درصحبت هايمان تظاهر به همه چيز داني و خوب بودن مي كنيم در خانه يكي از اتاق‌ها را بعنوان اطاق مهمان در بسته نگاه مي داريم و سالي يكباردرايام نوروز و يا براي مهماني در آن را باز مي كنيم. بهترين اثاثيه و مبل ها را در آن مي چينيم تا تجملات آن با ساير اتاق ها فرق كند. اسباب پذيرايي ويا غذایي را كه براي مهمانان تهيه و درآنجا سرو مي کنیم از نوع استثنایي و به يادماندني تهیه میکنیم اين يعني كه استاندارد زندگی مان را در مقابل مردم بيگانه تا ده برابر استاندارد زندگي معمولي مان نشان ميدهيم. خانم خانه از مقدار پرتقالي كه براي بچه هايش مي خرد اوّل تعدادي از درشت هايش را سوا می كند مي گذارد كنار براي مهمان و كوچك ها و درجه دوها را مي دهد به بچه ها.اين يعني كه ما هميشه پرتغال درشت مصرف مي كنيم. نام اين را مي گذارند تظاهرونه مهمان نوازي، زيرا كه براي عده اي خاص انجام مي شود ونه برای همه کس.اگر مسأله مهمان نوازي بود، مي بايست اين مهمان نوازي شامل پيرزن خدمتكار خانه هم كه هفته اي يكبار يا دوبار براي كمك به منزل مي آيد بشود، در حاليكه اين طور نيست. شايد كاستي هاي اجتماعي و مسائل روحي ديگر و ساير نيازها مردم را واردار به اجراي چنين سنت هاي پرخرجي كرده باشد كه پیش از این سابقه نداشته است:

 

با پدرش دختر فقیر غریبی                               گفت پدر مگر ما قبیله نداریم

یک شب اگر مهمان به خانه بیاریم                      جایی بجز گوشه طویله نداریم

خواسته باشیم اگر کنیم ضیافت                          دعوت بیجاست، چون وسیله نداریم

نفت اگر در چراغ داشته باشیم                           لوله نداریم، یا فتیله نداریم

اشکنه، دارد نه تخم مرغ نه روغن                      آرد نداریم و شنبلیله نداریم

گفت پدر، عزت وشرف همه اینحاست                 زآنکه دورویی و مکر و حیله نداریم

 

 

از تظر روانشناختی، برخی راه برتر نشان دادن خود را در برخ کشیدن دارامند یشان جستجو می‌کنن، .برخی دیگر برای سرپوش گذاشتن به نداشته هایشان و رفع این عقده‌ها تجمل گرایی را پیشه می کنند و برخی دیگر دچار فقر فرهنگی هستند و بدنبال تجملات می‌روند زبرا چیزی دیگر برای عرضه ندارند. این بزرگ فروشی دروغین به هدف فریفتن دیگران صورت می‌گیرد و برای آن‌ها سپری است یرای آسیب های احساسی خودشان.

هد ف تحصيلات دانشگاهي هم در اغلب موارد ناخودآگاه در اثر فشارها و جوّ اجتماعي و برای به دست آوردن هويت اجتماعي بالاتر شده است و نه بخاطر علاقه به شغل یا علم آموزی، به همين علت اغلب مي خواهند دكتر يا مهندس شوند بدون اينكه كوچكترين اطلاعي از اين شغل و مسئوليت آن و توان خود داشته باشند. در حقيقت داشتن تيتر دكتر، مهندس، فوق ليسانس و ليسانس، جايگزين القاب اجتماعي دوران قاجار يعني فلان السلطنه، فلان الدوله و...... شده است.                              "کنت گوبین" در مورد جوانان ایرانی که در فرانسه تحصیل کرده اند نوشته است که:

"کلیه ایرانیهایی که از اروپا برگشته اند و آنچه را که از ما آموخته اند و یا خود دیده و سنجیده اند بوضع خاص و طرزی عجیب فهمیده ودریافته اند که ابدا ربطی با طریقه ما ندارد و عقیده و نظر آنها هر چند هم تغییر کلی پیدا کرده باشد باز در طریق اروپایی سیر نکرده است."

ما براي تظاهر به مدرن و امروزي بودن جديد ترين وسائل مانند تلويزيون مسطح يا جدید ترین ضبط صوت و غيره را كه هنوزدرخود كشورهاي توليد كننده عمومي نشده اند را با هزينه گزاف تهيه مي كنيم تا تظاهر به برتري و مدرن بودن بكنيم در حالي كه وسائل قبلي هم به خوبي كا رميكردند.

به تازگی برای درگذشتگان درسالن ها و هتل ها مراسم اجرا می کنند با چراغانی مشگی، مداح های شیک، شام و فیلمبرداری وبلند گو، مهمانان هم با کارت دعوت میشوند. همه چیز بجز لباسهای مشگی یادآور مجلس جشن با شکوهی است که برای آن, صاحب مجلس ممکن است حتی قرض کرده باشد، اینکار وقتی همه گیر شد میشود ایجاد  پرستیژ و وجهه اجتماعی و تجمل گرایی ودارایی نمایی دروعین :

 

وای از این قوم بی حمیت و بی دین                          ترک ری، کرد خمسه، لر قزوین

عاجز ومسکین هر چه ظالم  و بد خواه                    ظا لم و بدخواه هر چه عاجز ومسکین

                                                                                                             قائم مقام فراهانی

 

رسم هدیه گرفتن بزرگان در مشرق زمین به اندازه ای اهمیت دارد که وقتی پادشاهی پیشکش دریافت میکند سعی میکند آن را در معرض دید وتماشا بگذارد تاعظمت خود را نشان دهد وحتی برای زیادتر جلوه دادن، بعضی مواقع از صندوق خانه سلطنتی هم اشیایی را بیرون کشیده وبه آن اضافه میکنند تا جلوه ی آن بیشتر شود. باین ترتیب میتوان درک کرد که مردم این سامان چقدر به ظواهر امر بدون توجه به واقعیت‌ها اهمیت میدهند."

پیترو دولاواله  دردربارشاه عباس                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

                                                                                                                     

در مجموع وقتی ما از خواسته هایمان فاصله میگیریم، لاف زنی مان شروع می شود. ما به ایران باستان تفاخر زیاد می کنیم چون کاستی های دنیای امروزمان را نتوانسته ایم جبران کنیم .انسانهای لاف زن الزاماً آدم های فاسدی نیستند بلکه بیمارند و باید کمکشان کرد.

 

6  -  خود محوری و برتری جویی

 

در يك جامعه برتري جو و قهرمان زده، چون همه نمي توانند قهرمان باشند لذا هر که سعي مي كند يك كاري بكند و خود را يك جوري نشان بدهد. نمونه اش نحوه رانندگي است كه پا را مي گذارند روي گاز و فشار مي دهند و بدون فكر و توجه به ديگران و مي تازند و خود يا ديگران را به كشتن مي دهند. پليس هم در خودمحوري خود،  نمي خواهد با موجود زنده كلنجار برود لذا تنها به الصاق برگ جريمه روي ماشين هایي كه در پارك ممنوع ايستاده اند بسنده مي كند. نتيجه آن ساليانه20 تا 25 هزار كشته در حوادث رانندگي و چند هزار زخمي است که عامل آن خودمحوري و برتري جویي است. افرد خودمحور دنيا را فقط با متر خودشان اندازه مي گيرند و هيچ كس را در اطرافشان قبول ندارند فرد خود محور مي شود يك طرف خودش، و طرف ديگرش هم خود قهرمانش كه از او هم شناخت درستي ندارد لذا بقيه را كنار مي‌زند و در ضمير ناخودآگاهش احساس برتري و قهرماني مي كند.                                                                                         خودپسندی و خود محوری در برخوردها و روابط اجتمایی ما اثرات بسیار مخربی بجا گذاسته و میگذارند،  زیرا که هیچکس حاضر نیست از جانب خود حق دیگران را احقاق کند  و این ویرانگر است.  اگر ما فقط باین حد تفکر برسیم که دیگری هم مثل ما حق دارد و در هر مورد حق دیگران را رعایت کنیم بزرگترین جهش اجتماعی را کرده ایم و شاید بسیاری از مسایل موجود ما هم حل  شوند.  

خصلت برتر بودن و برتری جویی ما سابقل ای طولانی و تاریخی دارد که هرودت هم آنرا ذکر کرده است

 

                            " ایرانیها با فاصله زیاد خود را بهترین انسانهای روی زمین میدانند"                            

 

                 

حکومت ها هم به طبع بر همین منوال اند، زیراچنین افرادی وقتی که به حکومت برسند، تنها فکرونظرخود را اعمال خواهند کرد  و با درست یا غلط بودن آن کاری نخواهند داشت و با استبداد فکری ناشی از حس خودپسندی و بهتر بودن خود و بهتر دانستن عمل می کنند ولاغیر. در نتیجه هر کس قلمروخود را دارد و در لاک خود است و او را با دیگری کاری نیست و هرچه در قلمرو او است ارزش دارد و بقیه هیچ. این خصلت خانمان سوز باعث عدم همکاری و یکرنگی در جامعه شده است لذا چنين  است که وقتي در خيابان نام كوچه اي را كه اصلاً وجود ندارد از ده نفر میپرسیم شايد2-3 نفر بگويند نمي دانيم بقيه هرطور هست سعي مي كنند يك جوري كمك كنند.

ما ایرانیها عموما مغرور تربیت میشویم و باین علت ارزش خاصی برای خودمان قایل میشویم و این ارزش را کسی نباید خدشه دار کند و یا مورد سوئال و یا توهین قرار دهد و این خط قرمز همه ما است که فوری در مقابل آن عکس الامل نشان میدهیم. از ان جایی که ما اجتماعی نیستیم و در اجتماع نبوده ایم لذا امکان مقایسه را نداشته ایم و نمیدانیم که این خود ارزش گذاری بسیار بالا با واقعیت های شخصی ما تطبیق ندارد و فقط برتر بودن کاذبی است که برای حفط ارزشی که بعضا هم وجود ندارد، میباشد. همه فکر و ذکر چنین اقرادی در پی یافتن عیوب دیگران صرف میشود.که بهر حال آنها یا بهتر و بالاترند یا بدتر و پایین تر. در حالت اول فرد مغرور و خود پسند دچار اندوه و خود کم بینی و حسادت میشود و در حالت دوم، غرور و برتری ناموحود خودش تایید  کرده میشود.

 

فرد خودپسند تنها وجود و فکر خودش را می پسندد و لا غیر، لذا آنها هیچ وقت افرادی که بالاتر از خودشان باشند و یا بهتر فکر کنند و بتوانند عامل مٍثبت و پیشرفت در کشور باشند را پشتیبانی نمیکنند.نخبه کشی ما ایرانیان از اینجا نشاًت میگیرد. .فرد خود محوراغلب در تقابل یا حتی دشمنی با بقیه مردم عمل میکند و با کسی جمع و یا همکاری نمیکند. چنین افرادی اگر هم در گروهی جمع شوند نبرد بر سر این خواهد بود که محوریت با چه کسی باشد، نه اینکه چه کسی توانا و لایق است که در راس قرار گیرد. جمع خود محوران اکثرا تبدیل به باندی برای اهداف سودجویانه میشوند و در تقابل با منافع اکثریت مردم  قرار میگیرند. با ین ترتیب میلیون ها خود محور برای منفعت و سود خود در حال جدال با یکدیگرند و همه انرژی، هوش و استعداد مردم  در این جدال دایمی پایمال میشود و باین ترتیب ما دایماً خود و دیگران را مستهلک و نابود میکنیم.

روحیه خودمحوری باعث میشود که فقط عیب دیگران را ببینیم و به خوبی های دیگران توجه نکنیم، باین خاطر همه با هم درحال نبردند. در مورد حکومت هاهم مشابهاً فقط عیوب آنها دیده میشوند در نتیجه آدم های خوب و یا کار خوب آنها یا دولت ها پس از مرگ آنها معلوم میشود که همه برای آن به عزا دازی می پردازند.

در خيابان وقتي درب ماشين شما خوب بسته نشده يا چراغتان روشن باشد چندين نفر با چراغ و بوق و حتي جلو پيچيدن آن را به شما اعلام مي كنند. آيا اين از روي مهرباني و يا فداكاري است؟ اگر چنين است پس چرا هنگام ورود از يك خيابان فرعي به اصلي اين خيل فداركاران كوچكترين گذشتي نمی كنند و به شما راه نمي دهند. اين احساس ارضاء خودمحوري است. فرد خودپسند نمي تواند ارزش و توان خود را درست ارزيابي كند و هميشه بيشتر و بالاتر از آنچه توان اوست و ميتواند بدست آورد،  توقع دارد. زياده خواهي و عدم رضايت دائمي ايرانيان از اين بابت است. در جامعه ما كسي كلمه "نميدانم" را بلد نيست و كمتر از هر كلمه اي به گوش می خورد.چطور جماعتي قبل از اينكه بدانند كه نمي دانند به دنبال دانستن خواهند رفت آيا اين ممكن است؟

 

 

آن کس که بداند و بخواهد بداند                                 خود را به بلندی سعادت برساند

آن کس که بداند و بداند که بداند                               اسب شرف از گنبد گردون بجهاند

آن کس که بداند و  نداند که بداند                             با کوزه آب است ولی تشنه بماند

آن کس که نداند و بداند که نداند                              لنگان خرک خویش به مقصد برساند

آن کس که نداند و بخواهد که بداند                          جان و تن خود را از جهالت برهاند

آن کس که نداند و نداند که نداند                             در جهل مرکب ابدالدهر بماند

آن کس که نداند و نخواهد بداند                              حیف است چنین جانوری بماند       

 

 

علت عمده اين برتري جویي ها ترسي است كه در اثر نگراني از دست دادن برتري مجازي خودمان كه اكثر اوقات هم وجود خارجي ندارد بوجود مي آيد. ما ايرانيها با تمامي ابراز قدرتمان ترسو هستيم و شجاعت را در مورد اخلاق خيلي لازم نمي دانيم يعني شجاعت اخلاقي نداريم و شجاعتمان در ريسك هاي بدون حساب وغيرعاقلانه مانند رانندگي و یا نسبت دادن خود به رجال است كه بسیار عمومی و به خاطرکسب قدرت و ايجاد برتري است، كه كاذب است.

علت همه اين ها شايد به خاطر بي بهره بودن جامعه ما از هر نوع امنيت بوده باشد، فقدان امنيت اجتماعي، فقدان امنيت شغلي و خانوادگي، فقدان امنيت معیشتي و....... يك زمين لرزه اتفاق مي افتد و شخص را از هستي ساقط مي كند و يا شرايط سياسي فرد را از بالا به پائين مي آورد. باين ترتيب هميشه دچار ترسيم، ترس از آينده كه به تدريج مي شود ماليخوليا و ترس از بي بضاعتي ثلث آخر عمر كه خيلي ها را زودتر از موعد به زمين مي زند.

 

7 ـ بدبيني و بی اعتمای

 

 کنت آرو، برنده جایزه نودبل سال 1972 میگوید:

 

       "بسیاری ا ز عقب ماندگی های اقتصادی کشورهای جهان به خاطر عدم اعتماد به یک دیگر است"

 

تا دنيا دنيا بوده است توطئه و تهديد هم براي انسان‌ها و هم براي جوامع و كشورها وجود داشته است و وجود دارد ولي بحث بر سر توهم آن است. ما در كشورمان از توطئه ها ضربات بسياري خورده ايم ولي بدلايل خيلي زيادي از جمله ترس، احتياط، كم كاري وهمچنین ترس ازعدم موفقيت، آن چنان دشمن بزرگي براي خودمان فرض مي كنيم و خود را چنان زبون و ناچيز در مقابلش جلوه مي دهيم تا توجيه و قانع كننده باشد که اگر موفق نشديم، چنين بنمايد كه از ضعف من نبوده،  بلكه از قدرت بيش از اندازه طرف مقابل بوده است. داستان دایی جان ناپلئون نوشته ايرج پزشگزاد يادآور اين مطلب است.                     در کذشته با وجوديكه تمام كشورو تشكيلاتش در اختيار و گوش به فرمان امريكا بود ولي همين امريكا رفتار تحقيرآميزي را كه با ما مي كرد با آلمان شكست خورده در جنگ نمي توانست بكند.

 

بعلت سلطه حاکمان استبدادی و حكومت‌هاي وحشت و وجود دريایي از دروغ، تزوير و توطئه و سوءاستفاده، مردم به انزوا و دوري از هم كشانيده شده اند كه هنوز هم ادامه دارد.  به اين خاطر است که مردم به هم اعتماد نمي كنند و چون راحت طلب هم هستند ترجيح مي دهند خود را كنار بكشند تا آسوده باشند و از زحمت پی گیری اهداف مشترك با دیگران دور باشند تا گرفتارناخواسته ها وناملایمات نشوند. عدم اعتماد نتیجه اش این است که هیچ چیز پایداری بوجود نیاید و شرکتها، أعتلااف ها و روابط دایماٌ از هم گسیخته شوند.

اعتماد که پایه زندگی است که در ایران یک سره رخت بربسته است. وزیر به رؤسا اعتماد ندارد، رؤسا به اعضا اعتماد ندارند، شاکی به وکیل، وکیل به قاضی اعتماد ندارد، زن به شوهر و برادر به خواهر وحتی پدربه پسراعتماد ندارد و همه هم حق دارند.

ما در دشمني هايمان هم راه اغراق و بيراهه را مي گيريم و حاضر نیستیم بگوییم مسئله را اشتباه درك كرده بوديم و در ابراز پشيماني مان هم نوعي غلو، تفاخر و تظاهر به چشم مي خورد. برای این دشمن زیاد بزرگ كرده هم ايادي و جاسوساني نیز فرض می كنيم.  و وقتی دشمن داشتن برای مان دلمشغولی شد به اين ترتيب است که شك بوجود مي آيد، شك به هر كسي كه احتمال بدهيم يار دشمن ماست وبه همه شك و سوء‌ظن پیدا میکنیم و در جامعه هم اولین انگشت اتهام را سوی همان قهرمان خود ساخته ی خودمان دراز مي كنيم و به او انواع اتهامات را تا قرباني شدن  ادامه مي دهيم، مانند مورد دكتر حسين فاطمي در جریان 28 مرداد.

بی اعتمادی و بدبسنی نهادینه شده در مراحلی به حدی شدید است که برداشتها بیشتر برداشت دو دشمن از یکدیگر را تداعی میکند که برای اولین باربا هم برخورد میکنند. بی اعتمادی یکی دیگر از دلایل فقدان جامعه و گریز از آن است . نتیجه بی اعتمادی ها نابودی منابع انسانی، مادی و زمانی است که دائماَ شاهد آن هستیم. بی اعتمادی،  بعلاوه عکس العملی است در مقابل تظاهرها، ریاکاری ها ،فرصت طلبی ها و عدم صداقت ها است تا مردم باین طریق مبادا که در دام یکی از آنها افتاده و متضرزر شوند. بی اعتمادی سبب  شده است که ماهرگز دور هم جمع نشویم  که نتیجه آن پایدار نبودن همه چیز در ایران است چنانکه شراکت ها فقط مدت کوتاهی دوام میآورند و در نتیجه هیچ تجربه ای هم آموخته و منتقل نمیشود و هر کاری از نو و از صفر شروع میشود که خود یکی دیگر از عوامل عقب ماندگی ما است در حالیکه در کشورهای صنعتی و متکی به عقلانییت شرکت ها قرن ها پابرجا و به شرکت های جهانی تبدسل شده اند (بنز، رنو، توشیبا و...)

 

           

                                                                                                                              

بی اعتمادی و بدبینی باعث شده است که هر کس به تنهایی وارد کسب و کار و صنعت وعلم و غیره شود آن هم در دنیای صنعتی امروز که تولید و فعالیت ها مستلزم همکاری دسته جمعی با یکدیگر و مشارکت است. به این علت ما با وجود داشتن بهترین امکانات خدادادی، در حد کوچک و محقر مانده ایم و رشد نکرده ایم.  این روحیه بد و ویرانگرمتاسفانه نهادینه هم  شده و به صورت شعار "اگر شریک خوب بود خداوند هم شریک می داشت " درآمده است درحالیکه برخلاف ا ین شعارویرانگر، شاهدیم که اروپائیان، آمریکایی ها و ژاپنی ها با شریک شدن و ایجاد شرکت ها دنیا را تصرف کرده اند. یک نمونه از آن هفت خواهران نفتی است که عملاً کلیه ثروت های نفتی کره زمین را کنترل می کنند و سالیانه میلیاردها دلار از آن سود می برند. ایران دارای بهترین نعمت از نعمات دنیاست که اگر مدیریت صحیح علمی – صنعتی داشته باشد  و مردم با هم اشتراک مساعی کنند در بسیاری زمینه ها قابلیت قدرت جهانی شدن را دارد.

بی اعتمادی و بد گمانی نتیجه وجود جامعه ناسالم است. جامعه سالم این امکان را به افراد میدهد که با یکدیگر مساعی و اشتراک کنند و علاقه مند باشند و قدرت تعقل خود را بارور کنند.  امروزه ثابت شده است که سلامت روان، با فکر، عواطف و رفتارهای انسانها ارتباط دارد یعنی فردی که از سلامت روانی خوبی برخوردار باشد میتواند عملکرد موثری هم در جامعه داشته باشد. افرادی که دچار اختلالات روانی هستند معمولا رفتارهای غیر انطباقی، پریشان و انحرافی از هنجارهای اجتمایی را از خود نشان میدهند.

كلاً امكان ندارد با اين روحيه وقتی يك نفر پيدا شد كه جرأتش، جسارتش، تهورش، تنوع و درايتش از سطح متوسط بالاتر باشد و مورد حسد و سوء ظن قرار نگيرد.

بالاخره براي مبارزه با استيلاي خارجي، هيولاي اختناق واستبداد و دشمن قوي بايد از يك جایي شروع شود مثلأ با مقاله نويسي، سخنراني ها و يا از راهای ديگر. بمحض اينكه کسانی شروع میکنند، اولين كاري كه مي كنيم به اين شروع كننده ها كه صدايشان از جمع بالاتر است و حرف هايشان در چهارچوب هاي متداول نمي گنجد، انگ مي‌زنيم تا خود را از رنج فكر كردن راحت كنيم و مي گوئيم: "یکی ازخود شان است" همان طور كه مجله هاي پرشرف عكس مصدق را كه نفت را ملي و انگليس را بيرون كرده بود با پرچم انگليس مزين مي كردند و دكتر فاطمي كه جوان و دلسوخته و دردش درد وطن بود و ابائي از هيچ چيز وهيچ كس نداشت و آنچه را كه كسي جرأت گفتنش را نداشت مي گفت، انگ مي زدند كه از خودشان است مگر كسي جرأت مي كند اين حرف ها را بزند.پس از كودتاي 28 مرداد پيدايش كردند و با تن تب دار فوري اعدامش كردند.اگر كتاب تاريخ مان را ورق ورق بخوانيم، و سطر به سطر بجوريم ، مي بينيم,آنقدر كه ايراني از خودش و يا هم وطنش ضربه خورده و كشيده است، از دشمن خارجي آسيب نديده است! ضمن اينكه مسبب اكثر حمله هاي خارجي هم خودمان بوده ايم و دشمن را تشويق به حمله كرده ايم.

 

8 ـ مسئوليت  نا پذ يري 

 

اكثريت ما ايرانيها كمتر موقعي است كه مسئوليتي را كه به عهده داريم بجا آريم و يا مسئوليت كامل آن را بپذيريم، زيرا كه از كودكي عادت كرده‌ايم كه در مسایل دورو برمان و مسایل خودمان مسئول نباشيم. معمولاًدر همه جاي دنيا پديده رفتاري ايست بنام تعهد كه براي رسميت بخشيدن بآن، آن را مكتوب كرده و بامضاء مي رسانند و به آن عمل مي كنند ولي ما دوست نداريم نشاني از خودمان بگذاريم،  زيرا كه مسئوليت  دردسر وعواقب میتواند داشته باشد. پس چنين عمل نمي كنيم و كارها را شفاهي انجام مي دهيم زيرا كه فرهنگ ما، فرهنگي شفاهي است و علاقه اي به رد و بدل كردن يك صفحه كاغذ نداريم كه بعداً اگر خواستيم به آن مراجعه كنيم بدانيم چه گفته ايم. فرهنگ شفاهي هم داراي اين خاصيت است كه مي شود زيرش زد و يا لااقل خلاف را تعديل كرد. ما حتي نظرات علمي و سياسي را با مصاحبه هاي شفاهي برگزار مي كنيم و بعد تكذيب هاي مكرر در روزنامه ها.  اين ننوشتن كه ناشي از مسئوليت ناپذيري است در مسایل شخصي هم وجود دارد. ما كلاً عادت نكرده ايم كه شبي دو دقيقه روي يك تكه كاغذ كارهاي فردايمان را به نويسيم. چون از دوران كودكي و نوجواني به ان عادت نكرده ايم. حالا اکر با اين عادت روي صندلي مديريت نشستيم و عمري عادت كرده ايم كه مسئول نباشيم,  چطور مي شود انتظار داشت در این جايگاه احساس مسئوليت بكنيم، و اگر هم بكنيم در حد رفع تكليف خواهد بود. 

تلفن كه زنگ مي زند خود را معرفي نمي كنيم و مي پرسيم كجا را مي خواهي، هر دو طرف سعي مي كنند اوّل بفهمند طرف كيست بجاي آنكه خود را معرفي كنند. 

اگر تمام كاستي هاي اين مملكت را از ريز و درشت يعني از آشغال سيگاري كه توي خيابان افتاده تا ترافيك، آلودگي هوا، سياست خارجي، امنيت، تهيه ارزاق عمومي و ... را ليست كنيم شايد به ميليون ها نقطه منفي كوچك و بزرگ برمی خوریم كه امكان ندارد براي حتي پانصد تاي آنها مسئول، آن هم مسئول معترفي پيدا شود که به گويد من اشتباه كردم و مسئولیتش را هم می پذیرم. در صادقانه ترين حالتش يك بهانه يا عذر موجي آورده می شود و مسأله بسادگي آب خوردن به گردن اين يا آن مي افتد. علت آن در این است که ما هنوز روحیه ارباب رعیتی را داریم که در کارها و فعالیتهای مان باقی است. در بخش های دولتی اکثریت برای کسب رزق که باریکه آب هم نامیده میشود، مشغول به کارند. در بخش خصوصی با کنترل و بالاسر ایستادن از این نوع رعیت ها کار کشیده میشود. به این علت است که هیچ کس مسئول کاری را که انجام میدهد نیست. و فقدان وجدان کاری هم از اینجا ناشی میشود.

چرا نبايد شجاع باشيم و لااقل به اشتباهاتمان اعتراف كنيم خاصيت اعتراف به اشتباه جلوگيري از تكرار مكرر آن است. متأسفانه اين مسئوليت نپذيرفتن از طرف كل جامعه بعنوان يك معيار پذيرفته شده است كه بسيار دردناك است. طرف را نيم ساعت سر قرار منتظر مي گذاريم و وقتي اعتراض می كند ترافيك را يادآورش مي شويم و جالب اينجاست كه او هم تمكين مي كند. ولي واي به حال او اگر بگويد يادم رفت يا خوابم برد، بهانه ترافيك كه خود بايد جزو برنامه ريزي باشد و دليل قانع كننده برای منتظر گذاشتن ديگري نيست. 

 مسایل اجتماعي همه به هم مربوط‌ و از هم تأثیر پذیرند. ما ايراني ها همه چيز را از حكومت توقع داريم در حاليكه خودمان همزمان احساس كوچكترين مسئوليت متقابلي را نمي كنيم و در اين عدم مسئوليت پذيري،  وظائف متقابل هم لوث می شوند ورابطه  رئيس و كارمند، زيردست و بالادست، ارباب رجوع و كارمند، وكيل و موكل، همه روابط بهم مي‌خورد و مي‌شود همين كه هست. 

تميزي شهر تهران در مقايسه با شهرهاي ديگر دنيا قابل انكار نيست ولي هيچ دولت و مسئولي مورد تشويق قرار نگرفت، زيرا كه توقعات ما از دولت بيش از اندازه است يا برقي كه با اين زحمت تهيه شده و سراسر كشور را پوشانده است. نق زدن متأسفانه شده است تفنن و سرگرمي و براي برخي شايد هم تشخص. اصلأ ديده نشده است كه منتقدي بگويد فلان كار دولت خوب بوده است زيرا كه در تمام زندگي اصلاً عادت به تأئيد نكرده است و از آن طرف هم دولت هم بر مبناي عرف جا افتاده اصلاً باور ندارد كه بايد مردم را در جريان كارها و دشواريهايش قرار دهد. 

حاصلش ميشود اينكه يك طرف هيأت حاكمه است و طرف ديگرش لابد هيأت محكومه!!  كه جز در موارد استثنائي با هم همكاري نمي كنند و حتي در بعضي مواقع لج بازي هم مي كنند.. 

 

 9 ـ  حسدورزي 

 

خود حسد نقصان و عيب ديگر است                            بلكه از جمله كمي‌ها بدتر است 

آنكه او باشد حسود آفتاب                                           کور می گردد ز نور آفتاب 

                                                                                                   مولوی 

 

 

يكي ديگر از خصلت‌هاي بسيار مخرب ما، حسادت و حسدورزي است كه علت آن در ضعف ادراكي افراد حسود است. این افراد چون موارد مثبت در زندگي خود را بي‌اهميت ارزيابي مي‌كنند لذا همیشه عيب‌هايشان به صورت عيب باقی مي‌ماند. فرد حسود به اعتقاد خودش سعي مي‌كند شرايط عادلانه را  برقرار كند و مزيت‌هاي آنهایي كه به آنها حسادت مي‌كند ويران کند و از بين ببرد. او از پيشرفت ديگران نه تنها خوشحال نمي‌شود بلكه در بسياري مواقع دچار حزن و اندوه نيز مي‌شود. اين ناشي از دوگانگي و تضاد روحی يعني حس خودكم‌بيني در حین حس برتري‌طلبي است. افراد با اين روحيه چون خود را ناتوان و حقير مي‌انگارند و خود را قادر به دسترسي به پيشرفت و يا هدفي كه ديگري به دست آورده است نمي‌بينند، ناراحت مي‌شوند و حس خودمحوري و برتري‌طلبي، آنها را بر عليه فرد موفق برمي‌انگيزد ، لذا آنها سعي مي‌كنند تا مي‌توانند جلوي پيشرفت و موفقیت او را بگيرند و او را به یایين بكشند تا به تصور غلط خودشان با او برابر شوند و كسي از آنها بهتر و بالاتر و موفق‌تر نباشد و به اين ترتيب حس حقارت خود را ارضاء كرده باشند. این  روحیه باعث شده که  افراد كاردان و لايق و برتر را ‌نتوانند رأس كارها قرار گيرند و افراد سياست‌ باز و بوقلمون صفت از فرصت استفاده کرده به اين مقام‌ها دست ‌يابند. ادامه روحیه حسادت بتدریج فرد را دچار روحیه بد طینتی وبد جنسی کرده و فرد به عنصری نامطلوب در جامعه تبدیل میشود.

 

عامل حسادت معمولا بر این سه پایه استوار است1 - حس خود کم بینی،  2- تربیت قبیله ای،  3- تربیت ضد اجتمای. بعلاوه حسودی، عنودی، مزوری و هیزی هم چهار ارکان اربعه این خصلت هستند. افراد حسود همیشه در زحمت و ذلت اند پس دو نفر نتوانند با هم متفق و موافق و در شراکت باشند و از کثرت نفاق وعدم وفاق، فقیر و ذلیل گردند، چنانکه شش ماه که با هم شراکت میکنند و رفاقت، شش سال شغلشان میشود مرافعه و عداوت و بنای آزار و اذیت یکدیگر را میگذارند ودرحق هم از ظلم و ستم ذره ای فرو گذار نمیکنند.

حال اين حسد جمعي است كه بستر مناسب براي حسادت‌هاي فردي ايجاد مي‌كند. آقاي علي رضاقلي در مقدمه كتاب "جامعه‌شناسي نخبه‌كشي" به اين موضوع به خوبي اشاره مي‌كنند که : 

"مي خواستم با اين فكر كه اگر اميركبير زنده بود و يا اگر عليه مصدق كودتا نمي‌شد و يا اگر فلاني قدرت را در دست مي‌گرفت و سركار مي‌آمد، چنين و چنان مي‌شد به مبارزه برخيزم و نشان دهم كه ساختارهاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي ما تاب تحمل اين بزرگان را نداشته است.  مي خواستم نشان دهم كه اگر صد بار هم به هر علت با استبداد گلاويز شويم و آن را تحويل ديگري بدهيم، تا ساختارهاي استبداد پرور هستند، همچنان به توليد محصول خود خواهند پرداخت.

اميركبير را فقط ناصرالدين‌شاه يا مهدعليا و ميرزاآقاحان نوري نكشتند. اگر قرار است در محكمه تاريخ كسي به جرم كشتن اميركبير محاكمه شود بايد به همراهي ملت بزرگ و تاريخي ايران محاكمه شود و نه به صورت انفرادي.  مگر اين طور نيست كه در اين اجتماع هر كس كه گل مي‌كند به خصوص اگر با هنر و استعداد و استحقاق خودش گل كرده باشد، در سطوح مختلف مورد حسد قرار مي‌گيرد و چندي نمي‌گذرد كه با آمادگي ضمني عام ولي در ظاهربه دست تعدادي خواص با سر به زمين زده مي‌شود. اين واقعاً چقدردردناك است كه وقتي يك نفر پيدا مي‌شود كه در اين سطح مي‌تواند به رشد و تعالي كشور اثر بگذارد، صرفاً به خاطر وجود همين حس "حسادت" جامعه‌اي از خدماتش محروم ‌شوند، ولي در مقابل فردي كه استعداد چنداني ندارد و از استقلال فکری هم بي‌بهره است سالها آرام و بي‌صدا در يك جا و در يك مسند و در يك پست مي‌ماند و هيچكس هم با او كاري ندارد چون جلوه‌اي نداشته كه مورد حسادت قرار گيرد، اصلاً ديكته نمي‌نويسد تا امكان غلط‌ گيري براي كسي باقي بگذارد. 

 

 

10 ـ قا نون گريزي 

 

 

               ز پيمان بكردند و از راستي               همه كارشان كژي و كاستي  

 عدم امنیت دائمی اجتماعی و فردی شاید خصوصیت مسلط تاریخ ایران محسوب شود.  در یک جامعه وقتی امنیت ایجاد میشود که قانون از فرد پشتیبانی کند، قانون هم حاصل تفکر، فلسفه، فردیت و پدیده شهروندی و......است.اجتماعی که فاقد این ویژگی ها باشد چگونه میتواند به قانونی دست یابد که آن قانون امنیت فرد را تضمین کند؟

ما ايرانيها عموماً  قانون گريز هستيم و حتي قوانيني هم كه براي آسايش خودمان تدوين شده‌اند را اجرا نمي‌كنيم.  مثلاً  آلودگي هوا،  كه حاضر نیستیم  دو سه روز ماشين‌هايمان را در خانه بگذاريم يا بحران آب و برق كه مصرف آن را رعايت نمي‌كنيم. عدم اطاعت از مقررات ملكه ذهنمان شده است و ميل تجاوز به قانون حتي در فرهيخته ‌ترين افراد جامعه هم كم و بيش ديده مي‌شود. 

در رانندگي اين قانون گريزي و ميل تجاوز به قانون و حقوق ديگران به بهترين وجه بچشم مي‌خورد.يك ضرب‌المثل انگليسي مي‌گويد :

 "فرهنگ و تمدن يك ملت را از نحوه رانندگي و از پاكيزگي توالت‌هاي عمومي آن ميتوان دريافت"

 

می بینیم در رانندگي عده ی  بسيار معدودي در خط خود مي‌مانند تا راه مسدود شده باز شود. دسته‌اي كه تعدادشان هم زياد نيست بي‌پروا در خط چپ كه خلوت است  و بدون فكر وريسك روبه رو شدن با پليس تا سر چهارراه می تازند. دسته سوم كه اكثريت 80 تا 85 درصدي رانندگان را تشكيل مي‌دهند چون جرأت اين ريسك كردن و قهرمان‌بازي را ندارند نيمي از ماشين خود را آن طرف خط زرد ممنوعه و نيمي را طرف راست حركت مي‌دهند و دائماً سرك مي‌كشند تا كه فرصت و امكاني پيدا كنند ووقتی که تعداد آنهایي كه از طرف مقابل و چپ رد مي‌شوند زياد شد آنها هم به آنها مي‌پيوندند. اين يعني كه اكثريت رانندگان ما آمادگي قانون‌شكني و تجاوز را دارند ولي جرأت ابراز آن را ندارند. 

ما در ايده‌آل‌ترين حالتي كه از قانون تمكين مي‌كنيم حالتي است كه قانون تمكين شده برايمان سود و فايده داشته باشد و ما را مستثني كند. مثلاً مي‌رويد در اداره‌ي مي‌گويند نمي‌شود و قانون اجازه نمي‌دهد ولي شما رسماً مي‌ايستيد و با سماجت مي‌خواهيد كاري برايتان انجام دهند يعني تقاضاي استثنایي شدن از قانون را مي‌كنيد و اين قدر اين كار را ادامه مي‌دهيد تا بالاخره و متأسفانه نتيجه هم مي‌گيريد. به اين ترتيب اين استثناها كه يا به صورت خواهش است يا انسان دوستي و رفع گرفتاري و يا ارتباط آن‌چناني "پارتي"،  به تدريج آنقدر تكرار مي‌شود كه ديگر قباحتي برايش باقي نمي‌ماند و مي‌شود اين كه در ادبيات رسمي كشور وقتي صحبت از رشوه و ارتشاء مي‌شود مي‌نويسند " حق و حساب " يعني كه ضمير ناخودآگاه اجتماعي‌مان پذيرفته كه اين هم "حق است" و هم "حساب و هم مقدار و اندازه دارد." خوب اين استثنایي شدن براي‌مان فخرآور است و براي ما يك امتياز حساب مي‌شود ولي همه مردم كه اين امكان استثنایي شدن را ندارند، زور ندارند، پارتي ندارند، بجایي وابسته نيستند، از بزرگان نيستند و اينها هم مي‌خواهند يك جوري استثنایی شوند پس شروع مي‌كنند به التماس كردن جلب ترحم كردن و زشت‌تر از همه تملق گفت. اين تملق گفتن كه از قديم هم بوده است شده است آفتي بجان اين مملكت،

علت همه این قانون گریزی ها فقدان فردیت است که نیاز به قانون و اجرای آن را تدایی میکند. فقدان قانون، فقدان امنیت در همه سطوح بوده که در بالاترین رتبه اداری شروع میشده که هیچ گونه احساس امنیتی موجود نبوده است و در هر لحظه بالاترین مقام در انتظار دسیسه و یا توطئه بر علیه خودش بوده. و در این اوضاع وزرا نیز وضعیتی مشابه را احساس میکردند و به صورت سلسله مراتب این حس به پایین ترین سطح خود به جامعه میرسید. حس عدم امنیت باعث می شد تا هر فردی در مسند قدرت است در حد توان خود مالی گردآوری کرده و بر نفوذ خود بیافزاید تا برای فردای خویش که از قدرت افتاد نیازمند کسی نباشد و این ریشه فساد اداری است که یکی از عوامل اصلی عقب ماندگی ایران است که متاسفانه همچنان ادامه حیات میدهد. این افراد با رشوه گیری، حق و حساب، زیر میزی، اختلاس، رانت خواری که ساده و سریع ترین راه به ثروت رسیدن است از یک طرف و از طرف دیگر با کمک ناحق به هم طایفه ها و خویشان و به اصطلاح پارتی بازی می کوشند تا نفوذ اجتماعی خود را برای جلب حمایت دیگران برای روز مبادا بالا ببرند. فساد اداری چرخ های صنعت را از حرکت باز داشته، سرمایه های ملی را نابود و متفکرین یعنی سرمایه های انسانی را فراری و روابط در سطح بین الملل را تحت تاثیر قرار میدهد و سرهای بی گناهی را بالای دار و چوبه اعدام می فرستد و هزاران اسیب دیگر که در بسیاری موارد قابل جبران نخواهد بود سبب شده و میشود.

به این ترتیب مشاهده میکنیم که با وجود استبداد، دولت پاسخگو نیست و بنا بر این ماموران و مدیران از یک سو به مردم پاسخگو نیستند و از سوی دیگر دولت که از ناحیه آنها احساس امنیت ندارد، ریشه فساد اداری را باید در این دو سو پیگیری کنیم تا به نتیجه برسیم. و این جامعه،  بدبینی، بی اعتمادی و بهره کشی میان افراد را ایجاد کرده است  که اگر در کنار اقتصاد بیماری بگذاریم که کارمندان و مدیران آن دخل و خرجشان برابری نمیکند و حقوقشان کافی نیست، بسیاری از دلایل فساد اداری قابل کشف است. ضمنا در فساد اداری "خودی ها" محقند و "غیر خودی ها" غیر محقند که عاملی بر فساد و عقب ماندگی اقتصادی است که باید شناسایی و حل شود.

ناکارآمدی نظام اداری ایران تنها در فساد اداری خلاصه نمی شود بلکه این که کارها در دست کاردان نیست و خرد گریزی نیز از ضعف های اداری ایران است.

تحقیقات ارزشمندی را ماروین رونیس در زمان شاه در مورد نخبگان سیاسی و اداری ایران بانجام و به نمایش میگذارد.  وی تمام صاحب منصبان رسمی درون دولت را مورد شناسایی قرار داد و یک لیست سه هزار نفره از "نخبگان عام" رژیم پهلوی را تدوین کرد. و سپس یک گروه متشکل از ده نفر آدم صاحب نظر  و آشنا در زمینه سیاست  ایران سطوح مختلف،  قدرت سیاسی در ایران را به هزار نفر نسبت دادند و به این ترتیب یک درجه بندی از این نخبگان کلی را به دست آورد که ده در صد افرادی که به داشتن بالاترین قدرت سیاسی معروف بودند را شامل میشد که در واقع نخبگان سیاسی را تشکیل می دادند. نکته جالب در این است که ده در صد از سه هزار نفر، ما را به عدد سیصد می رساند که اتفاقا محققی به نام "جی.ام.بالفور" در سال 1922 نوشته بود که:"ایران به وسیله تهران و تهران به وسیله سیصد نفر که اعضائ آن منصوب و مغزول میشوند، اداره میگردد.

 

اگر در آگهي‌هاي كليشه‌اي روزنامه‌ها  تعمق كنيم متوجه مي‌شويم كه در اين آگهي‌ها ذره‌اي از ظرافت و اعتقاد نيست و صرفاً اداي دين است و يا طمع شغل و يا بده بستان‌هاي معمولي كه پولش از جيب سازمان يعني ملت مي‌رود. وقتي تملق ملكه آدم شد اخلاقيات كم رنگ مي‌شوند و آدم‌هاي بزن برو و متجاوز را آدم‌هاي دست و پادار و زبر و زرنگ بحساب مي آیند و تعريف از قانون‌شكني‌ها در محافل خصو صي هم نقل مجالس می‌شود و شيرين كاري بحساب مي‌آيد. وقتي كه قانون‌شكني رايج و متداول شد و عرف و عادت شد همه مي‌شويم يك ديكتاتور كوچولو و بعداً هم وقتي كه اين ديكتاتور كوچولو فرصت و مجال پيدا كرد چه كارها كه نخواهد كرد. 

در گذشته‌هاي نه چندان دور كه خانه‌ها بزرگ‌تربود و تعداد بچه‌ها هم بيشتر، در تابستان بايد همه بعدازظهرها بخواند و پدرخا نه كه نهارش را مي‌خورد تا بعد از بيدار شدنش از خواب همه بچه‌ها مي‌بايد خفه شوند و صدایي از كسي بلند نشود. اگر قدرت حاجي مي‌توانست از چهار ديواري خانه‌اش بيرون برود او حاضر بود براي يك خواب كوتاه بعد از ظهرش شهري را خفه كند. 

به اين ترتيب مي‌بينيم كه منتقدين ديكتاتوري، كارشان جدي و عمقي نيست زيرا آنها ديكتاتورها را مورد انتقاد قرار مي‌دهند و آنچه جدي است اين است كه بايد ابزار ديكتاتوري را مورد حمله قرار داد نه خود ديكتاتور ها را تا اينكه مجدداً و از نو بوجود نيايند. 

 

 

11ـ همه چيز داني 

 

 

             گراز بسيط زمين عقل منعدم گردد            به خود گمان نبرد هیچ‌کس  که نادانم 

 

                                                                                                       سعدی

 

ما ایرانیان حکم اشخاصی را داریم که دایم، منتظر خدمت باشند و با آنکه در هیچ کاری از کارها بصیرت نداریم حاضریم هر کاری را بعهده بگیریم. 

 

اگر از استثناها بگذريم کمتر هم وطني را مي توانيم يافت که در مقابل سئوالي قرار گيرد و بگويد "نمي دانم". در جامعه ما کمتر از هر کلمه اي، کلمه "نمیدانم"  بگوش می خورد. در آزمايشي از بسياري آدم هاي تحصيل کرده سؤال شد که جزيره " لانگرهانس" در کجاست،  آنهایي که مي دانستند گفتند ولي باقي به جز يکي دو نفر که گفتند نمی دانیم، همه سعي کردند از اقيانوس اطلس تا مديترانه و درياي مانش اين جزيره را يک جایي بنشانند، در حاليکه جزيره اي بنام لانکرهانس وجود ندارد و اين نام جزیي از اعضاء ترشحي لوزالمعده است. پيش دکتر که مي‌رويم پيشاپيش راه علاجمان را به او مي گویيم، همين طور پيش وکيل، مکانيک و مشاور و غيره. درمقابل اين سؤال که "ببخشيد آقا کوچه فلان کجاست"، اغلب بجاي پاسخ،  سؤال کرده مي شود که " ببينم کجا را آدرس داده اند"، يعني سؤال در مقابل سئوال به جاي پاسخ. ما اين شعار را داريم که "پرسيدن عار نيست ندانستن عار است"، ولی ما در باطن علاقه داريم که از ما بپرسند و ما هم حتماً جواب بدهيم. ما ناخودآگاه فکر مي کنيم در همه علوم متخصص هستيم در پزشکي، در ترافيک، در مشکلات شهري، امور قضا، سياست بین المللي و ... و اگر پيش  بيني هايمان غلط درآمد مطمئناً يک بدشانسي ناخواسته بوده است. یکی از علل همه چیز دانی ما علاوه بر تخصصی نبودن کار هایمان در جامعه، عدم شفافیت در همه زمینه ها است و مردم برای این که متضرر نشوند مجبورند تا حدی از همه چیز اطلاع داشته باشند حتی برای کوچکترین چیزها مانند قیمت کالا ها درخریدهای روزانه.  به نظر مي رسد در مورد همه چیز دانی هم وطنان همداني  ما پيشتاز بوده باشند زيرا که در زبان عاميانه ضرب المثل زير در مورد آنها گفته مي شود : 

 

          يارم همه داني، و من هيچ نداني                                   يارب چه کنم با اين، همه دانی(همهداني )

 

معمولاً به مشاور اعتقادي نداريم و اگر روزي کاره اي شديم از کيسه سازمان مشاور استخدام مي کنم البته نه باين خاطر که سواد و شعور و دانشش بيشتر است و ما را راهنمایي کند، بلکه برای این که کار ما را تأئيد کند و به به بگويد و سر برج حقوقش را بگيرد. در نتيجه حاصل اين همه چيز دانستن ما همين است که می بینيم. 

اگر با خودمان امين باشيم و در خلوت کارنامه چند ساله خودمان را بررسي کنيم باين نتيجه خواهيم رسيد که بخش بزرگي از ناملايماتي که بر سرمان آمده و تحمل کرده ايم اعم از اجتماعي، مادي و روحي ناشي از اشتباهات خودمان و از کج انديشي و بي عقلي خودمان بوده است و نه اطرافيان و يا اوضاع مملکتي. اگر اين مغز به موقع و خوب عمل مي کرد کارنامه امروزمان اين نبود. 

چون نتيجه اقدامات و تصميمات امروزمان در بسياري موارد سال ها بعد مشخص مي گردد به اين دليل است که تأمل و تحقيق و مشورت در امور با اهل فن تا به اين اندازه توصيه شده است و در همه ی ممالک پيشرفته مورد توجه است. شخصي که دردي در زانو دارد با احساس آن در پي رفع آن برمي آيد، ولي مسئولي که نقصي در فکر و دانش مربوط به کارش دارد اين عيبش نه همان روز، بلکه ماه ها و سالها بعد مشخص مي شود و اثرات تخريبي آن بروز مي‌کند. 

نتيجه عقل کل بودن، راندن مغزها و متخصصين است که طبق اعلام وزارت علوم فرار مغزها خسارتي بالغ بر 50 ميليارد دلار درسال1380  وارد کرده است و يا طبق ارزيابي ها انجام شده هر مغز متفکر و متخصص براي کشورهاي در حال توسعه ارزشي برابر يک چاه نفت دارد، لذا ما ميليون ها چاه نفت خود را تقديم بيگانگان کرده‌ايم. طبق اعلام وزارت علوم بطور متوسط روزانه 15 کارشناس ارشد و 2 تا  3 دکتر از کشور مهاجرت مي کنند. 

ضمناً بد نيست بخاطر داشته باشيم کساني که در صحنه هاي اجتماعي يک شبه پيدا مي شوند و به اوج مي رسند با همان زاويه اي که آمده اند با همان زاويه هم افول مي کنند و فراموش مي شوند بطوريکه حتي خودشان هم باور نمي‌کنند. به اين ترتيب دو طرف به نوعي قرباني يکديگر مي شوند و اين حاصل اجتناب  ناپذير عوام زدگي است با فرجامي محتوم. 

در همه جاي دنياي پيشرفته، متفکر و روشنفکر جلو مي افتد و مسأله اي را مطرح مي کند و طرحي نو در می اندازد و سپس مردم آن را با دانش و شعور و سليقه خود ارزيابي کرده و به آن گرايش پيدا مي کنند. در کشور ما در بسياري مواقع هنرمند، سياستمدار و روشن فکر بدنبال مردم راه مي افتد و خوراکي تهيه مي کند که از مصرف آن از قبل اطمينان کافي پيدا کرده است و به اين ترتيب يکباره مي شود شجاع، مبارز، فيلم ساز جسور، مقاله نويس جسور و مطلع در امور سياسي". اين در حالي است که روشنفکر بايد خود پيشتاز جماعت باشد نه پس تاز. او بايد اگر مطلب تازه اي به ذهنش رسيد با جسارت بيان کند و هميشه آماده شنيدن لعن و نفرين هاي مخالفان باشد. 

مصلحت انديشي و کتمان حقيقت توسط روشنفکر واقعاً هيچ پايگاهي براي عفو و يا بخشش ندارد. در اين باب چه زيبا جمله اي نويسنده بزرگ و مردمي آلمان برتولدبرشت گفته است : 

 

" آن کس که حقيقت را نمي داند ابله است، ولي آن کس که حقيقت را ميداند و آن را پنهان مي کند جنايتکار است"

 

 

 12ـ احساساتي بودن و نيانديشدن 

 

در تاریخ و در دورانهای مختلف، این ساختارها و قالبهای فکری بوده اند که در هر دوره بر ذهن آدمیان چیره بوده و انسان به برکت آنها جهان را درک و تفسیر کرده است. فوکویاما بر آن است که انسانها در هر دوره تاریخی فقط قادر به مشاهده چیزهایی هستند که در قالب فکری و الگوهای معرفتی آن دوره به آنها اجازه دیدنشان را میدهد.

در بخث ارتباط با خویشتن ما مستقیما با تفکر و دهن سروکار داریم. جاافظه تصویری اهمیت ویژه ای دارد، زیرا انسانها توسط این ویژگی، رخدادها، خاطرات، رویاها و دنیای پیرامون خود را درک وحلاجی میکنند. افراد توسط حافظه  تصویری خود نه تنها گذشته را به خاطر میآورندبلکه توسط آن  آینده را نیزمجسم میکنند. برای رسیدن به این مرحل تغییر لازم است، تغییر در دهن. این تغییر شامل دو مرحله میشود. مرحله امل حرکت از آسیب های روانی به بهداشت روانی و تعادل است. مرحله دوم از نعادل به پویایی ذهن. در مرحله اول باید به زدودن چیزهایی پرداخت که انرژیهای دهنی را تلف میکنند مانند خاطرات بد، استرسها، کینه ها، عادات نامطلوت، افسردگی ها، بی هدفی ها، تنبلی و....پس از اینکه فرد به حالت تعادل، رضایت از خویشتن، آرامش و لذت از زندگی رسید، مرحله دوم که تغییر است شروع میشود که حرکت از یک زندگی معمولی به سوی حرکت های بزرگ، خطرپذیر، اکتشاف، اختراع و خلق تغییرات انقلابی در زندگی فرد بوجود میآورد. در مرحله اول فرد با استفاده از فنون تفکر به آرامش میرسد و در مرحله دوم با استفاده از تفکر هوش هیجانی(ای کیوEQ) را بالا میبرد.

بررسیها نشان میدهند که عوامل کامیابی افراد برجسته هوش عمومی یا بهره هوشی(آی کیوIQ) آنها نبوده بلکه ناشی از هوش هیجانی انها است. موفقیت به واسطه "احساسات مثبت" یا ای کیوی مثبت+EQ که آنها در خود ایحاد کرده اند، بوده. برعکس افراد ناموفق کسانی هستند که "احساسلت منقی-EQ  را در خود پروزش میدهند. عوامل مثبت احساسی عبارتند از: احساس عزت نفس، خویشتن پذیری، مسئوبیت پذیری، آرمانداری، برنامه ریزی ذهن، مثبت اندیشی، رویا پروری، الهام گرفتن، تغییر پذیری، خوشرویی، ماجراجویی، بردبلری و.....احساسات منفی شامل بدبینی، ترس از شکست، اظطراب، احساس تاتوانی، فرار از مسئولیت، احساس عدم امنیت و....

بنا بر تحقیقات آ قای بهنام بستان در کتاب"روانشناسی و جامعه شناسی تغییر" نقطه کور در عقب ماندگی کشور ایران پایین بودن هوش هیجانیEQ در مردم است. انچه که میتوانست این کشور را در این دویست سال به جلو ببرد، بالا بردن هوش هیجانی مردم ار طریق تربیت و آموزش ملی میبود که انجام نشده.

با مطرح شدن هوش هیجانی و اعتراف بسیاری از بزرگان دنیا که اعتراف کرده اند که موفقیت آنها نه در گرو مدارک تحصیلی و نه در کرو هو ششان، بلکه به عوامل دیگری بوده است. جان اف کندی در تحصیل کند ذهن بود، ادیسون در کل سه ماه به مدرسه رفته بود یا هوندا در خاطراتش مینویسد: " ارزش مدرک تحصیلی حتی از یک بلیط سینما هم کمتر است" افراد دیگری چون مک کرومک که مینویسد: "من از اهمیت هوش، استعداد و تحصیلات عالی آگا هم اما این نکته را خوب میدانم که هیچ یک از چنین صفاتی نمیتواند جای عوامل غیر هوشی مانند احساسی نظیر عقل سلیم، سرعت تصمیم گیری، قضاوت صحیح و شم تجاری را که سرنوشت کامیابی را رقم میزنند، بگیرد. لذا محققان به این فرضیه کشیده شدند که چیزی بالاتر از هوش وجود دارد که به کشف چهار مهارت و قابلیت انجامید. این چهار قابلیت و مهارت به همراه یکدیگر هوش هیجانی را تعریف میکند، قابلیت و توانایی تشخیص و درک احساسات و عواطف نه چندان واضح و روشن، قابلیت استفاده از این درک و تشخیص در جهت تعدیل و تغییر رفتاری و مدیریت روابط شخصی و اجتماعی.

هوش همراه تفکر میتواند به نتیجه های بالا برسد. اگر فردی برای حل مشگل یا تصمیم گیری، از اصول تفکر برانگیزد و تعمدی سود بجوید و در ردیف افراد با هوش هم باشد، بدون شک در فرایند تفکر از هوش خود استفاده فراوان و بهینه خواهد برد اما اگر فردی با هوش باشد لزوما این خصیصه او باعث نمیشود که از قدرت تفکر سود ببرد. افراد با هوش زیاد اغلب دچار تعصب بیش از حد در یک ایده و در نتیجه در جا زدن در آن میشوند، ولی فرد متفکر کمتر در چنین دامی می افتد. اگر فرد با هوش قابلیت فکر کردن را در خود پرورش نداده باشد نخواهد توانست خود را بروز داده و لیاقت خود را ثابت کند از این رو است که وی شروع  به انتقاد کردن از طرح های دیگران میکند. ساختن امری است که نیاز به نظم دارد و نظم دادن نیاز به تفکر دارد اما ویران کردن راه های فراوانی دارد که در بی نظمی شکل میگیرد. بنابر این تخریب کار ساده ای است که بسیاری افراد با هوش به ان مبادرت میورزند. فرد با هوش با استعدادی که دارد طرح های دیگران را به انتقاد میکشد. مردم ایران نسبتا از بهره هوشی بالایی  برخوردارند و چون متکی به هوش خود شده اند کمتر در پی تفکر رفته اند. این که در ایران تغییرات به سختی رخ میدهد و مدام ایرانیان در مقابل تغییرات با انتقادات و تعصبات خود ایستادگی میکنند، شاید انرا بتوان منسوب به هوش زیاد دانست. بنا بر این هوش بدون تفکر، دفاع متعصبانه از ایده های  ضعیف را ، از یک سو ، و تمایل به انتقاد و تخریب را از سوی دیگر را به متفکرانی که در صدد ایجاد تغییر هستند، تحمیل میکند.

بنابر این توصیه میشود که بجای تکیه بر هوش، مطلوب تر تفکر است و برای تفکر بهتر لازم است فنی یافته و یا ابداع شود تا همه افراد چه با هوش بالا و چه هوش معمولی بتوانند توسط آن به سطح بالاتری از بهره ذهنی دست یابند. کمبود استعداد را میتوان با اراده قوی و پشتکار جبران کرد و هوشی که توسط تلاش های فردی ساخته و پرداخته نشده باشد و صاحب آن صرفا میراث دار عوامل ژنیتیکی و محیطی باشد، نتیجه مطلوبی به دست نمیدهد و یا در جهت منفی سیر میکند. بسیاری از معتادان دارای بهره هوشی بالایی هستند اما پشتکار، تحمل شداید و ساخته پرداخته کردن هوش به عاملی ذهنی نیاز و ارتباط دارد و این عامل هوش هیجانی است که اساسا متفاوت از بهره هوشی (آی کیو) است. دانایی اجتماعی عنصر مهمی از هوش به شمار میرود و آن توانایی درک دیگران، عمل و رقتار هوشمندانه در اداره رفتار و روابط است.

یکی از مهمترین نشانه های هوش هیجانی بالا اعتماد به نفس و اعتماد به دیگران است. در ایران آموزش ها بر عکس است و آموزش ها برای ایجاد احساسات منفی متداول و معقول بنظر میرسد. فقدان آموزش رفتار با دیگران و ناتوانی ایرانیان در حساب باز گردن روی معنای رفتار دیگران یا مطمئن شدن از آن از قبل، آموخته شده است. تقیه یک تصور رایج در ایران است. مولانا نصیجت میکند: " این سه کم جنبان لبت، ازهاب و ذهب و زمذهب.

این آموزش ها سبب میشود تا افرادی چون "اندرواف وست وود" در کتابی در مورد سیاست عدم اعتماد در ایران چنین بنویسد:" ایرانی ها اعتماد به یکدیگر و یا کار با یکدیگر در طول زمان و با هر تعداد افراد را کار مشکلی میدانند" دروغ و دروغ گویی که متاسفانه در ایران امری مذ موم و زشت بشمار نمیرود به علاوه سایر ویژگی های منفی، همگی نشان از پایین بودن هوش هیجانی در ایران است. اینکه ایرانی ها با هوش هستند و در اروپا و امریکا به مناصب بالایی میرسند، واقعیت دیگری است. ایرانی ها با هوش معمولی خود در غرب در جوامعی قرار میگیرند که دارای (ای کیوی مثبت ( +  EQ بالا تر است و آنها تحت تاثیر محیط قرار گرفته و با هوش عمومی خود که توسط هوش هیجانی غرب به فعل تبدیل شده است، دست به کارهای بزرگ میزنند.

هوش هیجانی میتواند عامل مهمی در تغییراب فردی و اجتماعی باشد و تفکر که شیوه ای اکتسابی بنظر میرسد عامل بالا بردن هوش هیجانی است

 

 

آزادی و دانستن و یا خرد و آزادی مترادف هستند. خرد و آزادی دو مفهومی هستند نه تنها از هم جدا ناپزیر، بلکه هر کدام ضامن دیگری است. خرد آزادی را به همراه میآورد و آزادی خردمندی را. سلب آزادی نفی خردمندی است و منع خردمندی سلب آزادی است. فرد نابخرد به زنجیر بی عقلی گرفتار است و فرد بی اندیشه میماند.

 

آن که بی خبر تر است، نا بشر تر است                                هر که پر دان تر است پر جان تر است

                                  پس هر که آزاد تر است آگاه تر، انسان تر و آباد تر است

 

آزادی برای رشد حیثیت انسانی امری لازم و واجب است و این برخلاف مردمی است که برای رشد و بالندگی پرورش نیافته اند، آزادی به معنای بی بند و باری و بی قیدی نیست زیرا آزادی، اخلاق و قانون همه از یک ریشه و شاخه یک درخت اند.. اگر در یک جامعه سطح شخصیت افراد تقلیل داده شود و مردم به ابزارهای مطیع تری تبدیل کرده شوند، چنین دولت و جامعه ای سر انجام به این نتیجه تلخ خواهد رسید که با مردان کوچک و بی اراده حقیقتا هیچ کاربزرگی انجام شدنی نیست.

لذت بردن را بما یاد نداده اند

از گرما مینالیم، از سرما فرار میکنیم

در جمع از شلوغی کلافه میشویم و در خلوت از تنهایی بغض میکنیم

تمام هفته منتضر رسیدن روز تعطیل هستیم و آخر هفته هم، بیحوصلگی که تقصیر غروب است و بس !

همیشه در انتظار به پایان رسیدن روزهای هفته هستیم که بهترین روزهای زندگیمان را تشکیل میدهند. مدرسه..........دانشگاه.........کار

حتی در سفر همواره به مقصد میاندیشیم بدون لذت از مسیر، غافل از این که زندگی همان لحظاتی بوده که میخواستیم بگذرند.

آیا مشگل در فهم زندگی است یا در اندیشه مان.؟؟ 

 

برای ما ايرانيها در اکثر موارد احساسات تعيين کننده مسیرمان است تا تعقل و انديشه. به راحتي احساساتي مي‌شويم و شعار مي دهيم بدون آنکه فکر کنيم که اين شدني است يا نه و يا نتايج آن در آينده چه خواهد بود. اين در سطح مملکتي هم به شدت رايج است مثلاً در ابتداي انقلاب باور شد که ديگر نيازي به دادگستري و پليس و زندان نخواهد بود و زندان ها بايد دانشگاه شوند در حالي که در حال حاضر هر 52 ثانيه يک نفر به زندان می رود و هيچ تناسبي بين ورودي و خروجي در زندا ن ها نيست. به اعلام وزير دادگستري بين سالهاي 68 تا 78 يعني طي ده سال 33 ميليون و 742 هزار پرونده در مراجع قضائي به ثبت رسيده است و اگر براي هر پرونده فقط دو نفر شاکي و متشاکي در نظر بگيريم بنابراين در اين مدت 67 ميليون ايراني درگير مراجع قضائي بوده اند. با تعمق در پي آمدهاي روحي، رواني، اقتصادي اين درگيران، متوجه عمق فاجعه مي شويم. 

مشابهاً آرمان خواهي در مورد مسایل اقتصادي هم بود،  همه باور کرده بودند که چنان عدالت اجتماعي و اقتصادي برقرار و توليدات افزايش خواهند یافت، صادرات و واردات ما چنين و چنان خواهد شد ولي هيچکس فکر نکرد چگونه،  با چه برنامه اي، با چه ابزاري. يا این که ايران از نظر ميراث فرهنگي و جهانگردي جزو پنج کشور اول جهان است چرا سهمي از آن ندارد.؟ یا اینکه چندین بار تصمیم گرفته شد که پایتخت منتفل شود زیرا تهران تبدیل به یک سرطان شهری شده است کاری که علاوه بر هزینه های فلج کننده اقتصادی، دوباره تهران جدیدی را در جایی دیگر ایجاد میکرده است زیرا که علت اصلی در سیستم حکومت متمرکز مرکزی است که همه جمعیت را به مرکز کشانده است و نه محل آن.

البته اين تنها تقصير دولت نيست زيرا که دولت هم برخاسته از مردم است و يا حداقل نگاه داشته توسط همين مردم است و کارهایي هم که دولت مي کند مطمئناً از استعداد پذيرش مردم نمي تواند خارج باشد. لذا تا بستر مناسبي براي رشد در عمق لايه هاي اجتماعي فراهم نشود امکان بهبود وضع وجود نخواهد داشت  سرخوردگي هاي موجود نتيجه احساساتي بودن است که به جاي برنامه ريزي و ايجاد ابزار لازم فقط شعار آن داده میشود. اين پديده روحي ـ رواني است که شما را مقهور و مبهوت گفتار و شعارتان کرده  حال آن که اصلاً شروع نکرديد. 

در اوايل انقلاب آنقدر شعارهاي معنوي داده شد که گاهي فکر مي شد که مي توانيم در يک دنياي ايده آل زندگي کنيم که پول و داد و ستد اهميت نداشته باشدند و حتي کنار گذاشته شود. اما بتدريج و بموازات اين شعارها، شرايط  به اینجا رسید که همه چيز با پول قابل خريد شد: خريد سربازي، خريد نوبت جراحي، جابجایي دانشجو، پول براي تحصيل، پول براي خريد کليه، پول براي نزديکي به خدا(  فيش حج) و پول شد هدف اوّل زندگي و آنها یي هم که نمي توانند پول زياد از راه راست بدست آورند مي روند راه ميان بر  یعنی دزدي، قتل، راهزني و ...  اين است پيامد شعار دادن و احساساتي عمل کردن..

 

 

ژنرال گاردن در مورد جنگ ايرانيان در قفقاز در زمان عباس ميرزا مي نويسد :

"ايراني ها شجاع هستند ولي فقط با تحريک احساسات و بدون بررسي منطقه جنگي و بدون نقشه، يک مرتبه با شتر وسلاح زنبورک حمله کردند و روس ها که قبلاً سنگر گرفته بودند بسياري از آنها را کشتند". 

 

شعار داده شد که کنترل هاي اداري زائد است در نتيجه در همان سال رانت خواران تنها 200 ميليون تومان از انحصار آهن خوردند و هزاران هزار ميليارد ديگر در ساير بخش هاي اقتصادي. با گذشت زمان روزانه شاهد 11 قتل عمد در تهران هستيم، الکلسيم که قرار بود ريشه کن شود حتي براي اقليت هاي مذهبي ولی در حد بي سابقه اي گسترش يافته و قاچاق آن شکوفاست. در مورد شخصيت ها هم مشابه است، روزي اين خوب است و آن بد و اسمش را روي خيابان مي گذاريم و بعد برمي داريم. در اوايل انقلاب حتي به سنگ قبر ناصرالدين شاه هم رحم نشد، در حاليکه دوران ناصري بخشي از 50 سال تاريخ ماست حالا خوب يا بد. در روابط فاميلي هم کاملاً مشابه است. بهمين دليل ما هر پديده اي را اعم از جريان يا شخص يا حزب، کالا، دوست، همسر، همکار و ...را کلاً بصورت سفيد و سياه مي بينم یعنی، خوب مطلق يا بد مطلق، ديو و يا فرشته ارزيابي مي کنيم وکمتر اتفاق مي افتد که آرام و متين درباره يک نفر انديشه کنيم و به گویيم که صفت و روحيه اش چنان است، رفتارش چنان است و درمقابل آن يکي ها چنان است. ما رفتارهايمان معتدل نيست همانطور که مهرورزي مان بي حدّ است، کينه ورزي هايمان هم بي حد و اندازه است. باين خاطر نمي توانيم مطمئن باشيم که تعداد دوستان و هواخواهان امروزي مان براي فردا هم باقي خواهند ماند يا نه؟  آنوقت است که ترس گريبان گيرمان مي شود و چرخه اي از ترس، کينه، انتقام و عدم آرامش برايمان بوجود مي آيد که مي شود سرنوشت بسياري از آدم هاي مرفه جامعه ما، آدم هایي که به اذعان خودشان، همه چيز دارند بجز آرامش. 

 

به ايراني هرگز آموزش داده نشده است که فکر کند نه در کودکي و نه در اجتماع، از این رو همه اعمالشان را از طريق احساس و غريزه پيش مي برند و چون احساس اغلب اشتباه مي کند لذا دچار مشکل مي شوند و به اين ترتيب دائماً در حال آزمون و خطا و حل و رفع مشکلات اند . وقتي فکر و فکر کردن از کودکي فعال نشد و رشد نکرد نتيجه آن عدم هوشياري است که در کليه سطوح در مردم میتوان شاهد آن بود و در چهره های مردم  مشاهده کرد بطوری که در کمتر کسي هوشياري و فکری بودن ديده مي شود در عوض انواع احساسات مانند بدبيني، رؤيایي بودن، خودپسندي، غرور، مظلوميت، استیصال و درماندگي، بي‌اعتنائي، ريا و تزوير و غیره را میتوان بوضوح مشاهده کرد. ما همه کارهایمان را احساسي و غريزي و تنها برای رفع نيازهاي شخصي مان انجام میدهیم، و به اجتماع، تاريخ و به حکومت و ... توجه و علاقه ای نداریم و درفقدان مطلق آگاهي تاريخي به سر مي بريم. عصبانيت و بی حوصلگي که روحيه ملي و عمومي ما شده است نتيجه عدم رشد فکر و باقي ماندن در غريزه و احساسات تزریق شده در دوران کودکي است یعنی هر چيزي را فوراً و با عصبانيت خواستن، و برای هر چیز و هر عملی فورأ  و بدون فکرعکس العمل نشان دادن  ودر  نتیجه هيچ وقت به آرامش نرسیدن.. 

فکر کردن در محيط هاي شلوغ و پراغتشاش ممکن نيست. به گفته فيلسوف بزرگ آلمان نيچه "انسان فقط در تنهایي مي تواند فکر کند". وقتي فکر و انديشه در کارها حاکم نشد، در کليه شئون زندگي هرج و مرج و عدم شفافيت به وجود مي آيد. احساسي عمل کردن به معني کنار گذاشتن فکر است که سريع عمل ميکند ولي بعداً ايجاد پشیماني مي کند. احساسي بودن وعمل کردن مانع شناخت صحيح افراد از يکديگر مي شود چه بسا با کمي صبور بودن، تحمل و فکر کردن و شناخت خصوصيات يکديگر، اين همه درگيري در مسایل بی ارزش بوجود نمي آمدند.

مهم تر از ان، وقتي اجازه دادي ديگري برايت فکر کند باین ترتیب امکان رشد مستبد و خودکامه را ايجاد کرده اي و رفتار اجتماعي خودت را هم همين گونه شکل داده اي و رفتاري را بر خود حاکم کرده اي که فقط در زمينه استبداد پروري کارائي دارد. 

ما احتياج به متفکراني داريم که مورد قبول مردم واقع شوند و تفکر و ايده ها را بين مردم ببرند. ما به کساني مانند ولترها نياز داريم که مردم را از اشتباهات و افکار خرافي برهانند و آنها را از اعتقادات و افکار غلط شان آگاه سازند و به تفکر صحيح رهنمون کنند.

مک ميلن نويسنده معروف انگليسي قرن گذشته که نظرات نژاد پرستانه ای داشت و مورد توجه خاص هيتلر بود، در مورد جوامع شرقي چنين می نويسد:" شرقي ها چون قادر به فکر کردن مانند اروپائيان نيستند نمي توانند به زندگي و جامعه خود سرو سامان بدهند و هميشه در آشوب بی نظمي و هرج و مرج زندگي مي کنند و دور خود مي چرخند و هرگز ازاين مرداب نمیتوانند بيرون بيايند."

ذيلاً به تعريف جواهر لعل نهرو از گاندي توجه شود : 

"به تصور من از بين تمام صفات انسانی و والاي گاندي دو صفت يعني بيزاري از ترس و نفرت از انتقام و کينه توزي چشم گيرتر از ساير صفات اوست. من هيچ صفتي را براي يک انسان و يا يک ملت بدتر و ناپسندتر از اين دو نمي بينم. اين دو صفت اثرات فراواني در سرنوشت نسل هاي گذشته از خود بجاي گذاشته است و نسل فعلي هند در زير سايه آن زندگي ميکند. " 

. 

ادوارد سعید بیان میکند که در سده نوزدهم با حمله ناپلون در سال 1798 به مصر، شرق شناسی توسط فرانسویان و سایر اروپاییان و سپس در سده بیستم توسط امریکاییان شروع شد. در جریان این فرایند وبررسیها که در واقع برای اهداف تهاجمی و نظامی برای شناخت این سرزمینها مورد استفاده قرار گرفتند و شرق را از حالت جغرافیایی به سرزمین خیالی  تبدیل کرد که از بن و گوهر با غرب متفاوت بود و در این شرق خیالی، احساسات و شهوت بر، عقل و تد بیر، و رکود و سکون، بر جنبش و پویایی چیره بود.

سر جان ملکم درکتاب " تاریخ ایران"، مدعی است که ایرانیان روزگار او به نسبت ایرانیان دو هزار سال پیش چندان تفاوتی نکرده اند " هیچ کشوری در دوهزار سال گذشته باندازه پادشاهی ایران انقلابهای گوناگون را از سر نگزرانده است، اما شاید بتوان گفت هیچ کشوری نیز نیست که اوضاعش کمتر از ایران دگرگون شده باشد. قدرت پادشاهان و ساتراپهای دوران باستان، شکوه و جلال دربار، عادات مردم همه در بن و گوهر همچون گذشته ادامه یافته اند و تا جایی که ما قادر به داوری هستیم  "ایرانیان روزگار کنونی چندان تفاوتی با ایرانیان زمان داریوش و نوشیروان ندارند"

 

احساساتي عمل کردن البته در مورد حوادث غيرمترقبه مانند سيل و زمين لرزه و غیره جنبه مثبت دارد و باعث کمک به مردم است و امروزه هم توسط روزنامه ها و رسانه هاي جمعي اين جو احساسي ايجاد می شود. کلأ يک جامعه احساساتي را خيلي راحت تر و سريع تر  مي توان تحريک کرد. 

 

13 ـ بي برنامگي 

 

ما براي کمتر کاري است که برنامه دراز مدت و مدون داشته باشيم، حتي در سطح کلان و مملکتي هم چنین است. یک  انگلیسی در زمانی که در تهران میدان مشق میساختند در آنجا بوده است نوشته :

 " ایرانی ها مردم عجیبی هستند، توپ ندارند توپخانه ساخته اند و قشون ندارند میدان مشق ساخته اند که بزرگترین میدان مشق دنیاست."  متأسفانه برنامه ريزي هاي کلان هم به خاطر اينکه ديگران برنامه ريزي مي کنند انجام مي شود که شامل يک سري اعداد و اهداف است که در جدول هاي زيبا نوشته شده و به عنوان برنامه ارائه مي گردد و چون بستر مناسبي براي اين کار نبوده و مطالعه کافي روي آنها نشده  است و مجريان هم اصولاً به برنامه ريزي اعتقاد ی ندارند، اوضاع به همين وضعي است که مي بينيم. جاده يا سدّ در محل هائي ساخته مي شوند که بعداً معلوم می شود اشتباه بوده و این قبیل برنامه ها. به اين ترتيب همه اش مي شود چرخه اي از آزمون و خطا و چرخه اشتباه و تصحيح، و تاوان اين کارها را چه کساني و چقدر بايد بدهند مشخص است. 

حتي اگر فرهيختگان هم قبل از انجام کارهاي اشتباه نسبت به آن هشدار بدهند که اين کار را بسيار در مطبوعات می کنند، ولي روحيه مدير طوري است که در مورد پيشنهادهاي تازه فکر مي کند که اگر اين پيشنهاد خوب بود پس چرا به فکر خودم نرسيد پس حتماً بدرد نمي خورد و اوضاع در همين وضعيت نابساماني ادامه پيدا مي کند. 

همه اينها به خاطر اين است که براي کارها مطالعه نمي کنيم نمي توانيم برنامه ريزي کنيم و وقتي هم که برنامه نداشتيم ميشود اين که هست فقدان آينده نگري و برخورد احساسي با کار ها و بي برنامگي. بيش از چهل سال است که انتقاد و فرياد از مهاجرت بي رويه روستائيان به شهرها بلند است ولي همه چيز از روستایي دريغ و در اختيار شهرنشين قرار داده مي شود و مسلم است که اين وضع روز به روز بدتر هم خواهد شد. 

در سال 1345 حدود 38 درصد مردم در شهرها و 62 درصد در روستاها زندگي مي کردند ولي در سال 57 تبديل شد به 65 درصد شهرنشين و 35 درصد روستانشين. باین ترتیب مي شود حدس زد که اگر همين طور پيش برود در سال 1400 چه عاقبتي در انتظار ما خواهد بود. 

ما نه تنها  در سطح شخصی، بلکه در سطح مملکتي هم برنامه نداشته ایم و نداريم. پیترو دولا واله نماینده پاپ در دربار شاه عباس که با همسرش در معیت شاه عباس در جنگ با عثمانیها شرکت میکرده، در مورد قشون ایران این طور گزارش نوشته است: 

" سپاه ایران هیچ گونه آرایش جنگی ندارد فقط شاه یا سپهسالار لشگر محل استقراررا تعیین میکند و مسئولیت قسمت ها به خان ها و سلطان ها و رؤسای دیگر به نسبت قدرت و تعداد نفرات آنها واگذار میشود. این سرداران وظیفه دارند مناطقی که به آنها سپرده شده است را حفظ کنند ولی افراد آنان نظمی ندارند و  تفنگداران و نیزه داران و تیراندازان همه با هم مخلوط هستند به نحوی که در هنگام جنگ یکی با تفنگ می جنگد دیگری با نیزه و آن دیگری باتیروکمان. خلاصه اینکه هر که سلاح خود را دارد و همه چیز در هم و بر هم است. در حرکت سپاهیان هیچ گونه نظمی دربین نیست و هر کس به هر جا خواست می رود فقط در نقاط مشکوک و نزدیک دشمن با هم حرکت میکنند و در موقع اردو زدن هم هیچ نظمی در بین نیست. ابتدا در موقع توقف همه منتظر میمانند تا شاه یا سپهسالار خیمه و خرگاه خود را برپا کند، سپس هر کس به میل خود چادر خود را در اطراف میزند فقط یک قاعده رعایت میشود و آن اینکه قزلباش های راست چادر خود را طرف راست چادر شاه و قزلباش های چپ طرف چپ شاه چادر می زنند". 

در اوائل انقلاب با توجه به درآمد بالای نفت اگر5 تا-6  پالایشگاه ایجاد شده بود میتوانستیم از فروش نفت خام صرفنظر کرده و فراورده های نفتی را گرانتر فروخته و برای هزاران نفر کار و درآمد ایجاد کنیم ولی عوامل تجاری و وابستگانشان برای سود و رانت های های خود اعلام کردند که خرید فراورده های نفتی ارزانتر از تولید آنهاست و از ساخت پالایشگاه ها جلوگیری کردند، این تفکر همان گفته شل سفیر انگلیس به امیر کبیر را به یاد میآورد که به امیر کبیر توصیه میکرده  "شما بهتر است کارخاته ایجاد نکنید زیرا که برایتان گران تمام میشود و بهتر است از ما ارزانتر بخرید" می بینیم با گذشت چند قرن تفکرات فرقی نکرده است.

امروزه در دستگاه دولتي حجم عظيمي از کارمندان استخدام شده اند که به همه آنها قطعاً نيازي نيست و دولت هم آمادگي جذب آنها را ندارد و چون برنامه اي در کار نيست کارمند تازه را هم يک جوري سرش را گرم مي کنند و برايش کار ايجاد مي کنند حتي از نوع کاذب آن.  باين ترتيب کارها در دايره بسته مي گردد و يک نامه اداري حدوداً ده تا دوازده امضاء و ارجاع مختلف رويش مي آيد بدون اينکه براي خود کار پيشرفتي حاصل شده باشد. حال اگر در اين زنجيره هر يک از اين حلقه ها ی صاحب امضاء غايب باشند به همان مدت کارها خواهد خوابيد و کاري که يک ربع تا نيم ساعت درکل نیاز دارد،روزها و هفته ها به طول مي انجامد و ده ها بار بايد با اتلاف وقت مراجعه شود.

گفته اند "اگر زیانی به کسی وارد شد و یا حقی پایمال شد و دادگستری پس از چندین سال او را محق دانست این برابر بیداد گستری است نه دادگستری" . وظیفه حکومت ها دراین است که برای همه مسایل راه حل پیدا کنند حتی برای مسایلی مانند سگان و گربه های خیابانی. در گذشته در کشور ما حکومت کردن بیشتر شامل حفظ و تثبیت حکومت فرد و خانواده حاکم بوده است و به مردم حکومت کرده نمی شده  است. در واقع  این روحانیون بوده اند که بر مردما حکومت میکرده اند و شاهان فقط قدرت را در اختیار داشته  و در حفظ آن می کوشیده اند. پس از انقلاب اسلامی مردم حکومت را در دست گرفته اند و امید است با تغیر شرایط و آگاهی بیشتر مردم، این نقیصه بتدریج رفع گردد.

طبق آمار سازمان ملل ميزان کار مفيد در ادارات ايران روزی 29 دقيقه  است،

اين باين معني است که ايراني ها بجاي روزي 8 ساعت و 6 روز در هفته کار، کافي است که فقط يک روز 3 ساعت کار کنند. ولي براي ظاهر امر کارمند بايد سر دقيقه در اداره حاضر باشد تا روزي 8 ساعت از عمر خود را طبق دفاتر ورود و خروج تلف کند.حال  اگر تورم کارمندي در سطوح بالا پيش بيايد و يا رؤسا و مديرکل ها يکديگر را تحمل نکنند براي متقاضي جديد، سازمان موازي جديدي بوجود آورده مي شود و همه هزينه هاي این بي برنامگي را ملت نگون بخت بايد بپردازد.اغلب اين سازمان هاي موازي با هم رقابت مي کنند و حتي بر عليه هم کارشکني نیز مي کنند و کارها و وظائف با هم تلاقي مي کنند و کاسه کوزه اش هم سر مردم و ارباب رجوع شکسته مي شود. 

در معاملات با خارج و بازرگاني خارجي براي وارد کردن يک کالا بايد حدودأ به 16 مؤسسه و وزارتخانه جدا از هم مراجعه کرد البته گذشته  از مراجعه مکرر درون اين  سازمانها. از 100 تا ساختمانهای مدارس ما شاید2  یا 3 تای آنها را بشود مدرسه نامید یعنی که دارای زمین ورزش،آزمایشگاه و وسایل کامل تعلیم و تربیت باشند. بسیاری روستاها هنوز فاقد برق میباشند در حالیکه با هزینه های هنگفت جاده ها و بزرگ راه ها چراغ کشی میشوند تا عده ای با پورشه  میلیاردی و با بنزین سوبسید شده جاده روشن و راحتی داشته باشند. تنها در اتوبان تهران-قزوین و تهران-قم که حدود 140 کیلومتر است علاوه بر هزینه های هنگفت کابل کشی، تیرگذاری و کارهای اجرایی آن،هر چند ماه باید گروهی با جره ثقیل های مخصوص   6000  تا 7000  لامپ  را در140 کیلومتر طول تعویض کنند. در مقایسه در آلمان  هیچ آتوبان و جاده ای روشن کرده نمیشود حتی چراغ های راهنمایی در شهر ها از ساعت 9  شب برای صرفه جویی و هدایت انزژی به تولید و صنعت خاموش میشوند.

بی برنامگی و عدم هماهنگی درتمام شهرهای ما بچشم میخورد.در خیابانی که یک بانک برای انجام کارهای مردم کافی میباشد دهها بانک جنب هم ایجاد شده اند، مشابهاً دهها بقالی و معاملات ملکی که نمایانگر آن است که صادر کنندگان مجوزها هیچگونه اطلاعی از وضعیت شهر و نیارهای آن ندارند وبدون برنامه بهر کس و در هر جا مجوز و پروانه مغازه میدهند. عدم کنترل و هدایت اقتصاد کشورباعث ایجاد گسترده مراکز تجاری، مالی و واحدهای تجاری شده است، در حالیکه ما تولید چندانی نداریم و معلوم نیست این همه واحد تجاری با چه تولیدی میخواهند تجارت کنند؟ لذا تجارت آنها میشود وارد کردن اجناش بیگانگان، ارسال ثروت کشور به خارج، ثروتمند شدن تعداد کمی تاجر و فقیر شدن توده های مردم و هرچه بیشتر وابسته کردن کشور به بیگانگان. در علم اقتصاد است که دو سمبل در اقتصاد کلان نمایانگر غارت منابع و ثروت در آن کشورها است، یکی تعداد فراوان وگسترده بانک ها و دوم فراوانی مراکز تجاری بدون وجود تولید.

 

 

به اين ترتيب وقتي بي برنامگي عام شد و مورد پذيرش همه قرار گرفت و قسمتي از سيستم اداري مملکت را تشکيل داد، تصميم های ما هم می شود مبتني بر ريسک و شانس. مثلاً زميني خريده ايد روبروي آن مي شود پارک ارزش ملک شما سي ـ چهل درصد افزايش پيدا مي کند. حالا اگر روبروي زمين شما مسجد يا مدرسه ای درست کنند بعلت سر و صدا ملک شما افت مي کند. يا از شهرداري جواز مي گيريد و  اگر مقررات اجازه داد که زياد بسازيد يکدفعه پولدار می شويد و اگر برعکس بود نتیجه دیگری در بر دارد. مي بينيم که تغييرات عجيب و غريب، سرنوشت اقتصادي شما را تغيير اساسي مي دهد پس شما در سرنوشت اقتصادي خودتان در مقاطع مختلف و با امکانات يکسان عملاً هيچ کاره هستيد زیرا تصميم و امضاء فلان مقام دولتي مي تواند زندگي شما را زير و رو کند حالا يا مثبت يا منفي. مثلاً يک شبه با يک سطر و بخشنامه مي گويند برنج از فلان استان به فلان استان نرود و با اين بخشنامه، آني که آن طرف خط است و برنج دارد يکدفعه بيست ـ سي درصد پولدارتر می شود و اين طرفي بي پول، و اگر کسي هم دستش بجایي بند باشد مي رود و بخشنامه را به طرف و نفع خودش برمي گرداند. کسي هم که دستش بجایي بند نبود مي نشيند و دعا مي کند و به انتظار شانس خوب يا بد مي نشيند. 

لذا مي بينيم که تلاش و کوشش چندان تعيين کننده نيست که همه انرژي خود را صرف توليد خوب، کيفيت خوب و يا عرضه خوب بگذارند، اين است که ته هر تصميم مي گويد  "يا نصيب يا قسمت"

 

 

 

14 ـ زیاده خواهی و نارضايتي دائمي 

 

 

اکثريت ما ايراني ها به شدت پرتوقع هستيم، از خانواده مان، از دوستانمان، از دولتمان و حتي از خودمان. بطور کلي همه طلبکار هستيم و چون اين توقعات نمي تواند برآورده شود، نارضائي پيامد آن است. در نتيجه مي بينيم که همه ناراضي اند و بر لب کسي لبخند ديده نمي شود. ما از خودمان هم به شدت توقع داريم و مي خواهيم آدم برجسته اي در جامعه باشيم که همگان برايمان احترام قائل شوند. در دوران مدرسه هميشه مي خواهيم شاگرد اوّل باشيم يا حداقل ممتاز، در حالي که مي دانيم که فقط يک نفر می تواند فقط شاگرد اوّل باشد نه همه. در مسابقه دو هم مشابهاً عمل مي کنيم ما چرا سعي نکنيم در مسابقه دو دونده درستکارو خوبي باشيم و در درس شاگرد خوب، به جاي اينکه نفر اوّل باشيم.  نفس در س خواندن و يا ورزش کردن میتواند برايمان هدفي شود که از آن لذت ببريم و رضايت حاصل کنيم نه اينکه آن را وسيله قرار دهيم.  توقعاتمان هم  وقتي با کشورهاي پيشرفته مقايسه ميگردند تشديد مي‌شوند، ولي بايد دانست که غربي ها خيلي پيش تر از ما شروع به کار مستمر و طاقت فرسا کرده اند تا به اين مرحله رسيده اند و ما تازه شروع کرده ايم. در زماني که شاهان قاجار در کاخ هايشان سرسره بازي مي کردند، نيويورکي ها و انگليسي ها در اعماق يکصد متري زمين مشغول کندن تونل بودند.  ما در پايان دوره قاجار فقط داراي 26 دبستان و 5 دبيرستان بوديم و در سال پنجم حکومت رضاشاه حتي يک کيلومتر هم راه آسفالته نداشتيم. 

.

                                                                                     

ما با دوستان و آشنايانمان هم مشکل داريم زيرا که معتقديم که ما از هيچ گونه فداکاري و گذشتي در حق آنان کوتاهي نکرده ايم ولي در مقابل پاداش مناسبي از آنان نمي گيريم. اگر واقعاً فداکاري کرده ايم که ديگر مدعيان آن طرفي وجود نداشت اين خود يک تضاد است. اگر ما عادت کنيم توقعات خودمان را در حد معقولي نگهداريم، رنجش ها کاهش و رضايت منديها افزايش خواهند يافت. ما بايد توقعاتمان را با امکاناتمان بسنجيم مثلاً فرد 90 ـ 80 ساله که دائماً از دردهايش مي نالد بايد بداند که نمي تواند توقع سلامتي فرد 20 ساله را داشته باشد و بايد با وضع موجودش که فراخور زندگي طولانيش است بسازد و در بهينه کردن همان که دارد بکوشد بعلاوه عدم تکرار ناراحتي ها و آلام، خود باعث کاسته شدن آنها نخواهد شد. 

به گفته یک پروفسور آلمانی که ایران را به خوبی میشناسد: " در این کشور هیچ کس در فکر ساختن نیست همه از همه چیز ناراضی اند، نخبه ها فراری، بی پولها مجرم و جنیاتکار، آدمهای معمولی سکوت کنندگان بزرگ، بیسواد ها دین دار و انتخابی و ثروت مند ها فراری از هویت خودشان".

ما با اين روحياتي که داريم واقعاً اعجاز و امداد غيبي است که تا اينجا رسيده ايم. مقايسه کنيم بچه هاي دو سه نسل قبل را با پادشاهان سرسره باز که اکنون کامپيوتر بازي مي کنند. همه اين پيشرفت ها آنهم با 33 دقيقه کار در روز آيا اين معجزه نيست؟. ما بهرحال بايد تکليف را با خودمان روشن کنيم که با چه امکاناتي بدنبال چه اهدافي هستيم. ناراضي بودن دردي را دوا نمي کند بايد امکانات را قبل از پيگيري نيازهايمان به درستي تخمين بزنيم و ارزيابي کنيم تا اين طور نشود که داستان بسياري از تحصيل کرده ها و دکترهاي جديدالظهور علوم مختلفه است، که مناري را برمي دارند به دنبال يک گنجشک بدبخت، تا این که نشدي را شد کنند تاوان آن را هم بنده و جنابعالي مي پردازيم. 

نوع فکری که خصوصیات خوب دیگران را نا دیده میگیرد و تمرکز خود را روی معایب شان میگزارد بسیار آسان است ونیاز به هیچ تلاشی ندارد تا بتوان معایب دیگران را دید. عیب یابی یک عاد ت است و هر چه بیشتر تسلیمش شوی، بیشتر در آن غرق خواهی شد. در روابط بسیار مهم است که رابطه ای مبتنی بر صداقت و خیر اندیشی داشته باشیم که بر روی تقدیر از نکات مثبت پایه گذاری شده باشد. سعی بر آن داشته باشیم تا بهترین یکدیگر را شکوفا سازیم. در پیاده سازی چنین روشی، ما یاد میگیریم که خصوصیات مثبت درون خودمان را هم بشناسیم، شکوفا کنیم و بر عزت نفس سطح پایین و ناسالم خودمان غلبه کنیم.

 

15 ـ دوگانگي روح ايراني 

 

رفتارها و خلقيات ما در طي قرن‌ها بر روح ما اثر گذاشته اند و ما را دچار دوگانگي كرده اند كه نمونه آن در اشعارمان بوضوح ديده می شود. در اشعار ما نام خدا زياد ديده مي‌شویدهمين طور اسم مي و معشوق. در دوره‌هاي تقدس و تشيع، دردربار صفوي و قاجار به حداكثر به شراب‌خواري و زن‌بازي و عياشي برمي خوريم . سفاكي‌هاي صفويه بر مردم و حتي خاندان خود بي‌سابقه است، آنها پياده به مشهد مي‌رفتند، گنبد بارگاه‌ها را تعمير مي‌كردند، مسجد مي‌ساختند و خود را مروج شيعه و مخلص آستان ولايت مي‌دانستند، ولي در مجالسشان شراب به جاي گيلاس با قدح نوشيده مي‌شد. 

 ما در مقابل اسكندر جدي با دشمن روبرو نشديم و تا آخرين نفس نجنگيديم و تسليم شديم و آداب يوناني را پذيرفتيم. در مقابل عرب حتي كاسه داغ تر از آش شديم و صرف و نحو براي زبان عربي نوشتيم، به خلفاي عباس خدمت كرديم تا به جلال و جبروت دربار ساساني برسند، در مدح سلاطين ترك چون سلطان محمود غزنوي آبدارترين قصايد را گفتيم، غلام حلقه بگوش چنگيز و تيمور و وزير و خدمتگزار فرزندانشان شديم يعني هر زمان به رنگ قدرت تازه وارد در آمديم و به هر كس و ناكس تعظيم و خدمت كرديم. 

به اين ترتيب دليلي ندارد چنين مردمي از صحنه روزگار برداشته شوند ولي آنهايي كه در مقابل متجاوز مي‌ايستند از پا در آورده و نابود مي‌شوند. در حمله مغول شرق و شمال مختصر مقاومتي كرد و با خاك يكسان شدند ولي امراي فارس تسليم شدند و سالم ماندند مرحوم جمالزاده در كتاب "دارالمجانين" اين روحيه متضاد ايراني  یعنی جمع  بین "دیانت و معصیت"  را چنين آورده "در دو گوشه باغ خانه دو تخت براي آقا آماده مي شد، روي يكي سجاده و تسبيح با هزار خضوع و دعا و روي تخت ديگر بساط عرق با مزه ماست خيار".  با همه قيافه‌اي كه مي‌گيرند، هيچ كار دنيا را به جز سه مورد جدي نمي‌گيرند يعني يكی شكم، يكي كيسه و يكي هم تنبان. وقتي مسأله اينها به ميان مي‌آيد يوسف را به كلافي و خدا را به خرمایي مي‌فروشند. براي حل و فصل معضلات امور و مشكلات دنيا به سه طريق معتقدند 1ـ سرهم‌بندي 2ـ ماست‌مالي 3 ـ روش مرضيه "ساخت و پاخت " و اينها از مبتكرات فكر بديع و كشفيات قريحه سرشار ماست كه در دنيا سابقه ندارد. 

شارل‌شاردن سياح فرانسوي زمان صفوي مي‌نويسد: 

 "ايرانيان بيش از هر چيز دلشان مي خواهد زندگي كنند و خوش باشند. آنها بسيار مخفي‌كار و متقلب و بزرگترين متملقين عالم هستند و به نهايت دروغگو.....". 

سرپرسي سایکسس در كتاب "هشت سال در ايران" چنین مي‌نويسد:   

"تباهي اخلاقي و بي‌صفتي ايرانيان بدبختانه ضرب‌المثل است از تمام صفاتي كه سيرت ايراني را تشكيل مي‌دهد بعد از خودخواهي بي‌حد و حصر، حرص پايدار در كسب مال و جمع ثروت از راه حلال و غيرحلال است."

 

ژان لارتكي روزنامه ‌نويس فرانسوي در كتاب "ويزا براي ايران" در سال 1962 چنين مي‌نويسد:

" ايرانيان كهنه‌كار و نكته‌سنج هستند، ذوق توطئه دارند، براي پذيرائي‌هاي رسمي ساخته شده‌اند، ايراني مدام عاشق آشوب و اغتشاش و درهم برهمي است و خوشي او در اين است كه داد و فرياد راه بياندازد. آنها يك نفر را هر كه مي‌خواهد باشد توانامند و رستم دستانش مي‌خوانند ولي در دلشان به او دشنام مي دهند و قاه‌قاه مي‌خندند و در واقع همان صحنه كمدي خنده‌داري را بازي مي‌كنند كه مظهر زندگي ايرانيان است. آنها كسي را كه سخت و استوار باشد احمق و نادان مي خوانند و از كسي تعريف مي‌كنند كه نرم است . در این مملکت حقیقت مانند مهره های نرد شش قیافه گوناگون دارد و هرگز بصورت واقعی خود نمایان نمی شود بلکه همواره  بصورت مضحک و نوظهور و احیاناٌ بصورت دهشتناک جلوه گر میگردد. در این کشور جنبه های مضحک و خنده آور و گریه آور،علاقه مندی شدید و بی علاقه گی کامل و بی مبالاتی دست در دست و شانه به شانه در خیابان های تهران در رفت و آ مد ند. آنها همییشه انگشت خود را با آب دهان تر میکنند و در مقابل باد نگاه میدارتد تا بدانند باد از کدام طرف میوزد تا به همان طرف برگردند."

 

ميرزا آقاخان كرماني كه از پيشگامان نهضت بيداري ايرانيان بود و به اين خاطر هم در حضور محمدعلي‌شاه در تبريز زير درخت نارنج سرش را بريدند و در پوستش كاه كردند و به تهران فرستادند، چنين اظهارنظر كرده است: 

" كمتر كسي از اهالي ايران است كه ميرغضبي نداند و يا ستم و تعدي نتواند و ظلم و بي‌انصافي نپرورد. تمام سكنه آن از طبقه حكما و حكام و وزرا گرفته تا حمال و بقال همه ستمگر و بي ‌مروت همه خون خوار و بي‌مرحمت هستند و همه فرياد دارند كه چرا ما ميرغضب باشي نيستيم."

به نقل از روزنامه شفق مورخ 6 شهريور 1311 شمسي :

"ايرانيان پاي‌بند هيچ يك از مكلفات اخلاقي نيستند.... و جز پر كردن جيب خود و اطفاء شهوات مشئوم از زندگي چيزي نمي‌فهمند، دروغ مي‌گويند، فريب مي دهند و مانند خاكشي به هر مزاجي مي‌سازند و در مقابل هر باري تسليم مي‌شوند و اين كار را زبر و زرنگي مي دانند. از خود رأي و اختياري ندارند امروز از يك چيز تعريف مي‌كنند و فردا با لحن زننده‌اي همان چيز را تكذيب مي‌كنند. مبالغه و خوش آمدگوئي را  یه جایي مي‌رسانند كه مقام فرشتگان را به يك نفر مي‌دهند و لحظه‌اي بعد همان شخص را مجسمه وقاحت و جانشين ابليس مي‌خوانند ...". 

در كتاب "ما چگونه ما شديم"  برخلاف تفكر رايج كه استعمار و پديده‌اي تاريخي را علت عقب‌ماندگي ما ايرانيان مي‌دانند، معتقد است هر كسي ما را ما نكرد، بلكه خودمان ما شديم يعني اين كه اكنون هستيم با رفتارهایمان و خلقياتمان.  استعمار و ورود آن هم معلول عقب‌ ماندگي خودمان بوده است و نه علت آن.     

علاوه بر اين ها دو و چند گانگي روحيات ما تأثير خود را هم در چهره‌هاي ما گذاشته است. ما عملاً چهر‌ه هاي خالص و تك روحيه‌اي بسيار كم داريم . چهره‌ها ی ما اغلب چندين حالت را همزمان نشان مي دهند که نمایانگر روحیات پایمال شده ورشد و تربیت در شرایط چندگانگی و اغتشاش و استبداد است که  در چهره و وجنات ما تأثير گذاشته ‌اند. اين را در چهره‌هاي هنرپيشه‌هاي ما بخوبي مي‌توان مشاهده کرد، بازيگري رُلي شاد را بازي مي‌كند در حالی که چهره‌اش غم را نشان مي‌دهد، يا بازيگر ديگري رُلي جدي و خشن را اجرا مي‌كند، ولی چهره‌اش ضعف و سستي را نشان مي دهد. اين در مقايسه با چهره ی هنرپيشه‌هاي غربي كه همه يك چهره و خالص هستند بخوبي قابل مشاهده است. 

 

16 ـ راحت‌ طلبي 

 

بزرگترين بلاي عادتي و رفتاری ما راحت‌ طلبي است كه متأسفانه قرن‌هاست كه ملكه ذهن ما شده است  بدین معنی که از كار و فعاليت‌هایي كه سخت است اجتناب  كنيم و هميشه در پي راحت‌ ترين و بي‌دردسرترين راه  باشيم. راحت و بدون زحمت كشيدن زندگي كردن که روال پادشاهان و قشرهاي بالاي جامعه ما بوده است  متأسفانه الگو و هدف همه شده است. اغلب ما به نوعي آقازاده شده ایم یا سعی میکنم  باشیم که نتیجه فرهنگ غلط ما است که كار كردن براي قشر پائين در نظر گرفته مي‌شود و فرد به اصطلاح بالا و دارا نبايد زياد به خود زحمت بدهد وهر کاری را انجام بدهد. به اين لحاظ در دوران قاجار ارباب‌ها و افراد متمكن همگي چاق و تن‌پرور بودند و دست به سیاه و سفید نمیزدند:

           چون پای طلب سست شود کاهل را                      از سر بنهد خیال سر منزل را

           از سختی اگر دلیر سازی دل را                          کوشش برد از میانه هر مشگل را

 

جملاتي نظير اين زياد شنيده مي‌شود: "تو كه به اندازه كافي داري چرا بخودت اين قدر رنج و زحمت مي دهي بنشين كنار و راحت بخور و ديگر به خودت اينقدر زحمت نده."  نتيجه اين راحت‌طلبي‌ها و خود را به زحمت نيانداختن ها، سطحي بودن و فقدان عمق در همه زمینه ها از درس خواندن تا كار كردن و زندگی وروابط اجتمایی وغیره است. غربي‌ها با قرن‌ها كار مستمر و طولاني سخت و مشقت‌ بار و با بكارگيري تعقل و همه نيروها در راه فتح و كشف اسرار زمين و آسمان به اينجا رسيده‌اند. در حالي كه ما راحت در سكون و مسخ‌شدگي تاريخي خود غنوده‌ و احساس رضايت هم داريم. سطحي بودن و عدم شكوفایي ما در همه زمينه‌ها نتيجه همين راحت‌طلبي هاست. يك مثال ساده مؤيد آن است، اگر از اكثر ما بپرسند نسترن چيست فكر مي‌كنيم نوعي گلسرخ وحشي است كه معلوم نيست از كجا آمده است و آنهایي هم كه كمي بيشتر مي‌دانند مي‌گويند ميوه‌اش صفرابَر است. ولي در غرب نسترن را همراه كليه گياهان کره زمین دسته‌بندي كرده‌اند و انواع آنها، محل هاي رشد آنها، شرايط و نحوه كاشتن، استفاده از ساقه، ريشه،برگ، گل و ميوه و خواص آنها را كشف كرده‌ و از هر كدام آنها ده‌ها و صد ها محصول مختلف توليد كرده اند و بهمين نحو به تمام مناطق عالم رفته، موجودات و ذرات زمين و آسمان همه را شناسائي و اكتشاف كرده و در کلیه زمينه‌ها شكوفا شده اند.

البته  ما هم در گذشته دورتر چنین نبوده ایم بطوریکه عطار در کتاب "نسخه عطار یا ایجاد معلو مات ورفع مجهولات" ، نوشته محمد تقی عطارتژاد چنین آورده است:  "ایرانیان مطالعات عمیقانه در تجسس و کشف نمودن گیاهان گوناگون از هر یک از برگ و گل دانه و پوست و ریشه و ساقه و میوه و کال و رسیده و غنچه و شکفته و سایر مایتعقل هر نوع از گیاهان و رویید نیها نموده اند و بقدری در این فن پیشرفت کرده اند که یونانیان را به شگفت در آورده اند و گوی سبقت از دنیای آن روز ربودند و اساتید زبردست و بزرگ به عالم تحویل دادند و چنان از دنیای آن روز جلو انداخته که اکتشافات یونانیان و هندیان را تحت شعاع خود قرار داده و کلیه داروهای آن زمان را بنام ایران می نامی دند، چنانچه آثار آن هنوز هم در عصر ما باقی است. علت اینکه داروهای  یونان،مصر و سایر ملل به نام داروی ایران خوانده میشد در این بود که بسیاری داروجات توسط ایرانیان کشف شده بود".

گل لاله از ایران است که توسط عثمانی ها به اروپا برده و درحدود 400 سال پیش داشتن گل لاله افتخار اشراف و دربار هلندی ها شده بود و قیمت آن تا 30.000 گولدن رسیده بود، در حالی که متوسط درآمد سالانه مردم 130 گولدن و خانه بطور متوسط 150.گولدن قیمت داشت.از این تاریخ به بعد همه مردم در هلند بطریقی دست‌اندرکار تولید لاله شدند و به ثروت‌های افسانه‌ای دست یافتند .در ایران ولی لاله فقط بصورت وحشی و خود رو در برخی باغات وجود داشته و دارد مشابهاَ، پوست بره قره گل، که پوستی گران قیمت برای پالتو است و در همه دنیا به نام پوست ایرانی معروف است(پرشین فر ) ودر ایران فراموش شده است ولی حدود 100 سال پیش چند راًس از این بره ها را به افریقای جنوبی بردند و شدند تولید کننده جهانی پوست ایرانی. اسرائیلی ها در رژیم گذشته چند راًس گوسفند چالی(جنوب قزوین)  را که دو قولو زا هستند به اسرائیل بردند و گوشت خود را از این بهترین نژاد گوسفند تامین میکنند. در گذشته ما خود چسب دو قولو تولید میکردیم باینترتیب که افرادی به نام چینی بند زن در کوچه و خیابانها فریاد میزدند "چینی بند میزنیم" و با مخلوط کردن  آهک نشکفته با بخشی مساوی سفیده تخم مرغ ( آلبومین) چسب دوقولو درست میکردند و کلیه ضروف چینی شکسته را بهم می چسباندند و دوباره قابل استفاده میکردند ولی امروزه ما آنرا وارد میکنیم متاسفاته هیچکس به فکر ادامه کار گذشتگان نیفتاد و آز این دست موارد بسیار است.

 

آآنکس که به سست همتی گشته مثل                          در مسند جاه بهر او نیست محل

هرگز شرف و بزرگی و حشمت و جاه                       حاصل نشود مگر بپاداش عمل

 

اگر کار نکنیم فقیر و بیچاره میمانیم.  فقر و بیچارگی هم فساد اخلاقی میآورد واگر کارمان هم از روی، بصیرت و درستی نباشد باز فقیر و بیچاره خواهیم ماند.

در خاطرات و اعمال تيمورلنگ در كتاب "منم تيمور جهانگشا" چنين مي‌خوانيم : 

او پس از هجوم و قتل و غارت شهرهاي ايران و حمل غنائم عظيمي از اين شهرها به سمرقند و شهر سبز، از جمله هزاران هزار زن و بچه،  بمدت ده سال در سمرقند با لشگريانش مشغول خوش گذراني مي‌شود. روزي در سن چهل سالگي دست به شمشير مي‌برد و متوجه مي‌شود كه كاركردش بسيار كم و ضعيف شده است. او به خود مي‌آيد و اعلام مي‌كند "راحت ‌طلبي بزرگترين دشمن بشر است] و اين راحت طلبي در حوزه آسايش يعني شهرهاست. پس او خود و لشگريانش را از شهر بيرون مي‌برد و پس از تمرين‌هاي سخت و طولاني به مدت سي‌سال هرگز به شهر نمی رود و در روي اسب تاخت و تاز كرده و بخش هاي ديگري از جهان را فتح کرده و در روي اسب در سن 70 سالگی در كنار ديوار چين در میگذرد. 

 

17 ـ كلي نگري( سياه و سفيد ديدن)

 

از ديگر خصلت‌هاي منفي ما كلي‌نگري و مطلق‌نگري است. برای ما همه چيز به صورت مطلق سفيد است يا سياه، خوب است يا بد. دوست و رفيق‌مان هم يا بي نظير است يا كلاً غيرقابل اعتماد. در مورد رهبرهاي سياسي هم مشابه است و ما حاضر نيستم بپذيريم كه هر پديده و هر انساني تركيبي است از تعدادي صفاتی است  كه برخی از آنها مطابق ميل ما و تعدادي هم مغاير ميل ماست. شخصيت‌هاي سياسي‌مان را هم به دو دسته سفيد سياه تقسيم مي‌كنيم اميركبير و مصدق را تا حد يك افسانه بالا مي‌بريم و قوام‌السلطنه را نفي مي‌كنيم. اميركبير مصلح بزرگي بود ولي باور نمي‌كرد در درباري كه زندگي مي‌كند شاه ظل‌الله است و سر بريدن و رگ زدن و جان ستاندن را حق خود مي‌داند. او اشتباهاً نامه تند و تحقيرآميزي به شاه نوشت كه با وجود آن همه دشمن به مرگش منتهي شد و كسي را هم جرأت اعتراض نشد. 

كلي‌نگري و قضاوت كلي باعث مي‌شود عملكردهاي مثبت بسياري از آدم‌ها ناديده گرفته شود ولو اين كه آنها خدمات ارزنده‌اي هم به اين جامعه كرده باشند مثلا قضاوت  درست در مورد رضاشاه اين است كه او در وانفساي بي‌امنيتي، بي‌اميدي، بي‌ثباتي ایران،  به اين كشور سرو سامان داد، امنيت داد، ده‌ها قائله ريز و درشت كه هر كدام براي خود داعيه حكمراني بر قسمتي از اين آب و خاك داشتند از بين برد، صنايع جديد را براي ايران پايه‌ريزي كرد، راه ساخت، راه‌آهن كشيد و ... ولي همين رضاشاه بعد از مدتي چنان دلهره و رعب و بگير و ببندي راه انداخت كه پسر را در خانه پدر اماني نماند. او هرچه ملك خوش آب و هوا پيدا مي‌كرد و خوشش مي‌آمد از هرراهي كه مي‌توانست آن را از چنگ صاحبش در مي‌آورد. در مورد ملی کردن صنعت نفت گروهی آن را به مصدق و گروه دیگر به آیت ا....کاشانی نسبت میدهند. چرا اینگونه نیندیشیم که دکتر مصدق فکر ملی کردن نفت را به کمک همفکرانش مطرح کرد و پرورش داد ولی اگر پشتیبانی آیت ا....کاشانی در تحریک توده های مردم نبود، معلوم نبود که این فکر به مرحله عمل درآید. این دو بزرگوار وقتی دست در دست هم گذاشتند کار را انجام دادند، ولی بدبختانه روحیه عدم سازش ایرانی گل کرد و اختلافشان افتاد و شدند بر ضد یکدیگر و آنگلوفیل ها هم شدند آتش بیار معرکه و شد آنچه که می توانست نشود. 

متأسفانه ما ايرانيها تعادل در قضاوتمان نداريم كسي كه براي ما عزيز و دوست‌داشتني است مرتبه الوهيت برايش قائل مي‌شويم و او همه چيزمان مي‌شود و بالعكس. 

 

 

18 ـ خودكم ‌بيني وعدم اعتماد به نفس 

 

 

 

در اكثر ما ايرانيها عقده حقارت و عدم اعتماد به نفس كم و بيش وجود دارد و در نتيجه در خودمان نمي‌بينيم كه مبارزه كنيم و اگر هم مبارزه مي‌كنيم برای این است که كسي بالا دست ما قرار نگيرد و از ما بهتر نشود. در جمع هميشه نزاع بر سر برتري‌جویی است كه ناشي از خودخواهي بي حد و حصر است و جمع اين دو يعني حس حقارت هم زمان با حس برتري‌جویي باعث دوگانگي ی روحيه ای شده است كه تمام زندگي ما را تحت شعاع قرار داده و مي‌دهد. 

زن‌هاي ما دائماً در خيابان و هر جاي ديگر به يكديگر نگاه مي‌كنند، كاري كه در هيچ جاي دنيا مشاهده نمي‌شود  که علت آن فقدان اعتماد به نفس و ارزش نگذاشتن به خود و حس خود‌كم‌بيني و حقارت میباشد. زن آگاه و داراي اعتماد به نفس خود را طبق ميل و سليقه خودش مي‌آرايد و نيازبه تقلید و توجه  به یگران ندارد. زن ها با نگاه کردن به یکدیگر خود را با آنها مقایسه و ارزيابي مي‌كنند كه آيا بهترند يا بدتر؟  اگر احساس برتری كردند خوشحال مي‌شوند و اگر احساس كمبود كردند، سعي مي‌كنند از بهترها تقليد كنند. یکی دیگر از عوامل حس حقارت، چشم و هم چشمی یعنی مقایسه خود با دیگران است. فرد چون فاقد اعتماد به نفس است و برای خود ارزشی قایل نیست، برای ارزش گذاری و ارزیابی خود، خود را با دیگران مقایسه می کند اگر طرف بدتر بود خوشحال می شود و اگر طرف بهتر و بالاتر بود ناراحت شده و دچار حزن و حسادت میشود . چنین افرادی هیچوقت آزاد نیستند و اصلا زندگی درست نمیکنند چون آنها خودشان نیستند، بلکه آنی هستند که دیگران میخواهند او باشد و چنین شده اند.

 

طبیعی است که در جامعه عده ای از بسیاری دیگر بالاترو تواناترند و وقتی کسی خود را با توانا ترها مقایسه کرد، ارزش انسان بودن خود را نمیتواند درست تشخیص دهد و توانایی خود را کمتر از آنچه که هست در این مقایسه ارزیابی میکند. این باعث میشود که او تصور و تصویری منفی از خود داشته باشد و وقتی هم که او خود را از آنی که هست نپذیرفت و کمتر ارزیابی کرد، از اعتماد به نفسش کاسته میشود. افراد خود کم بین همیشه این احساس را دارند که زیر نظرند و به آنها نگاه کرده میشود، لذا دچار حس خجالت و کم رویی میشوند و نمیتوانند درعرصه های عمومی و در مقابل حمع اظهار وجود کنند.

حس حقارت در مورد زنان و دختران ما به خاطر جنسیت تحقیرشده آنها درخانواده و جامعه بسیار شدیدتر است. خودکم بینی، چند گانگی شخصیتی و بوقلمون صفتی نیز بوجود می آورد که میتواند تا حد شخصیت  پریشی پیش برود.  این افراد در هر قالبی می گنجند با ولگرد، ولگرد می شوند، با غمگین، غمگین اند با خوب، خوب اند، با معتاد دچار اعتیاد می شوند با خلاف کار، خلاف کار می شوند، آنها در واقغ مانند هنرپیشه ها در زندگی فقط  رل بازی می کنند ولی زندگی نمی کنند، همه چیز هستند ولی در واقع هیچ شخصیتی ندارند.

اکثر ایرانیها خود شناسی ندارند، پس وقتی خودت را نشناختی نمیتوانی دیگران را هم خوب بشناسی، لذا سر درگمی در روابط ایجاد میشود وتو دیگران و غیر خودی را دوست نخواهی داشت. علامت این دوست نداشتن هم مقایسه خود با دیگران و چشم همچشمی است تا با مقایسه ارزشی برای خود پیدا کنیم. مادران فرزندان خود را واقعا دوست دارند باین خاطر هیچ مادری پیدا نمیشود که فرزند خود را با سایر کودکان مقایسه کند که ایا فرزندش مانند آنها زیبا، با هوش و...است یا نه!افراد حسود و چشم همچشم حتی خود را هم دوست ندارند و بآن واقف نیستند. آنها باید این ذهنیت را تخلیه کنند تا به انسانی والاتر ارتقا پیدا کنند.

خودكم‌بيني و فقدان اعتماد به نفس شجاعت و جرأت انسان را مي‌گيرد و از فعاليت و رسيدن به اهداف باز مي‌دارد و يكي دیگر  از عوامل استبداد پروري نیز میباشد. فردي با اين خصلت‌ها  وقتی به قدرتي دست يابد، حس حقارت و خو ‌كم‌بيني و عدم اعتماد به نفس خود را در استبدادی شديد تر بروز مي‌دهد. 

 

 

 

19- فقدان هویت 

 

 انسان از لحاظ روانی وابسته به هویت است تا بتواند در جامعه زندگیکند. اگر بپزیریم که برقراری ارتباط پایدار و جهت دار مبنای زندگی اجتماعی است در این صورت هویت اجتماعی در وهله اول بستر لازم را فراهم میکند. بدون داشتن چهار چوبی در تعیین هویت اجتماعی، افراد مانند یکدیگر خواهند بود و هیچ کدام نمیتوانند به صورت معنا دار و پایدار با دیگران پیوند یابند. پس بدون هویت اجتمایی در واقع جامعه ای بوجود نخواهد آمد. هویت اجتماعی مردم را به هم پیوند میدهد و زندگی را غنا میبخشد. در ایران هویت اجتماعی رشد نیافت که علت آن عدم هویت یابی فردی بود و انسان منفرد و تنها در این جامعه بی ارزش تلقی می شد.

هویت ها عواملی هستند که ذهنیت افراد را شکل میدهند. مردم بی هویت نمیتوانند به دیگران بگویند چه کسی هستند. آنها حتی در نظر خودشان نیز غریبه هستند و احساس معلق بودن میکنند. افراد به کمک هویت است که میکوشند به گونه ای رفتار کنند که از آنها انتظار میرود. حال بهتر میتوان درک کرد که چرا ایرانیان در مقابل حمله اعراب یا مقول از خود مقاومتی نشان ندادند و چرا ترکان اسیای مزکزی بر این خاک مسلط شدند.

در غرب انسان مورد نظر دکارت عبارت بود از انسان عاقل و آگاه و همچنین انسان مورد نظر جان لاک انسان مقتدر بود و آن را هویتی میداند یکسان و پایدارمیماند. دیگر فلاسفه برجسته غرب هم بر مفهوم انسان حاکم، مقتدر و خرد ورز با هویت یکپارچه و تفکیک ناپذیر فرد تاکید کرده اند. اینها خصایصی است که قربانیان تاریخ و جغرافیای مستقر در این خاک هرگز به آن دست نیازیدند. انسان ایرانی نیازمند هویت فردی وسپس هویت اجتماعی بود.

اسکندر بیگ منشی در سال 972 تا 974 هجری در استان گیلان، دیدگاه آن مردم را نسبت به دربار منعکس کرده است که نمونه از فقدان هویت و هویت مستقل را نشان میدهد لذا هنگامی که هویت جمعی نباشد وحدت تئوریکی هم حاصل نمیشود و ارزیابی از دید یک ناظر به گونه ای میشود که سبب تحقیر آنان میشود. این مورخ مینویسد: "مردم گیلان بغایت خفیف عقل و تیره رای و بی عاقبت اند و نهال قامت آن جماعت در جویبار ظلمت بالا کشیده و از خوان مواهب ازلی جز مائده غدر و بیوفایی نچشیده اند و بوی مروت به مشام ایشان نرسیده. عموم آنجا به مرتبه طالب فتنه و آشوبند که اگر برزگر زاده ای در عهد سلطان مستقلی به ارادهی سلطنت و استقلال روی به بیشه مخالف و اضلال نهد و ومجموع خلایق بی درنگ آهنگ ملازمت او نهاده، در زوز اول جمعیتی فاحش دست میدهد و در همان روز به مجرد امرسهلی و استماع خبری که از خود بی خبری پریشان رسانند عقد جمعیت آن گروه پریشان عاقبت از یکدیگر پاشیده به شاءمت آن گرفتار میگردند و روز دیگر همین نوع قضیه روی نماید و همان حرکت آز ایشان به تقدیم رسد و با آن که یقین ایشان حاصل باشد که فردا به شامت آن گرفتار میگردند و روز دیگر اگر همین قضیه روی نماید همان حرکت از ایشان به تقدیم میرسد و با این که یقین ایشان حاصل باشد که فردا شامت آن گرفتار خواهند شد، امروز را مغتنم شمرده اصلا به عواقب امور اندیشه نمی نمایند  و جهت یک روزه دولت نا استوار یا خود را در عرصه هلاک میاندازند و دو یار آشنا با حقوق نمک خوردگی هرگز خالی از نفاق یکدیگر نبوذه و هر یک گمان مضرتی از دیگری به خود برده اند. بسیار این قسم اعمال ناهنجار از آن قلم بدکرداراصداریافته و همانا آب و هوای آن ملک جز این اقتضا نمیکند."

خارج از صحت و صداقت سطور فوق، اگر مردمی دارای هویت باشند که آگاهانه به دست آمده باشد اصولا چنین تزلزلی در رفتار و کردارها نمود پیدا نمی کرد.

کلا تمدن های کهن و بزرگ گذشته، امروزه عقب مانده ترند. ایران، مصر، یونان، چین و.....شاید یکی از دلایل این عقب ماندگی این باشد که "فرد" خود را وابسته به تمدنی میداند که در گذشته بزرگ بوده و سوابق درخشانی داشته است و به این

خاطر ناخودآگاه هویت خود را از گذشته کشورش دریافت میکند و به این علت هم ناخودآگاه احساس نیازی به ساختن

 

هویت ملی و یا جمعی نکند و آنچه برایش مهم میشود هویت فردی است (حفظ ظاهر، پیروی از مد لباس، مدارک تحصیلی، تجمل گرایی و....را بدست میآورد). در ایران نیز بجای این که در فکرساختن آینده باشند، به گذشتگان و کورش و داریوش می بالند. این روش قادر نخواهد بود موتور انسانی را برای تغییر و تحول به حرکت درآورد.

 

هویت شامل برداشت نقطه نظرات فرد در ارتباط با خودش میباشد و با برداشت اجتماع از خود یا اعضای اجتماع از خودشان نیز رابطه دارد که در دو وجه هویت فردی و هویت ملی را در بر میگیرد و دو تفاوت در اینجا متحد میشوند. در معنای اول بخش های وجودی فرد با هم در یک راستا قرار میگیرند تا یک هویت شکل بگیرد و در معنی دوم ولی وجه تمایز یک جامعه یا فرد در مقایسه با همسنگ های خود میباشد. هویت فردی شرط لازم برای زندگی در یک اجتماع است و بدون داشتن چهارچوبی برای تعیین هویت اجتماعی انسان نمیتواند بصورت معنادار و پایدار با یکدیگر به تفاهم برسد. ار سوی دیگر هویت ملی بزرگتری و مهمترین عامل برای برقراری ارتباط یک ملت با دیگر ملل است.

عدم وجود بورژوای صنعت گرا در ایران، وجود قدرت متمرکز و نبود نهادهای مدنی باعث شد فرد در قبال قدرت دولت یا نهادهای مالی آسیب پذیر ماند و فزد آزاد نبود تا هویت فردی و جمعی  در کشور بتواند رشد کند و آنقدر آزاد نبود تا بتواند منابع هویت بخش خویش را یافته و از آن میان ارزشهایی را پیدا و اختیار گزیند و توانمندی خود را توسط آنها گسترش دهد..

در عیاب یک فردیت تکوین یافته و کامل در ایران، ارتباط مردم با یکدیگر آنگونه که باید مطلوب نیست، بی اعتمادی و بدبینی پیش فرض روابط است و در غیاب ارزشها،  فانون مداری محلی از اعراب ندارد. تعدی به حقوق دیگران نه تنها به عنوان ضد ارزش بلکه بعنوان ارزش محسوب میشود. پایمال کردن حق دیگران، رشوه گیری، غیبت، دروغ، فرار از وظایف، اتکا به شایعات و نه اخبار صادقانه و.......اجزای این فرهنگ میشود.بدی هایی که در اصول اخلاقی و خلقیات مردم ایران به چشم میخورد نه دلیل بلکه معلول عوامل گفته شده است. کل بدی هایی را هم که نویسندگان و جهانگردان خارجی در مورد ایرانی ها نوسته اند که برخی ممکن است اغرارآمیز باشد که تداعی میکند که ما مردم بدی هستیم، اما متاسفانه بهره ای از حقیقت در این توشته ها میتوان یافت.

 

در اغلب بررسي هاي جامعه شناسي ايرانيان، آنها را مردمي فاقد حس وطن‌پرستي شناخته‌اند. اين موضوع را بخصوص تعدادي از سياحان و مستشرقان و نمايندگان كشورهاي اروپایي از دوران صفويه به بعد به كشورهاي متبوع خود گزارش داده و يا در سفرنامه های خود ذكر كرده‌اند،  فردوسی هم در حدود 1000 سال پيش در شعرهایش تا حدودي اين را تائيد مي‌كند.   

در عصر حاضر ما ايرانيان نه آن ايرانيان دوران باستان با روحيه ی سلحشوري، وفاي به عهد و صداقت و راستگویی، و نه عرب و نه متجدد هستیم. 

در مورد تجدد هم فقط آثار ظاهري آن را در شهرها، در خانه‌سازي، در مبلمان، در البسه و وسيله‌هاي امروزي  داریم که همه و همه آن‌ها بر آمده از فکر و توليد بيگانگان است و ما فقط از آن‌ها استفاده مي‌كنيم.  در این راه حتی هر جنس خارجي را به داخلي و خودی ترجيح مي‌دهيم و به آن  افتخار هم مي‌كنيم و خودمان قرن هاست که چيز با ارزشی از نظر فكري و یا یدی تولید نکرده ایم. در عمق هنوز هم دچار روحيه درون قبيلگي قرن‌هاي گذشته  بدون برون‌نگري و علاقه به اجتماع هستيم.  ایرانیها در خارج بیشتر به "ویترین" ها و زندگی راحت غرب مجذوب میشوند تا به فنون، افتصاد، هنر و موسیقی و ادبیات و مسایل دیگرآنها"

 

فقدان حس وطن ‌پرستي ناشي از فقدان هويت است، رنگ برنگ شدن و در خدمت فاتحان قرار گرفتن نیز ناشي از همين فقدان هويت است. از دست دادن راحت و سريع سنت‌هاي خوب خودمان مانند لباس‌هاي محلي و سنتي، غذاها، شيريني‌جات و خوراکی هایی كه داراي كيفيت بسيار بالا یی بودند و جایگزینی آنها با انواعی چون شيريني‌هایي  دانماركي و غيره و یا جابگزینی انواع خوراكي‌ها و ميوه‌جاتي كه از بهترين نوع و بالاترين كيفيت بودند با تيره‌هاي بي‌كيفيت و بد طعم خارجي و صد ها مورد ديگر از دست دادن ارزش‌ها خوب مان اند که همه ناشي از عدم پايبندي به آب و خاك و ارزش‌هاي آن و فقدان هویت است. 

در زمينه زبان فارسي مشابهاً هيچ تعصبي نداشته و نداريم و بقدري لغات مختلف از هر جاي دنيا وارد آن كرده‌ و دستور زبان آن را با ساير زبان‌ها مخلوط كرده‌ايم که اين زبان را  تبديل به يك زبان بی سر وسامان نموده ایم و از هر زبانی لغتی مشابه را جنب لغت فارسی آن گذاشته ایم  مانند لغت فارسی بخت که عربی آن اقبال و لغت شانس فرانسه را به آن اضافه کرده‌ایم  و یا در مقابل لغت فارسی سپاس: تشکر،ممنون و مرسی را گذاشته ایم و همه را  با هم بکار می بریم.  يك مثال عمق اين فاجعه را نشان مي‌دهد, ما در ساختمان‌سازي كه هزاران سال است در آن فعال هستيم و براي همه آن‌ها لغت داريم مشاهده مي‌كنيم كه چند دهه است كه به جاي لغا ت فارسی  ای مانند پي‌ (فونداسيون)، به جاي شاه‌تير (پوتر)، به جاي نقشه (پلان) و .... بکار برده می شود و متأسفانه این بی‌هویتی طوری  گسترده شده است که تا به بنا ها  و كارگرها هم رسوخ کرده است.   

 براي ما لازم و واجب است كه هر چه زودتر هويت خود را بشناسيم تاکه  بتوانيم پايدار بمانيم . 

 

20 ـ فقدان جرات و شجاعت 

 

اكثريت ما داراي جربزه و جرأت كمی هستیم زیرا که جرات و شجاعت واقعی در اين است كه ما خواست‌ها و افكارمان را بدون واهمه و علني و پيگیر اعلام کرده و نشان دهیم واز چیزی  نهراسيم. ما در زندگی در اغلب موارد با ترس و واهمه وارد مي‌شويم، مثلاً در مقابل مأمور دولت كه وظيفه دارد به ما سرويس بدهد واز پول ماليات ما ارتزاق مي‌كند بدون جرأت و با ترس مقابل مي‌شويم، مبادا در كارمان اخلال كند و ظاهراً به آنها احترام مي‌گذاريم و تملق مي‌گویيم ولي بعد پشت سر آنها بدگوئي مي‌كنيم.  همان‌طور كه جرأت ابراز عقيده خودمان را نداريم جرأت و شجاعت اعلام شكست و اشتباهاتمان را هم نداريم. به اين ترتيب كارهايمان را با خواهش و التماس پيش مي‌بريم و هميشه در پي اين هستيم با آوانس‌هاي زياد دوستاني دست و پا كنيم و از طريق آنها و يا با زد و بند و رفيق‌بازي و پارتي‌بازي به هدف هایمان برسيم.  اگر ما با فکر، قدرت و شجاعت بزرگ شویم, می توانیم بدون اين كه از خطري باك داشته باشيم مستقيم به طرف اهداف خود قدم برداشته و به آن برسيم. 

چون به ما در كودكي امكان ابراز وجود نداده‌اند و ما را در يك محيط راحت ,بي‌خيالي و بي‌مسئوليتي بزرگ كرده اند, ياد نگرفته‌ايم با جرأت و شجاع باشیم و ضعيف بار آمده‌ايم. در بسياري مواقع اين ضعف و فقدان جرأت تنها شامل ضعف روحي نمیشود بلکه شامل ضعف جسماني نيز مي‌شود. اين امر در مورد دخترانمان به خصوص صدق مي‌كند و عمومي است. محافظت و مراقبت همه جانبه از دختران در خانواده ها به جاي اين كه به آن ها آموخته شود كه خود از خود محافظت و مراقبت كند، باعث شده  كه دخترانمان در حوادث و خطرات خود را سریعأ ببازند و نتواند از خود دفاع كنند و در هنگام  زورگویی و تجاوز به آنان در وهله اوّل حادثه خود را باخته و تسليم سرنوشت شوند, در حالي كه با كمي جرأت و قبول خسارت مي‌توانستند با متجاوز به مقابله برخیزند .

 

21ـ تضادهاي جنسيیتی 

 

 

تضادهاي جنسيیتی در طول تاريخ ما باعث شده نيمي از جمعيت به طريقي در مقابل نيمه ی ديگر قرار گيرند و رابطه ی طبیعی بين جنسيت‌ها نباشد. زن‌ها ی ما كلاً فاقد هويت مستقل می باشند و هويت خود را از طريق خانواده و يا شوهر بدست میآورند. ما معتقد به تز چهار ديواري اختياري در خانه و دكان هستيم، تزي كه ناشي از روحيه قبيله‌گري است در حالي كه در خطه شمال مي‌بينيم كه خانه‌ها فاقد ديوار بوده و محصور شده نبوده اند و زن و مرد، دختر و پسر با هم و پا به پاي هم كارو فعاليت كرده‌ و بين خود اتحاد و همبستگي كامل داشته و دارند. این همبستگی باعث شد که اعراب پس از 500ـ 600 سال توانستند با قتل عام مردم و اعدام ملكه رويان باين خطه مسلط شوند. این رابطه صحیح و سالم مشابها در بین عشایر بر قرار است.  دختر و پسر اگر از ابتدا صحيح تربيت شوند و حدود خود را بشناسند، خود عامل دفاع و حفاظت از خود خواهند بود و دیگر نيازي به تعصب و به كارگيري زور و جداسازي نخواهد بود. نحوه رابطه و برخورد جنسیت ها در کشور ما مسأله ای همیشگی بوده و هست و در عصر حاضر که جامعه به سمت صنعتی شدن پیش می رود این مسئله عیان تر شده است.  امروزه باوجودی که دختران و پسران، زنها و مردها با هم تحصیل و کار می کنند، ولی تفکر و رابطه بین جنسیت ها از نقطه نظر اجتماعی به همان سبک قدیم و قبیلگی باقی مانده و تغییری نکرده است. نحوه تفکر نسبت به یکدیگر، برخوردها، نگاه و رفتارها، بین زن و مرد در اجتماع ما رفتارو برخوردی طبیعی نیست و نیاز به بررسی و تغییر دارد. خوشبختانه پس از انقلاب اسلامی و با تحصیلات و آگاهی بیشتربانوان آنها با جرأت و جسارت و استقلال بیشتری وارد جامعه شده اند و ازحق خود دفاع می کنند و تغییرات مثبتی در این باب در شرف به وقوع پیوستن است.

 

بسیاری از پسران با رسیدن به سن بلوغ و عدم آگاهی از مسائل جنسی خود و جنس مخالف و عدم فرو نشاندن این امیال طبیعی، دچار نوعی نویروز و حالت روانی جنسی می شوند که تمام عمر فکر، ذکر و عمل آنها را تحت الشعاع قرار می دهد و آرامش را در زندگی از آنها سلب میکند و آن هارا بصورت افراد پرخاشگر ومتجاوز و منفی در جامعه در میآورد و آورده است.

 در گذشته فرزندان با رسیدن به سن بلوغ وادار به ازدواج میشدند، ولی امروزه با تغیر شرایط زندگی و جامعه و نیاز به فراگیری شغل و تحصیلات حد اقل تا 10 تا 15 سال پس از بلوغ امکان ازدواج وجود ندارد. متاسفانه برای این معضل هنوز فکری نشده و راه حللی پیدا نشده است

امروزه درصدی از جوانان مشابه کشورهای صنعتی خود اقدام کرده انتخاب می کنند، دوست می شوند و سپس ازدواج می کنند.  به این روش می توان رسمیت و شرعیت داد و برای شروع می توان در مساجد، امکانات فرهنگی و معاشرتی ایجاد کرد و حضور دختر و پسرها و معاشرت آن ها را با خواندن صیغه محرمیت توسط روحانی مسجد رسمیت و شرعیت بخشید که این کار در راستای اسلام واقعی است که دستور داده اند که امر ازدواج را تا می توانید تسهیل کنید.

بعلت دوري زن‌ها از اجتماع و سنت‌هاي رايج درازدواج، روابط زن و شوهرها عملاً اجابت وظائفي است كه سنت‌هاي خانواده و اجتماع پيش‌ پاي آنها گذاشته است, که در مراحل بعدی ادامه زندگي به صورت عادت و روزمرگي در میآيد و در مرحله آخر ترس از تنهایي و بيوگي جاي آن را مي‌گيرد .در جامعه ایرانی:  فشارهاي اجتماعي در هيچ جامه‌اي در جهان به اندازه ايران نيست. تحصيل كرده مي‌شود به خاطر فشارهاي اجتماعي، رشته تحصيلي هم  به همين خاطر انتخاب مي‌شود (دكتر، مهندس)، ازدواج كرده مي‌شود تحت فشارهاي اجتماعي زیرا دختر نبايد بترشد. در آمارگیری و آنالیز ازدواج‌هاي سنتي ما یعنی ازدواج بدون شناخت يكديگر این نتیجه بدست  آمده است که در صد بالایي از زن و شوهرهای ما يك عمر را با هم ولی مانند دو غريبه‌ در زير يك سقف زندگي مي‌كنند، با هم غذا مي‌خورند، كنار هم مي‌خوابند و عمر را میگذرانند، بدون اينكه عوالم روحي و تفكرات يكديگر و.... را بشناسند یا درك كنند و یا يك روح در دو جسم باشند. 

فاصله روحي و فكري زوجين و فقدان جو يك رنگي مسلماً در تربيت فرزندان هم اثر منفي خود را مي‌گذارد و می‌بینیم که  فرزندان مسایل خود را اغلب در خارج ازخانه با دوستان و دیگران در ميان مي‌گذارند تا با والدين خود. 

عشق و عاشقي كه يكي از مهم‌ترين عوامل تكميل و تثبيت شخصيت است وجود ندارد و از همه طرف و توسط همه سركوب مي‌شود به اين ترتيب کسی در جوانی و سن بلوغ رؤيایي را تجربه نمي‌كند و خاطره‌هاي دلچسب از جواني خود ندارد كه با ميل و آرزوي خود ساخته باشد و هميشه هم در آرزوي آن مي‌مانند. بررسي‌هاي روان شناسي نشان داده‌اند كه اكثر ايراني‌ها آرزو دارند دوباره كودك شوند و از نو شروع كنند تا اين بار به آرزوهاي خود از جمله عشق و عاشقي برسند. 

در دهه هاي اخير چون ديگر ازدواج در سنين پائين صورت نمي‌گيرد، فكر و ذكر اغلب جوانان دائماً در پي جنس مخالف است که عامل اغتشاش فكری و تشنج در روال زندگی آن‌ها شده است حتی در مواردي مردان تمام عمر شان گرفتار اين فكر و ذكر شده و در پي آن دوان مي‌مانند تا جایی که زندگي و خانواده‌هاي  بسیاری به اين خاطر متلاشي شده و میشوند. 

دختران ما تربيت نمي‌شوند تا آگاه باشند و بدانند كه آنها هم موجوداتي مانند مردها، مونث و مكمل مردها هستند.  جامعه و تربيت خانواده به آنها اين حس را داده كه آنها صرفاً وسيله‌اي جنسي هستند و مردان در فكر سوئ استفاده و  تجاوز به آن‌ها میباشند، لذا همیشه خود را در موضع دفاعی و مقابله در مقابل مردان  قرار می دهند و  با اين نوع تفكر به سختي قادر به شناخت طرف مقابل خود مي‌شوند و نخواهند توانست در عمق مسائل را ببينند. 

آيت الله حاج شیخ قوام وشنوي قمي در رساله خود "حجاب در اسلام" درباره زن چنين مي‌نويسند: 

"راستی زن تمام پیکرش شرمگاه و تحریک کننده است و اینکه تمام بدن زن عورت است اصل وپایه مساله حجاب است یعنی وجوب پوشش چهره و اندام .عن النبی(ص ) "قال النساء عی وعورة فاستر وا العورة بالیبوت واستروا العی بالسکوت. پیامبر عالیقدر فرمود آلمرأة عورة"  زن سراسر پیکرش عورت است. شافعیه گفته اند "صورت ودست زن برای مرد بیگانه عورت است، برخلاف  دست و چهره زن کافره که عورت نیست".  . 

  زن همه‌اش عورت است" لذا بايد كاملاً پوشانيده باشد به خصوص چشم‌ها، زيرا كه همه فسادها از آنجا برمي‌خيزد.

به اين ترتيب مشاهده مي‌كنيم كه در جامعه ما ديد نسبت به زن ديدي جنسيتی است كه بدبختانه زن‌ها هم آن را قبول كرده‌اند و طبق آن رفتار مي‌كنند از این رو فهم، دانش و ارزش‌هاي فكري و معنوي زنان مورد توجه قرار نمي‌گيرد و آن ها هم به همين خاطر فقط در پي لباس، آرايش و ظواهري كه جنسيتی بودن آنها را تأكيد و تشديد كند هستند. مادام ديولافوآ كه در قرن گذشته با لباس مردانه در ايران به سياحت پرداخته مي‌نويسد: "زنان ايراني بسيار بي‌شعور هستند و تنها كاري كه مي‌كنند اين است كه خود را آرايش كنند." در عصر حاضرعلاقه به خرید به آن اضافه شده است.

براي رفع اين معضل زنان بايد وارد جامعه شوند، شغل داشته باشند و مستقل روي پاي خود بايستند كه خوشبختانه روال آن به سرعت شروع شده است. زن‌های ما در طي تاريخ هميشه كار مي‌كرده و اشتغال داشته‌اند، چه در محيط قبيله وچه درمحیط خانواده. بسياري از شغل‌ها تخصص زنان بوده است مانند شيردوشيدن، بافندگی،  پختن نان و تهيه ارزاق خانواده ويا قبيله  همچنين تهيه ارزاق و ذخيره آن براي فصل زمستان، که هنوز هم بین عشایر انجام می شود. در این دوران ولی خودكفایی در محدوده  قبيله و خانواده نيست، بلکه كار براي كل جامعه انجام مي‌شود،  یعنی نان براي جامعه پخته مي‌شود، شير براي جامعه دوشيده مي‌شود و مانند این ها. شعار شهر من خانه من هم به اين معني است كه از قبيله‌گري بيرون آمده و در حال شهروند شدن هستیم و كل شهر و مردم آن را هم جزو خانواده خود محسوب مي‌كنيم. لذا كل ميهن خانه و آشيانه مردم ايران است كه بايد از آن مانند خانه خود محافظت كنند و زنان هم در آن بكار و فعاليت بپردازند.

كلاً انسان با كار اصالت و هويت پيدا مي‌كند و زنان هم با شغل و فعاليت اجتماعي میتوانند هويت مستقل پيدا كنند. 

 

22 ـ شوق ويرانگري 

 

از نقطه نظر روانشناسي آتش‌سوزي، انفجار، سيلاب‌هاي بزرگ جاذبه و هيجان دارند، البته در صورتيكه بخود ما آسيبي وارد نشود. تخريب براي خودش يك شوق، يك جاذبه و يك شيفتگی خاصي ايجاد مي‌كند كه فقط با خويشتن‌داري و تأمل درعواقب آن مي‌شود ازخيرش گذشت. جاذبه آتش‌بازي هم از همين شيفتگي ناشي مي‌شود.  متاسفانه اين عشق به تخريب و تحمل تخريب ديگران نزد ما ايرانيان صفت آشكار و مشخصي است كه گاهي از آن هم لذت مي‌بريم به خصوص اگر در مورد پديده‌اي باشد كه دوست نداشته باشيم و با ما سازگار نباشد. اين است كه مدير تازه و جديد تمام كارهاي نفر قبلي را مردود اعلام و معدوم مي‌كند تا خودش كارها را از اوّل شروع كند و به خيال خود طرحي نو را در افكند. در نتيجه سلسله پهلوي حكومت قاجار را كنار مي‌زند و هرچه اثري از نام او دارد را به عدم مي‌فرستد و اگر نتوانست اسم خود را روي آن مي‌گذارد و يا جديداً با چه لذتي به تخريب سنگ قبر ناصرالدين شاه پرداختند. آقامحمدخان پس از نبش قبركريم‌خان او را در آستانه در ورودي محل اقامتش ذفن كرد. در اين زمينه مسلماً مردم هم مقصرند كه همكاري و همراهي كرده‌اند. 

در ايتاليا موسوليني را سر و ته اعدام كردند ولي مجسمه‌اش هنوز در برخي ميادين و مقبره‌اش موجود است و مشابهأ مجسمه‌هاي استالين وآرامگاه لنين كه براي ديدن موميائي او صف‌هاي طولاني مي‌كشند. 

براي اين روحيه تخريب آمادگي توده‌هاي مردم نيز وجود دارد.  اين روحيه و ويرانگري باعث شده است كه ما با اين امكانات خدادادي و استعدادها، درآمد سرانه‌مان در رديف كشورهاي بسيار عقب مانده باشد.  می بینیم كه كارشناس يا كارمند يا استادي كه سي چهل سال پول و وقت كشور صرف او شده است و مي‌تواند بالاترين بازده را بدهد به راحتي و به خاطر اينكه باب ميل ما نيست از خيرش مي‌گذريم و حذفش مي‌كنيم.  اين نخبه‌كشي دائماً اتفاق مي‌افتد ابتدا به لجنش مي‌كشيم و پس از اينكه از تخريب شخصيتش لذت كافي برديم و سر فرصت به كشتنش میپردازیم، يا اينكه خودش بميرد. .وقتي تخريب عادت ثانويه يك ملت شد ديگر فرق نمي‌كند خودش به صورت عادي و غريزي انجام مي‌شود و نه از روي عمد يا بدخواهي. همه ما تخريب را دوست داريم طي دو دهه گذشته يك سوم جنگل‌هايمان را از بين برده‌ايم, ساليانه بيست و چند هزار نفر در تصادفات رانندگي كشته مي‌شوند و..... 

در سنگال در افريفاي فقر زده كه از فرهنگ خاصی برخوردار است شاعر ملی آن ها شد رئيس جمهور و بعد هم كه از رياست جمهوري اقتاد، فرودگاه را به نام او كردند نه مثل ما كه به محض ظهور آثار افتادن كسي از اريكه قدرت هجوش مي كنيم و هرچه ناسزاست نثارش مي كنيم و رئيس بعدي هم به حذف همه آثارش مي پردازد. 

اگر عميق‌تر بررسي كنيم مي‌بينيم كه ما در اين چند دهه گذشته فيلسوف و متفكر و نظريه پرداز چندانی نداشته‌ايم ولي سياستمدار فراوان داشته‌ايم چون هر كس با حكومت مخالفت كند سياستمدار شناخته مي‌شود. در مقابل ما بيش از همه در كشور مبارزداشته‌ايم و اگر تأثير آنها را در جامعه بررسي كنيم مي‌بينيم كه مبارز براي جذب مخاطب راهي جز تحريك احساسات مردم ندارد يعني بي‌چيز برعليه چيزدار، بي‌قدرت برعليه قدرتمند، پياده عليه سواره و اگر او اين قدرت تحريك را نداشت مردم قطعاً بدنبال او روانه نمي‌شدند. مبارز فقط به اين مي انديشد كه به هر قيمت سواره را پائين بكشد، هزينه تخريب هم اهميت ندارد و به همت همين مبارزين در اين چند دهه گذشته قسمتي از ساختار فكريمان شده است بطریقی كه حاضر نيستيم حتي شرافت‌مندانه‌ترين كار انسان و يا دستگاهي را كه با آن خوب نيستيم ستايش و يا تأئيد كنيم. دشمن فرضي‌مان حتي اگر يك درخت هم كاشت بنوعي آن را بي‌مورد مي‌دانيم و اي كاش مي توانستيم به اندازه همان يك درخت هم از او قدرداني كنيم و بقيه كارهايش را نفي كنيم، معمولاً از بيخ و بن مي‌زنيم و اگر بتوانيم و فرصت كنيم همان درخت را هم از ريشه درمي آوريم.  اين يعني كه اساس مبارزه را بر "نفي" گذاشته‌ ايم، ولي اگر جهت اين مبارزه را  معكوس كنيم و مبارزه را براي اعتلاي زندگي‌مان بر پايه ساخت و سازندگي چه مادي و چه معنوي بنا كنيم و نه بر مبناي انهدام و نيستي جامعه‌اي خوشبخت و رضايت مند ايجاد خواهيم كرد. 

 

                هنوز هم دير نشده است مبارزه را بايد در سازندگي جستجو كرد و نه در انهدام و نیستی. 

 

 

 

 

23-  جزم اندیشی  _(دگماتیسم)

 

جزم‌انديشي يعنی گرايش به انديشه‌ها و تفکرات قطعي و تغييرناپذير و عادت و پافشاري به باورها و عقايد از پيش پذيرفته شده و بي‌اعتنایي به دلايلي كه نادرستي آن‌ها را اثبات مي‌كند و به عبارت ديگر: جزم‌انديشي عبارت است از بينش يا اصول فكري مبتني بر باورهاي ثابت نشده اما پذيرفته شده.  اين صفتي است مذموم و مخرب و آفتي است كه اگر بر فكر و مغز شخص، گروه، فرقه، قبيله و يا جامعه‌اي غالب شداستدلال و منطق را به سخره می گيرد و درنتیجه از آن فرقه يا قبيله مانند مزرعه ملخ زده، ديگر آثاري باقي نخواهد ‌ماند. اين آفت در صاحب فكر باعث شيفتگي بيش از حد و ايجاد چنان باوري مي‌شود كه تصور مي‌كند فكر و باورش بر پايه‌اي بدون چراي عقلي استوار گشته است. چشم‌هايش مي‌بيند، بدون آنكه ببيند وگوش‌هايش مي‌شنود، بدون آنكه شنيدني در كار باشد. 

از برناردشادو نقل است كه: 

" انسان‌هاي معمولي در تنها موردي كه از خالق خود گله و شكوه ندارند، همانا تقسيم عقل است و سهمشان از آن. آنها با دانش، باورها و ادراك خود راضي‌اند و به آن عشق مي‌ورزندو حاضر نيستند از آن دست بكشند". 

 

امانوئل كانت فيلسوف بزرگ آلمان مي‌گويد "جزم‌انديشي همان صفت مذمومي است كه بزرگترين محدود كننده خير بشري ناميده شده و جزم‌گرا دشمن قطعي خرد ورزان است"  اين بيماري با شدت كمتر و بيشتر در همه جوامع وجود دارد. 

معروف است حسن صباح هنگامي كه خليفه بغداد سفيري را براي مذاكره و تمكين نزد وي فرستاده بود، او در حال مذاكره با اشاره دست به سرباز نگون‌ بختي كه درحال عبور بود امركرد تا خود را از بالاي ديوار مرتفع قلعه به پائين بیاندازد و سرباز بدون آنكه چند و چوني كند و يا اخمي به ابرو بياورد خود را در مقابل چشمان حيرت ‌زده سفير به پائين پرتاب كرد. دليل اين كار باورهاي غلطي است كه از مدت‌ها پيش در مغز وي به حد كافي اشباع شده بود و فقط به يك اشاره كوتاه صباح نياز داشت تا خود را به ظهوربرساند. پس:                                                                                                                                                             

 

                                   هيچ اسلحه‌اي خطرناك‌تر از باورهاي اشباع شده و غلط نيست                                                        

 

هیتکر هم به برتري نژادي آلماني ها و فرودستي بقيه باور و ايمان داشت لذا هرگز داراي چنين قدرت مخربي نمیشد كه دنيا را به آتش بكشد. 

در مورد باورهاي افراطي و اعتقادي هم همينطور است هم چنين دگم‌ها و جزم‌انديشي‌هاي عاطفي. تقريباً هيچ پدر و مادري علاقه ندارند گزارش‌هاي غير دلخواه خود از فرزندانش را بشنوند و آن را باور كنند و يا لااقل آن را بررسي و تحقيق كنند، حتي اگر كسي به قصد خيرخواهي اندك ملامتي از آنها بكند مورد توجه والدين شيفته فرزندان خود قرار نمي‌گيرد. 

رابطه مريد و مراد كه ديگر بدتر از اين است "به مريد گفتند حضرت آقا خودشان به لسان مبارك فرمودند كه اشتباه كرده‌اند، گفت خود كرده‌اند، آقا هيچ وقت اشتباه نمي‌كنند". 

.این حصاری که آزادی فکری چنین افرادی را گرفته است منشاءاش در ذهن هاست که در گزشته در آنجا ذخیره شده است. متخصصین مغز کشف کرده اند که اگر اطلاعاتی را بین 30 تا 66 روز بطور مرتب تکرار کنی، آن مطلب بصورت پیش فرض در ذهن تو بایگانی  میشود و بطور خود کار فرماندهی مغز تو را به اجرای آن مجبور میکند. این همان چیزی است که در خلافکاریها و جنایات "شیطان درونی" نامیده شده است.

حال بهمین ترتیب میتواند بجای اطلاعات و افکار نادرست، اطلاعات درست و بشر دوستانه جایگزین شود و فرد را از حصار جزم اندیشی برهاند و فرد را در ذهن وگذشته مصحور نکند. گذشته و آینده سارقان زمانند و گذشته آنسان  را درذهن در اسارت خود نگه میدارد. گذشته را باید گرامی داشت و فراموش کرد ولی از آن تجربه آموخت، زیرا که اگر به عقب برگردی امروزت را هم از دست میدهی، همانطور که بازیافت جوانی گمشده ات محال است.

در ارزيابي شخصي هم همين طور است. شما وقتي به ديدار شخصي كه تا به حال نديده‌ايد مي‌رويد و از آشنايان مشترك سؤال هایي در مورد وي مي‌كنید، پاسخ دريافتي حدود هفتاد تا هشتاد درصد از قضاوتان را در مورد اين شخص كه هنوز نديده‌ايد شكل مي‌دهد و اين پيش داوري به درست و يا غلط كه در اختيار شما قرار گرفته حتي بعد از ملاقات هم گريبان شما را رها نخواهد كرد. جالب است وقتي براي تحقيق و بررسي عازم كشوري مي‌شويم كه تا به حال به آنجا نرفته‌ايم که ظاهراً براي ديدني‌هاي تازه آن كشور است، ولي واقعيت اين است كه مي‌رويم تا آن‌چه را كه مي‌خواهيم ببينيم و نه آن چه كه هست، در سرزمين دوست از يك زاويه و در سرزمين دشمن از زاويه ديگر. تحليل‌گران و قلم بدستان هم به همين نحو عمل مي‌كنند و به اين ترتيب واقعيت ها طور ديگری جلوه داده مي‌شوند. در اينجا ولي جا دارد جمله بر تولدبرشت نويسنده معروف آلماني آورده شود:

 

"عده‌اي را براي هميشه و همگان را براي مدتي مي‌توان فريفت ولي همگان را براي هميشه هرگز "   

 

 اين شيفتگي و دگماتيسم يك روي خطرناك ديگر هم دارد و آن اين كه انسان جزم‌انديش و دگم وقتي آن طرف مرز فكرش رفت ( برعکس شد)، آن چنان همه چيز را زير پا مي‌گذارد كه ديگر به قول معروف شمر هم جلودارش نمي‌شود و همه چيز را زير سئوال مي برد. 

 

24 ـ مسخ ‌شدگي 

 

در بررسي عمقي روحيات در جامعه‌مان،  یک بیماری دیگری را نیز مشاهده مي‌كنيم كه تقريباً همه گیر است که خود را بصورت نسیان، بیعلاقگی و دلزدگی ،به محیط اطراف، بي‌ علاقیگی به مسایل اجتماعي و حتي مسایل مرتبط به خودمان با بيان:  "بمن چه" خودنمایي مي‌نماید. مسخ‌شدگي باعث مي‌شود هيچ گونه جنبش و عكس‌العمل در برابر مسایل و پديده‌ها نشان داده نشود و این را میشود به بدن شخصی تشبیح کرد که در اثر ضربات متعدد قسمت های مختلف بد نش خرد شده و قدرت حرکت ندارد و در اثر این ضربه ها در حالت نیمه کوماست، او می بیند، میشنود ولی نه عکس العملی نشان میدهد ونه  حرکتی میکند. در خیابان ها میبینیم که میلیاردها ثروت نفتی که صرف جداول بتنی خیابان ها میشوند، که باید  50 سال عمر کنند، بعد یک یا دو سال از هم پاشده میشوند، مضحك تر از آن ،همين جداول پاشيده و نيمه و نصفه را با هزينه‌هاي هنگفت در تمام كشور با رنگ روغنی كه بخشهایي از مواد اوليه آن هم از خارج وارد مي‌شود، رنگ‌آميزي مي‌كنند.  یا نوسازي پياده‌روها با موزائيك‌هاي بتني رنگي، كه با رنگ‌هاي غيرمعدني تهيه و دوامي بيشتر از جداول ندارند و بدتر از آنند. برای زیبا سازی شهرها ميلياردها تومان برای رنگ‌آمیزی درهاي فلزي زنگ زده و شكسته و كهنه مغازه ها هزینه شد بدون آنکه کسی از آن‌ها حتی انتقادی هم بکند. این خطا ها را هیچ کس نمی بیند و به هییچ کس هم مربوط نمی شود، همه از مسوولان و مردم مسخ شده و بی اعتنا از کنار آنهاعبور میکنند  و صد ها مورد مشابه دیگر.. 

در جنگ با تزار های روسیه و از دست دادن حدود 40 در صد از خاک کشورمان همه مسخ شده ناظر بودند. روایت است که به ناصرالدین شاه گزارش دادند که قشون روس دریای خزر را تصرف کرده است، او در جواب گفته است "ما که غاز نیستیم در آب شنا کنیم". 

 

در مقابل نابودی منابع و فجایع اقتصادي ذکر شده  در شهرها هیچ عكس‌العملي از هزاران مهندس شاغل در شهرداريها، مسئولين رده بالا، واگذاركنندگان بودجه‌ها، مصرف‌كنندگان و یا سایر مسئولین ديده نمي‌شود و حتي كوچكترين انتقادي هم از آن ها نمی شود. 

در تابستان‌ها صدها هزار كولر كه داراي مصرف برق بسيار بالا مي‌باشند و برق آن‌ها با سوزاندن گازهاي استخراجي كه مي شود از آنها صدها مصنوعات مختلف توليد كرد، هوای خنك شده را از طریق کانال‌های فلزی به فضا ها می فرستند. كانال‌هاي فلزي ای که در معرض خورشيد تا 30 درصد و بيشتر از خنکی خود را دست مي‌دهند و پس از ورود به فضاها هم دوباره بيش از 20 درصد اين خنكي از طريق پنجره‌هاي كشویي فلزي و آلومينومي و درزهاي مابين آنها به هدر مي‌رود. مشابهاً همين اتفاق در مورد گرمايش فضاها و شوفاژها اتفاق مي‌افتد ولی این نابودی منابع کسی را متأُثر نمیکند. 

سرتاسر كشور و محيط زيست ما پوشيده از پلاستيك است كه در طبيعت از بين نمي‌رود و اين آلودگي هميشه باقي مي‌ماند. كليه آب هاي زيرزميني در شهرها و دهات آلوده‌اند. در مناطق ساحلي كليه فاضلاب‌ها حتي فاضلاب‌هاي خطرناك به دريا ريخته مي‌شوند و آب دريا در ساحل دریای خزر به شدت آلوده است ولي همه در طرح‌هاي سالم‌سازي در اين آب‌هاي آلوده و خطرناك شنا مي‌كنند. 

روغن‌هاي سوخته ماشين‌ها كه در تعويض روغني‌ها و در محيط زيست تخليه می شوند، آب‌هاي زيرزميني و زمين‌هاي اطراف را تا قرن‌ها آلوده و غيرقابل استفاده مي‌كند و با تجزيه تدریجی صدمات فراواني به سلامت  مردم مي‌زنند. نيكوكاران منبع آب خوردن را در معابر تنها با يك ليوان مي‌گذارند و همه از آن مي‌نوشند و باینترتیب وسيله‌اي براي شيوع بيماريهاي واگير بوجود مي آورند و كار نيك آن‌ها به بلاي جان عمومي تبديل مي‌شود. در كل كشور در خيابان‌ها، ادارات، پادگان‌ها و ...  صدها هزار لامپ در روز روشن است. سالیانه بالای  20000 نفر در تصادفات رانندگی جان خود را از دست میدهند و بیش از300  هزار نفر مجروح می شوند،یعنی که در سی سال گذشته900000   ایرانی در جاده ها بقتل رسیده اند  وبیش از شش تا ده میلیون نفر زخمی شده اند. این ارقام نمایانگر خسارات هولناک به خانواده ها و کشور است.  در این ارتباط گاهی مسئولی با اظهار این که راهها فنی نیست از مسأله میگذرد و آب از آب تکان نمی خورد و فاجعه ادامه می یابد و صدها و هزاران مورد ديگر از اين نابودي منابع مادي و انساني وجود دارد  كه همه از کنار آنها بی اعتنا میگذرند و احدي آنها را نمي‌بيند و كسي را هم تكان نمي‌دهد. در مقایسه  سونامی ژاپن با 14000 نفر تلفات  دنیا را تکان داد و همه را بحرکت برای کمک و مقابله با آن در آینده واداشت که فوراً در همه اقیانوس ها آژیر های اعلام خطر سونامی نصب کردند. ما ایرانیان به خاطر این مسخ شدگی حتی حس زیباشناسی مان را هم ار دست دادهایم. .در 500  سال پیش شهر اصفهان با پل های با شکوه، قصر ها و خانه های مجلل، پارک های زیبا و شهرسازی مطبوع ساخته شده است در حالی که  امروزه شهرها و شهرسازی ما در مقایسه با گذشته خودمان وامروز دنیا، بدون اصالت گذشته، کریه، رقت انگیز و از نظر قابلیت زندگی و آرامش در آن ها درحد صفر اند.

 

در مواردی این مسخ شدگی در برخی موارد به حد روان پریشی نیزمیرسد. آیا راننده ای که دیوانه وار با به خطر انداختن خود و دیگران از شانه خاکی سبقت میگیرد وتوفان خاک بخورد مردم میدهد و در نهایت هم راه خود و هم راه دیگران را مسدود میکند، یا راننده ای که در پیچ های جاده های کوهستانی که دید ندارد، سبقت میگیرد و با وسیله نقلیه روبروی خود برخورد میکند،  یا کارمندی که کار پنج دقیقه ای را چند ین هفته بدرازا می کشا ند، یا فروشنده ای که از صبح تا شب در حال دروغ گوِیی و تقلب است، آیا اینها روان پریش نیستند ؟

 این مسخ شدگی و نسیان تنها در مورد تاریخ و گذشته ما نیست بلکه در زمان حال هم جاری است. فاجعه ای رخ میدهد همه احساساتی میشوند و تحت تاثیر قرار میگیرند ولی بزودی همه چیز فراموش میشود که انگار چنین فاجعه ای رخ نداد ه است.

 با دانستن اين‌ واقعیت ها لازم و وا جب است که هر چه زودتر از اين مسخ‌شدگي و كوماي تاريخي سریعاً  بيرون بیاییم كه اگر عجله نكنيم ممکن است که ديگر دير شده باشد. ما قرن‌ها از جلوي سنگ نبشته‌هاي هخامنشي و كاخ‌ها و بناهای هاي ساخته شده آنها عبور كرده و يا به مشاهده آن ها پرداخته‌ايم ولي هيچ كس به آنها توجه نكرده كه چه هستند و چه معني مي‌دهند وكسي هم آن را پي نگرفته بوده است، تا اينكه بيگانگان آن ها را شناختند، برايمان خواندند و به ما گزارش دادند كه چه بوده‌اند. مي‌بينيم كه مسخ‌شدگي تاريخ مان هم وزن و برابر تاريخ‌مان است. 

 

                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                             

                                                 فصل دوم

                                               چرا چنین شدیم

                                                   و علل

 

 

 

مقدمه 

 الف - علل نظام معرفتی .......................................................................................................................        

         1- اسیب شناسی عرفان درفرهنگ فارسی   

         2- صوفيگري چگونه پيدا شد 

  ب -علل تاریخی     ....................................................................................................................

    

 

  1 ـ چگونه ايرانيان زبون مغولان شدند     .....................................................................................

            الف-  وضعيت ايران در دوران مغول 

             ب -   وضعيت ايران  و وضییت ایران مقارن با تحولات ااروپا.                                                                                                                                                             

 2 - دوران افشاريه      ..........................................................................................................                                                                                           3- دوران زنديه                                                                            ...........................................................................................................  4 - دوران قاجاريه و توسعه اروپا     .........................................................................................

         

            4.1- بررسي از ديد معرفت‌شناسي تکنیکی

            4.2- نهضت عقلاني و بذرترديددركليسا دراروپا  

            4.3-   فرهنگ ايران در قرن شانزدهم                                                                                                      -            4.4  - وضع ايران در قرن نوزدهم   -                                                                                            -                              .           4.5  ميرزاتقي‌خان اميركبير(اتابك اعظم ) 

               الف- دستگاه اداری 

                ب-   تجارت درهای بازو صناعت 

               ج- بوروكراسي مورد نياز جامعه صنعتي 

 

 5 -   ازاميركبيرتا  مصدق     ..................................................................................................

6  – دوران پهتوی

 

ج- علل تربیتی .............................................................................

 

   1 ـ عدم  تعلیم وتربيت صحیح کودکان 

   2 ـ محبت افراطي 

   3ـ رشد ندادن فكر و انديشه 

   4 ـ نظم و برنامه 

   5 استبداد 

   6 خود محوری و ضداجتماعي بودن 

   7 ـ بی اعتماد و بد بینی 

   8خودكم‌بيني و فقدان اعتماد به نفس 

  9 خودخواهي و خودپسندي 

  10  ـ نادرستي، تقلب و دروغ‌گوئي 

  11 ـ فقدان هويت 

  12 ـ مسخ‌شدگي 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                                

                              مقدمه

 

               

 

                                          "حقیقت زاییده کاوش است نه یافته تقلید"

 

                                                                                                 داروین                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

    تمدن گرچه میراث قرون است                          ولی چون جام زرین پرز خون است 

     پر ز خون دل مجروح انسان                            پر از اشگ گناه و جور انسان 

                                                                                                        بسیج خلخالی       

 

براي آشكار شدن اين حقيقت كه چرا و چگونه ما داراي چنين خلقيات منفي شده‌ايم، بايد در پي كشف علل بوجود آمدن آنها باشيم.  در این راستا مردم، دولتمردان، نويسندگان، مورخان و حتي روشنفكران ما معتقدند كه علت عقب ‌ماندگي و هم چنین روحيات و رفتارهاي منفي فعلي مان ناشي از هجوم ويرانگر مغول و تسلط چندین ساله آنها و سپس استعمار اروپائيان مي‌باشد، كه با قبول اثرات منفي و مخرب آن‌ها، ولي بايد آن را از علل جانبي آن دانست و نه تنها علت آن، زيرا در غير اين صورت اين برداشت و تفكري سطحي، راحت‌ طلبانه و بدون پشتوانه  و بررسي علمي براي شناخت علل واقعي آن خواهد بود. 

نقطه عطف تحولات سیاسی و اجتماعی در ایران را میتوان در چند مورد اساسی خلاصه کرد. ایران از پیچ تاریخی اسکندر و اعراب بخوبی عبور کرد، اما از پیچ مغول نتوانسته عبور کند و حمله آن‌ها بر تمامی خلقیات ما ایرانیان ا ثرسوء گذاشته که هنوزهم در رفتار ما مشاهده میشود، پیچ تاریخی بعدی دوره ناپلئون بود و آن دوره ای بود که سه امپراتوری بزرگ دنیا متوجه ایران می‌شوند و کشتیرانی و تجارت خارجی ما را به انحصار خود در می‌آورند وکاپیتولاسیون را در ایران حکم فرما میکنند. بعد از جنگ جهانی اول هم ایران با وجودی که کاملأ ویران شد ولی با تمام قوا ایستادگی کرد. پیچ تاریخی بعدی جنگ جهانی دوم بود که ایران توسط متجاوزین آشغال شد و در جریان آن سیر سازندگی متوقف گردید.  بعنوان مثال کشیدن راه آهن از تهران به تبریز 17 سال طول کشید، ذوب آهن ایران از بین رفت: کشتی ای که ذوب آهن را به ایران می آورد توسط انگلیسی‌ها مصادره شد. انگلیسی ها همواره مانع پیشرف ایران شده اند. آن ها در جریان ملی شدن صنعت نفت هم ضربات بسیار شدیدی به ایران وارد کردند. 

بطور کلی در پس همه وقایعی که در طول تاریخ رخ داده‌اند، نقطه عطف آن‌ها جنگ ایران و عراق است که تأثیر مهمی بر شرایط سیاسی, اجتماعی  واقتصادی فعلی ایران گذاشته است. 

حال براي شناخت علل اين خلقيات كه ما را در چنين گردابي از ناتواني اجتماعي، سياسي، اقتصادي و دور از عقلانيت انداخته، لازم می شود كنكاشي علمي در تاريخ، جامعه و زندگي حداقل 500 سال گذشته خودمان انجام دهيم.         پانصد سال گذشته، یعنی دوران بعد از هجوم مغول و آن زماني است كه در تمام دنيا روش زندگاني، اقتصاد، توليد و جوامع هنوز به سبك سنتي و غيرصنعتي بوده‌ و اداره میشده اند. 

از اين تاريخ به بعد است كه اروپائيان با كمك متفكرانشان از دوران سياه قرون وسطي پا به دوران روشنگري مي‌گذارند و به تدريج با انتقاد از كليه امور خود از جمله نظام معرفتي، نظام حكومتي، اقتصاد و غیره سعي در اصلاح و تغيير و بهبود خود مي‌كنند و به تدريج همه اين امور را بر پايه عقلانيت قرار داده و قدرت را از شرق به غرب منتقل کرده و مي‌شوند سرور جهان كه هنوز هم هستند. 

به اين لحاظ ما نيز بررسي تاريخي ـ اجتماعي‌مان را از اين تاريخ به بعد شروع می کنیم و نظام معرفتي، نحوه حكومت، جامعه، اقتصاد و فرهنگ مان را طی این دوران مورد بررسی ونقد و ارزيابي قرار داده و سير تکامل آن ها را با سير تكامل جوامع اروپائيان در مقايسه قرار مي‌دهيم تا به وضوح مشاهده شود که آنها چگونه خود را از جهل، ظلمت و خرافات قرون وسطي نجات دادند و به اين مرحله از رشد و توانایی رسيده‌اند، ولي ما نتوانسته‌ايم و چرا نتوانسته‌ايم؟ تا  به اين ترتيب علل قصور خودمان را دریابیم. 

در ادامه سه عامل اصلی به وجود آمدن ورفتارها وخلقیات منفی ما و استمرار آنها، يعني نظام معرفتي، حوادث تاريخی و تربيت خانواده گی را در این فصل مورد بررسي و نقد قرار میدهیم. 

      

     الف--  نظام معرفتی

 

 

همه روزه روزه بودن،همه شب نماز کردن                              همه ساله حج نمودن، سفر حجاز کردن

شب جمعه ها نخفتن، به خدای راز گفتن                                  ز وجود بی نیازش، طلب نیاز کردن

به مساجد و معابد، همه اعتکاف جستن                                   ز مناحی و ملاهی، همه احتراز جستن

ز مدینه و کعبه، سر و پا برهنه رفتن                                      دو لب از برای لبیک، به وظیفه باز کردن

به خدا هیچ یک را، ثمر آنقدر نباشد                                      که به روی نا امیدی، در بسته باز کردن 

 

انديشه ايراني كه تصوف به طور تاريخي نقش زيادي در شكل‌گيري وتكوين آن دارد، جايگاهي براي مفهوم و ارزش فرد قایل نبوده است و اين فرهنگ بدليل فقدان مفهوم فرد تاكنون توانایي ايجاد فرهنگ نوگرا و متناسب با آن یک نظام اجتماعي ـ سياسي پوينده و توسعه يافته را نداشته است. 

فردگرایي غربي كه باعث توسعه آنها شده، فردگرایي ناب نبوده، بلكه نوعي فردگرایي اجتماعي بوده است. به اين معني كه فرد در عين رهایي و آزادي فردي، خود را از نظر اخلاقي و معنوي نسبت به ارزش‌ها و هنجارهاي مشترك جامعه و علائق عموم و منافع مردم مقيد مي‌دانسته، به عبارت ديگر افراد در فرهنگي زيست و تنفس مي‌كنند كه خود را وابسته به همديگر و براي یکدیگراحساس مي‌كنند. 

انديشه ی ايراني مبتني بر مباني عرفان صوفيانه،  تصويري فردگرايانه از انسان به دست مي‌دهد که براي مفهوم جامعه و فرهنگ مشترك ارزش چنداني قایل نيست و براي رهائي، تهذيب و پرورش شخصيت افراد، آن ها را جامعه زدوده مي‌كند. انسان صوفی مسلک، انسان ای جامعه زدوده است و سلوك وي از مرحله‌اي آغاز مي‌شود كه جامعه را فرو مي‌گذارد و درپي رستگاري خويش برمي‌آيد.  در تاريخ انديشه ی ايرانی، داوطلب عضويت در فرقه‌هاي صوفيانه و باطني مي‌بايست آزمون‌هاي "جامعه‌زدایي" را با موفقيت بگذرانند و فرد وابستگي خود را به ملت و سرزمين انكارکند تا صلاحيت عضويت در فرقه و محفل را پيدا نمايد. با اين آزمايش‌ها در واقع عدم وابستگي افراد به امور دنيوي آزمون مي‌شد وماهيت اين آزمون‌ها نشان مي‌دهد كه این افراد براي پذيرش مفهوم باطني دين، بايد مفهوم اخلاقي آن را که در بطن گروه ‌بنديهاي اجتماعي معنا مي‌يابد، كنار بگذارند. 

 

انديشه و فرهنگ ما بدليل فقدان مفهوم جامعه يا ملت، توانایي پرورش انسان اجتماعي را نداشته است و ندارد. 

در اين فرهنگ جز در مقابل خدا كسي خود رامسئول نمي‌شناسد و چون از ارتباط مستقيم با خدا قاصر است، غالباً سايه‌اي از او را در زمين ستايش مي‌كند و يا بر خويش ارزشي فزون‌تر از واقع مي نهد و "سبحاني ما اعظم شاءني" را سر مي‌دهد. اناالحق‌گري و شطحيات صوفیانه بازتابي از فردگرایي مطلق است كه با انديشه‌هاي مذهبي آميخته گشته اند. 

 

فردگرایي ايراني خود را از بند هر تعلقي آزاد مي‌كند تا متعلق به خدا باشد و يا خدا را به خود تعلق بخشد. اين فردگرایي خود را از سنت‌ها، گفتمان جامعه، انتظارات مردم، ارزيابي هاي اجتماعي، از بار فرهنگي و ارزشي زبان، از تعلق به خانواده و قبيله و ولايت و ملت رها مي‌كند تا تنها حامل حقيقت باشد و بار امانت تفرد، كرامت و دوستي خدا را بر دوش كشد. 

هرچند عارف به يك معنا از خود مي‌گريزد ولي اين گريزي از"خويشتن از خود بيگانه" است كه حجاب و پوشش هويت حقيقتي فرد گشته است. او از خويشتن دروغين فاصله مي‌گيرد تا "خود راستین"  را باز یابد. فردگرایي آرماني غرب ولی از سنت‌ها فاصله مي‌گيرد تا خود را معيار زندگي خود قرار دهد و فشار جامعه و تاريخ را كنار مي‌زند تا خود آزادانه تصميم بگيرد. اين نوع فردگرایي براي خود هويتي آزاد و مستقل قائل است و اجازه نمي دهد كه تنها پاسخگوي بي‌زبان نيازهاي جمعي باشد. فرد غربي براي خود هويت حقوقي قائل است و در مقابل شخصيت‌هاي حقوقي چون دولت، خانواده و جامعه بعنوان موجودي حقيقي دعاوي خود را مطرح مي‌كند.

 

فردگرایي غربي خود را تسليم خرد مي‌سازد و اين را راهی برای رسیدن به استقلال و خودفرماني مي داند، فرديت عارفانه ايراني به خدا وصل مي شود و خود را تسليم حقيقت مي‌كند. در تصوف اسلامي فرد خود را در خدا و يا به تعبيري نفس كلي  فاني مي‌سازد و اين به معني ترك من و نفي فرديت نيست، بلكه همساني فرديت با حقيقت است. 

در فرهنگ سنتي، جزیي در كلي ذوب شده است ولي در فرهنگ نوين، جزیي خود را از كلي تمايز مي‌بخشد، بدون اينكه يكسره خود را فرو گذارد و یا به كليتي ديگر بپيوندد. 

جوهره وحدت وجود، انكار بنيادي فرديت است و اين در جوامعي شكل مي‌گيرد كه در آن افراد واقعاً به حساب نمي‌آيند و خود را درگروه گم مي‌كنند. بنابراين وحدت وجود مذهبي به مردم ابتدایي‌تر تعلق دارد در حاليكه در جوامع متمدن ‌تررابطه فرد و جامعه دچار تغيير مي‌شود. 

 

نيكلسون در كتاب " انديشه شخصيت تصوف" كه به " تصوف اسلامي و رابطه انسان و خدا" ترجمه شده است مي‌گويد: "مفهوم شخصيت در نزد مسلمانان با آنچه نزد ماست متفاوت است در اسلام خداوند، و نه انسان مقياس همه چيز است. در اسلام جایي براي آنچه ما آنرا " اُمانيسم" مي‌خوانيم وجود ندارد تا مستلزم ارزش يا كفايت فرد باشد. در اسلام انسان كامل نمايا نگر تجلي صورت الوهيت در انسان است. توسعه فرهنگي، اجتماعي و سياسي بوجود آمده در غرب تنها در فردگرایي و عقل‌گرایي عملي نبوده است، بلكه عنصر اساسي توسعه اجتماعي آنها، الزام و تكليف نیز بوده است. 

بنظر کانت  استقلال اراده، الزام رفتار به يك اصل عمومي، يعني قانون اخلاقي است كه ارزش نامشروط دارد نه ترس و نه ميل، بلكه فقط انگيزه احترام به قانون است كه مي‌تواند يك كردار و ارزش اخلاقي بدهد. ارج انسان هم دقيقاً در توانایي ساختن قانون عمومي است، گرچه خود نيز تابع همان قانوني است كه خود مي‌سازد. از نظر او استقلال اراده همان اراده‌اي است كه تحت فرمان قانون اخلاقي است و از تأثير علت‌هاي ديگر همچون تمايلات و هوس‌ها رها مي‌باشد. به نظر هگل : "در اخلاق، خواست براي خود هيچ فرمانروایي نمي‌شناسد جز خرد يا وجدان خويش: ». من به عنوان موجودي خردمند به فرمان‌هایي را كه بر حق نشناسم گردن نمي‌نهم و فقط آن چيزهایي كه پذيرفته وجدان من باشد براي من قانون است.» اين همان حق ذهن است كه سرچشمه انديشه دموكراسي است و حق قضاوت شخصي است كه اغلب اصل راهنماي مذهب پروتستان دانسته شده است که باعث پيشرفت، ثروت و رفاه اين جوامع گشته است. اين حق ذهني بوسيله حق عيني كامل مي‌شود. 

من با پيروي از اوامر به حق دولت فقط از نفس حقيقي خويش يعني از خودم همچون گوهري كلي پيروي مي‌كنم. سخن بر سر آن است كه فرد تبديل به عضو جامعه شود و احترام به فرامين اجتماعي، ممنوعيت ‌ها و تكاليفی كه بدون آنها زندگي جمعي ناممكن است، در وجود وي نقش ببندد. 

با توجه به سيري‌ ناپذيري اشتهاي انسان، و همچنین برای استقرار نظم اجتماعي، حتماً وجود يك اقتدار كه همگان برتري‌اش را بپذيرند لازم است. اين اقتدار بايد حق را تعيين كند زيرا كه فرد اگر تحت فشار نيازهاي خويش به حال خود رها شود هرگز نخواهد پذيرفت كه حدي بر حقوق او وضع شود. حق و تكليف را نمي‌توان دو مقوله متعارض در مقابل يكديگر قرار داد زیرا که معمولاً فرديت بيش از اندازه سيري‌ ناپذير است و با تاكيد بر حقوق فردي از جامعه طلبكاري مي‌كند، در حاليكه مفهوم فرديت درعين حال بر اساس پذيرش اقتدار اخلاقي جامعه و تن دادن به تكاليف اجتماعي شكل مي‌گيرد و فرد مظهر اجتماع است. 

در مقايسه فردگرایي غربي و فردگرایي ايراني، هر دوی آنها در متن مجموعه‌اي از ارزش‌هاي فرهنگي گوناگون قرار مي‌گيرند و هر كدام نتايج و تبعات و معناي خاص خودشان را دارند. فردگرایي پروتستانت در پي تجلي بيروني حقيقت بوده و به اين دليل با سازماندهي عقلاني زندگي، فعاليت‌هاي حرفه‌اي و تلاش براي افزايش شكوه الهي بر روي زمين، همراه گشته است، در حالیکه فردگرایي عرفاني ما با تقدير، توكل، تفويض و انگيزه‌هایي چون آشكار كردن حقيقت دروني، حقيقت نفس وتجلی درونی حقیقت،  همراهي داشته است. 

 

انسان نوين توسعه نفس خود را به توسعه جامعه پيوند مي‌زند و آزادي روح را با آزادي گروه‌بندي های اجتماعي ـ سياسي و آزادي گفتگو در باب انديشه‌ها ارتباط مي‌دهد. در عرفان صوفیگری، گفتگو آئين‌ نادرويشي است و مكالمه در ذات خود دشمني ‌زا است زيرا از رعونت نفس و تكبر برمي‌خيزد : 

 

             درحریم عشق نتوان زد دم زگفت و شنود                   زآن كه آن جا جمله اعضا چشم بايد بود وگوش 

                                                                                                                      حافظ 

                 

عطار این مسأله را در شمع و پروانه چنین توضیح میدهد:

"هر شب پروانه ها حول شمع میچرخند ومیخواهند اسرار او را بشناسند و بحث ومجادله زیادی در مورد اسرار آن میکنند،ولی هیچ پروانه ای از اسرار واقعی شمع خبر ندارد. شبی یک پروانه جرأت میکند و بداخل نور همه چیز در خود فروبرنده می‌رود و از اسرار آن با خبر می‌شود ولی نمیتواند به دوستانش گزارش دهد." صوفیان معتقدند که خدا را فقط می‌شود تجربه کرد و اسرار آن گفتنی نیست.

براي انسان اجتماعي ـ سياسي جديد، كسب قدرت داراي مشروعيت فرهنگي است ولي صوفی همچون مرده در دست غسال، اراده را عامل و حامل شر و بلا مي‌داند و بي‌قدرتي را خوش مي‌دارد. 

 

اگر منظور از اٌومانيسم يا انسان‌گرایي و ارزش نهادن بر انسان باشد، ادبيات عرفاني ما تصويري بس عظيم از انسان به دست مي‌دهند و او را در پايگاهي رفيع مي‌نشاند. شيخ محمود شبستري جهان را سر به سر در تصوير انسان مي‌بيند و هر دو عالم را طفيل ذات وي مي‌داند. البته شبستري ارزش انسان را به دليل انعكاس نور خدائي يا تجلي اسما‌ءالله در وي مي‌داند و نه به عنوان يك هستي مستقل. 

در فرهنگ سنتي حقيقت‌جویي معنا نمي‌دهد و نشانه يك فرهنگ غیرسنتي است كه در آن فرديت ظهور كرده است. در خداشناسي جامعه سنتي، لاهوت و ناسوت به هم پيوسته است. وحدت وجود به صورت خالص خود, انديشه مخصوص جامعه سنتي است و آن يك آرمان و كمال است كه از طريق سلوك حاصل مي‌شود.

 

در عرفان بين انسان و خدا و بين جهان و خدا يك شكاف اساسي وجود دارد، كه پيمودني و رسيدني است. عارف اين تكثر را پشت سر مي‌گذارد و خود جدا شده‌اش را به وحدت باطني متصل مي‌كند و همين تلاش براي پشت سرگذاشتن تكثر و غلبه بر سرنوشت شكاف ‌آلود انسان است كه از ديدگاه مدرن مي‌تواند همچون بازگشت به قبيله‌گرایي و به نافرديت تلقي شود. 

در اين فرهنگ‌ فرد براي كسب لذت و يا كسب حقيقت در هر حال جامعه را وا مي‌گذارد. در دوران اسلامي زاهدان و لذت‌جويان هر دو را زنديق مي‌ناميدند. صوفياني چون جنيد بغدادي، حلاج، خرقاني، همچون لذت‌جويان فردگرا متهم به زندقه بودند. تصوف فرد را به رهایي خويش، كمال خود، تهذيب نفس، تزكيه روح و خلوت معنوي فرا مي‌خواند و به اين دليل آرمان‌ها و اهدافش فردگرايانه يا نااجتماعي است. فرهنگ جديد لزوماً چنين آرمان‌هایي را نفي نمي‌كند، ولي فرديت را در پيوند با جامعه معنا مي‌كند و انگيزه‌هاي افراد در تمدن جديد انگيزه‌هاي اجتماعي اند که در مقولاتي چون ميل به پيشرفت و پيشه و حرفه آشكار مي‌گردد. البته ايده شغل به مثابه يك تكليف الهي حتي در انديشه عرفان ايراني نيز پيدا شده است. نجم‌الدين راضي چنين تفسير مي‌كند که "مراد از انفاس خلق خدمگاه، حرفه و صنعت افراد است كه در طي آن نفس را مي‌كشند"، و نتيجه مي‌گيرد كه " هيچ طايفه‌ي نيست كه از حرفت و صنعت او راهي به حضرت حق نباشد". براي رازي دنيا و كارهاي دنيا چون راه‌هاي كعبه اند. همانطوريكه از هر موضعي مي‌توان به سوي كعبه حركت كرد، در همه مشاغل و اعمال دنيوي هم راهي بسوي خدا است كه با خروج از حظ نفس شروع مي‌شود. علت عدم گسترش اين ديدگاه عرفاني بدان دليل بود كه تفكيك بين خواص و عوام با گسترش آن توافق نداشت : 

 

     آنانكه به سر، در طلب کعبه دويدند                       عاقبه‌الامر به مقصود رسيدند      

    از سنگ، يكي خانه اعلاي مکرم                            اندر وسط وادي بی زرع بديدند 
   رفتند درو تا كه ببينند خدا را                               بسيار بجستند و خدا را نه بديدند   

   چون معتكف خانه شدند از سرمستي                     ناگاه خطابي هم از آن خانه شنیدند   
  كاي خانه‌پرستان، چه پرستيد گل و سنگ                آن خانه پرستيد كه خاصان طلبيدند 
   آن خانه دل خانه حق واحد مطلق                       خوشوقت كساني كه در آن خانه خزيدند    

                                                                                                        مولوی 

 

رفتم بدر صومعه ی عابد و زاهد                              دیدم همه را پیش رخت راکع و ساجد

در میکده رهبانم و در صومعه عابد                          گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد

                                           یعنی که ترا میطلبم خانه به خانه

روزیکه برفتند حریفان پی هر کار                           زاهد سوی مسجد شد و من جانب خمار

من یار طلب کردم و او جلوه گه یار                         حاجی بره مکه و من طالب دیدار

                                         او خانه همی جوید و من صاحب خانه

هر در که زنم صاحب آن خانه تویی تو!                    هر جا که روم پرتو کاشانه تویی تو!

در میکده و دیر  که جانانه تویی تو!                         مقصود من از کعبه و بتخانه تویی تو!

                                        مقصود تویی ،  کعبه و بتخانه بهانه

بلبل بچمن زان گل رخسار نشان دید                         پروانه در آتش شد و اسرار عیان دید

عارف صفت روی تو در پیر و جوان دید                  یعنی همه جا عکس رخ یار، توان دید

                                       دیوانه منم، من ! که روم خانه بخانه

عاقل بقوانین خرد راه تو پوید                                دیوانه برون از همه آیین تو جوید

تا غنچه بشگفته این باغ که بوید                             هر کس بزبانی صفت حمد تو گوید

                                      یلبل بغزل خوانی و قمری بترانه

بیچاره بهایی که دلش زار غم تست                         هر چند که عاصیست ز خیل عدم توست

امید وی از عاطفت دمبدم تست                              تقصیر(خیالی) بامید کرم توست

                                     بعنی که گنه را به از این نیست بهانه

 

رازي اين سبك زندگي يعني جستجوي خدا در ضمن شغل و فعاليت‌هاي دنيوي را براي عوام توصيه مي‌كند و لی براي خواص زندگي خانقاهي را شايسته مي داند. باین ترتیب فهمي از زهد در تصوف اسلامي گسترش يافت كه مصالح ديني را در مقابل مصالح دنيوي قرار داد. چنانچه غزالي علم به پيشه و صناعت را در مقابل علم حال هاي دل و آفت‌هاي اعمال و معرفت خدا قرار مي‌دهد و آن دو علم را مخالف يكديگرقرار میدهد و كسي كه عنايت خود را به يكي از آنها مصروف دارد و در آن تعمق نمايد، بصيرت او در اكثر حال از ديگري قاصر باشد. آن ها به مثابه دو كفه ترازواند كه سنگيني يكي باعث سبكي ديگري گردد و مانند مشرق و مغرب‌اند كه نزديكي به يكي موجب دوري از ديگري است:

 " كساني‌كه در كارهاي دنيا و در علم طب، هندسه و فلسفه زيرك ‌بين اند، در كارهاي آخرت جاهل باشند. 

 

زهد در تصوف اسلامي بر آن است كه كاركنان خداي را به پيشه حاجت نيست و عبوديت ترك مشغله هاست. اين زهدي است كه پس‌انداز را تحريم مي‌كند و ازمكاسب دوري مي‌كند، و آنی را تحسين مي‌كند كه دكان ندارد. گرايش‌هاي نااجتماعي در بين زاهدان بويژه در انتهاي قرن دوم هجري بصورت نهادهاي معرفتي و اجتماعي ظاهرشدند. صوفيه در حديثي از قول پيامبر نقل مي‌كند كه بعد از دويست سال بهترين شما افراد مجرد و "خفيف‌الحاذ" خواهند بود يعني كساني‌كه فرزند و خانواده ندارند و اين در حالي است كه زهد اوليه اسلام نسبت به ساير كيش‌ها بيشتر جنبه دنيایي دارد تا جنبه زهد و رياضت. 

 

 

 1 - آسيب ‌شناسي عرفان در فرهنگ، زبان و ادبيا ت فارسي 

 

 

بدون شك عرفان در ادبيات و فرهنگ و جنبش‌هاي اجتماعي ايران نقش انكارناپذيري داشته است كه ردپاي آن را به روشني درزبان عاميانه، ادبيات كلاسيك، شعر و ادبيات كهن و نوی ما ميتوان ديد. متأسفانه بررسي نقادانه اين پديده كهن و سخت‌ جان در زندگي و تار و پود جامعه ايران كمتر مورد توجه قرار گرفته است که دليل آن نزديكي و آميخته شدنش با مذهب،  به ويژه با اسلام بوده است، و ازسوي ديگر گسترش وسيع آن در فرهنگ و اخلاق و عرف جامعه، امكان نقد و بررسي غيرجانبدارانه را از آن به صورت  ممنوع در آورده است. 

اگرچه پديده عرفان در نظر عموم بيشتر با يك پديده اسلامي و ايراني تداعي مي‌شود ولي بينش عرفان را به نسبت‌هاي متفاوت درمذاهب مختلف و بين مليت‌هاي مختلف ودر سرزمين‌هاي گوناگون و در طول زمان و دوران‌هاي مختلف نیز مي توان مشاهده کرد. ردپاي اين پديده را هم در ايران، هم درشرق، هم در غرب و اروپا،  هم در بين "رندان خراباتي" هم در بين مقدسين اسلامي، هم در دير و كليسا، هم در ميان فقرا و درماندگان و هم در ميان بي‌خدايان مي‌توان به روشني ديد. با وجود اين نبايد منكر اين واقعيت شد كه اين پديده در فرهنگ ايراني و اسلامي بيش از همه ملت‌ها و مذاهب ديگر تأثيرگذار بوده است.  گستره اين پديده در ايران بعلت اختناق و سركوب و فشار حکومت ها و شرايط دشوار جامعه بوجود آمده است. در دوران جديد نيز ما شاخه‌ هاي نوين و فرقه‌هاي جدي التاًسيس ازعرفان قديم و جديد را مانند فرقه كيهانی  و غیره را شاهديم. 

حال سئوال بر اين است چرا اين پديده در فرهنگ ايراني - اسلامي گسترده‌تر و جان‌سخت‌تر از ساير فرهنگ‌ها در نقاط ديگر جهان مي‌باشد؟ چرا در اروپا بعد از قرون وسطي ورنسانس اين پديده بكلي فراموش شد و به حاشيه رفت اما در ايران امروز حتي شاخه‌هاي جديدي از آن سر برآورده‌اند؟  نقش و عملكرد منفي عرفان صوفیانه در فرهنگ و رفتار اجتماعي مردم چگونه بروزنموده است ؟  براي پيدا كردن پاسخ اين پرسشها پيش از همه دو ديدگاه متفاوت و برجسته مطرح مي‌باشند. نخست ديدگاهي كه كند و كاش درباره اين پديده را در چارچوب فرايند صرف انديشه و عقل و حوزه تكامل خرد مي‌بينند، ودرمقابل ديدگاه ديگري هست كه كند وكاش در اين پديده را علاوه بر اينها در زندگي و مناسبات اجتماعي و در نهادهاي سياسي و اجتماعي و اقتصادي جستجو مي‌كنند و بر اين جنبه تأكيد بيشتري دارد. بعبارت ديگر بايد به دنبال پايه‌هاي مادي و اجتماعي آن  یعنی عواملي كه سبب شكل‌گيري اين نوع باورها و اعتقادات يا نهضت‌هاي اجتماعي مي‌شوند بود. به هرحال هر تعريفي كه بخواهيم از عرفان ارائه دهيم چه از نگاه ماوراءالطبيعه و چه از نگاه ماتریاليستي، در نهايت به رابطه انسان با خود مي‌رسيم :

 

ای آینه جمال شاهی که تویي                          ای مخزن اسرار الاهی که تویی 

بیرون ز تو نیست آنچه در عالم هست               از خود بطلب هر آنچه خواهی،که تویی 

 

مبداء و مقصد در نهايت رابطه انسان با خويش است: شايد اين شعر مولانا به روشني اين مطلب را بيان كند: 

 

آنان که طلبکار خدایند, خدایند                             حاجت به طلب نیست، شمایید شمایید 

چیزی که نکردید گم ازبهرچه جویید                     کس غیر شما نیست، کجایید,کجایید 

درخانه نشینید نگردید به هر در                           زیرا که شما خانه و خانه خدایید 

ذاتید و صفاتید و گهی عرش و گهی فرش               در عین بقایید و مبرا ز فنایید 

اسمید و حروفید و کلامید و کتابید                        امینید و رسولان سمایید 

خواهید که ببینید رخ معشوق !                             زنگار ز آیینه به صیقل بزدایید 

تا بود که همچون شه رومی به حقیقت                   خود را به خود از قوت آیینه نمایید 

 

این به این معنی است که با سلوک و پیمودن آن راه  میتوان به تجلی خداوند در خود رسید. این از داستان مرغان عطار به خوبی مشهود است باین ترتیب که  سی مرغ برای دانستن حقیقت نزد رئیس مرغان سیمرغ (خداوند) می‌روند وبا مصائب زیاد به کوه قاف نزد سیمرغ می‌رسند و برای ورود به بهشت در می یابند که خود سی مرغ = سیمرغ= خداوند هستند و اجازه ورود دارند. 

 

از اين جهت شايد بتوان گفت خودشناسي پايه و اساس و وجه اشتراك عرفان در مكاتب مختلف است، ولی تفاوت اساسي در اين است كه در ديدگاه ماوراءالطبيعه، انها در نهايت به بيگانگي از خويش و رابطه وارونه ميان خالق و مخلوق در مي‌غلطند و باجبار سراز خرافات و جعليات و سرگشتگي و پريشان حالي در مي‌آورند و يا ناگزير به قوانين و شريعت مذهب متوسل مي‌شوند تا از طريق توسل به معجزه، وحي، الهام، خلسه، خرافه و گزافه گویي توجيه شوند. در نحوه نگاه به ماوراءالطبيعه، در نهايت زندگي، طبيعت و ذات انساني تحقير و مسخ مي‌شود و به از خود بيگانگي مذهبي در مي‌غلطد. اين سرگشتگي و پريشان حالي و بيگانگي تنها در حوزه عقل و خرد حادث میشود وآنچه هم که در حوزه عقل و خرد متجلي مي‌شود در واقع انعكاسي از شيوه زندگي است. واين شيوه زندگي بيگانه شده از سرشت انساني است كه خود را در بيگانگي از عقل و خرد يا اخلاق و عرف باز مي‌نمايد. 

به همين دليل در انديشه‌هاي عرفان اوليه و در توتم ‌پرستی (بت پرستی) كه تبلوري از شيوه زندگي ساده و طبيعي و ابتدایي انسان‌هاي آن زمان ‌بود،  تفكرنوع ‌گرایي انساني و طبيعت باوري انسان بر تفكر برده‌ وار و نوكر سرشت "مرید و مراد" غلبه داشت. در عرفان ابتدایي نه تنها تفكر انسان خدائي جرم نبود، بلكه خالق و مخلوق در جوار هم و در كنار هم زندگي مي‌كر دند. عرفان اوليه به فلسفه طبيعي نزديكي بيشتري داشت تا جزم‌انديشي مذهبي. 

با تكامل اجتماعي و شكل‌گيري طبقات و دولت هاي مقتدر و امپراطوري هاي بزرگ و كوچك و انقراض مذاهب ساده و ابتدایي و ظهور اديان بزرگ ابراهيمي و مذاهب حكومتي، جزم‌انديشي مذهبي وسيله‌اي شد در خدمت سركوب گري‌هاي دولتي و استثمار جسم و جان انسان‌ها و همزمان دوران تاريكي در عرصه تفكر، انديشه و فلسفه آغاز شد وديري نپایيد كه اروپا براي چندين قرن درسياهي قرون وسطي فرو رفت. 

در مشرق زمين نيز با ظهور اسلام و تسلط آن بر امپراطوري فارس و مصر، جزم‌انديشي و مطلق‌گرایي مذهبي در سراسر كشورهاي اسلامي حاكم شد وفلسفه براي بقاء خود و ابراز وجود دوباره خود و به چالش طلبيدن مذهب، ناگزیر در شكل و قالب عرفان مذهبي يا عرفان اسلامي متجلي شد به گونه‌اي كه تشخيص و جدا كردن آنها از هم دشوار و غيرممكن گرديد. به همين سبب در اين دوران ما شاهد فيلسوفاني در كسوت عارف، اما در قامت فيلسوف مي‌باشيم، تا جایي كه به سختي مي‌توان گفت فيلسوفان بزرگي چون سهروردي و فلسفه اشراقي او ادامه صوفيگري و عرفان است، يا ادامه تفكر و فلسفه قديم ايران و يونان؟ يا مولوي پدر فلسفه ديالكتيك و ملقب به هگل شرق، فيلسوف است يا درويش و صوفي؟ یا تفکرات ربیعه بصره ای، زن صوفی ای که گفته: " من میخواهم آب در جهنم و آتش در بهشت بریزم تا این دو پرده برداشته شود تا هیچ‌کس به خاطر ترس از جهنم و امید رفتن به بهشت عبادت نکند،  بلکه بخاطر اراده زیبا و ابدی خداوند" از حلاج تا حافظ و سعدي و ده ‌ها انديشمند و صاحبنظران برجسته ديگر كه آن ها را هم درويش و هم فيلسوف ميتوان در نظر گرفت اين تناقضات در سراسر اين دوران در عرصه فلسفه شرق ديده مي‌شود وتنها تعداد محدودي مانند خيام و ابوريحان بيروني، زكريارازي و ...  بودند كه جدا از عرفان و باورهاي ديني به مقولات و مباحث مستقل فلسفي پرداخته اند. 

ابو علی سینا در رشته مربوط به خودش استقلال فکری داشت و در حوزه پزشگی فردی خلاق بود. اما اسلام سنتی که همواره در طول تاریخ از رشد علوم و تحصیل همهکانی نگران بوده است، زمینه را طوری فراهم کرد که او به جرم زندیق و کافر تحت فشار و حتی تعقیب قرار گرفت. مشابه این تجارب را هم ملاصدرا، خیام، عطار و بسیاری دیگر نیز داشتند.

اصولا هر فردی در اجتماع خودش موفق و مطرح شود واکنش طبیعی آن است که دیگران عبطه خورده و به رقابت بپردازند و در عرشه رقابت است که افراد با انگیزه تر شده و در جهت رشد و تکامل خود تلاش کنند. در محیط اجتماعی و تاریخی ایران حضور امثال ابو سینا و ملاصدرا نه تنها دیگران را به رقابت ترغیب نمیکند، بلکه باعث میشود مردم با دیدن سرنوشت و عواقب چنین افرادی درس عبرت گرفته بر حال آنها دلسوزی کنند و یاد بگیرند تا هرگز خلاف خواست و ارزش های سنتی حرکت نکنند. سریال گونه این تراژدی را براحتی در جامعه ایران میتوان مشاهده کرد.

دامنه ستم گري و سركوب حكومت‌ها و متوليان مذهبي تنها دامن گير اهل علم و فلسفه و دانش نبود، بلكه بيش از بيش دامن ميليون‌ها مردم استثمار شده و مردماني كه سرزمين‌شان به اشغال درآمده و تبديل به انسان‌هاي خراج‌گذاراشغال گران شده بودند را نيز در برمي‌گرفت. اشغال گراني كه چه بسا اعتقاد و باوري يا حتي آشنایي با اين مذاهب نداشتند و چه بسا كه روزگاري از عمرشان را به ستيز با پيروان اين مذاهب گذرانده بودند، امّا به يكباره از معجزه قدرت و ثروت غارتگرانه بهره‌مند شده وبرای استمرار سركوب و انقياد مردم سرزمين‌هاي اشغالي به كيش اسلام در آمده بودند. براي نمونه خاندان خلفاي بني‌اميه كه از ابتدا دشمن شماره يك پيغمبر اسلام بوده و بعدها نيز خانواده او را قتل‌عام كردند و قريب يك قرن بر امپراطوري پهناور اسلامي خلافت كردند و يا مغول ها و تيموريان که بعد از كاميابي‌هاي جنگي و غارت و آدم كشي و جنايت های بیشمار، دين اسلام را ابزاري مناسب براي استمرار، سركوب و استثمار مردم خراج‌گذار ديدند. در غرب هم متوليان و نوكيشان مسيحي نيز به همين منوال توانستند قرون وسطي را در سراسر اروپا نگه دارند. 

از اين جهت عرفان در اين دوران سياه تاريك ‌انديشي، زبان بي‌زبانان و مردم دست و دهان بسته و وسيله‌ای براي واكنش توده‌هاي شكست خورده و سركوب شده بدل شد انسانهایی که دارای نبوغ بودند به عناوین مختلف  یا نبوغشان سترون میماند یا این که در جهت منفی به کار گرفته میشد لذا عرفان و طریقت یکی از عواملی بود که در استعداد سوزی ید طولانی داشت و نوابغ و افراد هوشمند بسیاری بدین جهت که خانقاه را برای پرورش استعداد زاتی خود مناسب ترین مکان میدیدند و کمان میبردند تمام اساعداد ها  برای کشف حقیقت از این راه میگذرد. آنها در خانقاه ها و مدارس عرفانی گوشه عزلت گزیدند و بدین صورت استعداد هایشان به هرز رفت. این خلوت نشینان در نهایت توکل و روی گرداندن از دنیا مشغول عبادت بودند و خداوند معاش آنها را فارغ از تلاش تضمین و تامین میکند. قسمت اعظم داستان های منتخب رونق المجالس و بستان العارفین و تحفه المریدین که مربوط به زندگی امثال این عرفا است، بیانگر این نمته است که این جماعت بدون کار و تلاش و دغدغه مسائل اقتصادی، زندگی را از کدیه میگذرانند. از شواهد چنین بر میآید که این فرهنگ در پیکره اجتماع به نحو قابل ملاحضه ای گسترده بوده و این جماعت در عین بی اعتنایی به سیاست، عناصر مفیدی برای نظام سیاسی جبار حاکم بوده اند، زیرا که مردم را از اشتغال به دنیا و اجتماع و اقتصاد و سیاست باز میداشته اند.. و به همين سبب بسياري از جنبش‌هاي اجتماعي در اين دوران سياه تاريخي، ازانديشه‌ها و تفكر عرفاني تأثير گرفتند. بعبارت ديگر اين نوع تفكر به ايدئولوژي جنبش‌هاي اعتراضي بدل شد به جنبش سربداران که نمونه ی شناخته شده ای از اين دست مي‌باشد.                                                                

 

 

 

 

 

 

 

    در اروپا نيز در پايان قرون وسطي و آغاز عصر روشن گري، فلسفه و خردورزي با عرفان همراه بود. دانته زبان و بيان گوياي عرفان غربي است كه با نگارش "كمدی خدايان" ناقوس پايان قرون وسطي را به صدا در آورد. از سوي ديگر تفكر و شيوه زندگي صوفيگري و درويشي، خلوتكده‌ای آرام برای تسكين دردها و رنج‌ها و مرارتها و بستر مناسبي براي تسكين سرشكستگي و شكست و عافيت طلبي ها بود. از اين جهت حاكمان نيز تا جایي كه عرفان شورشي در ميان نبود و تهديدي به حساب نمي‌آمد، هم عارف و هم صوفي و هم خانقاه و عرفان را تحمل میکردند. چه بسياري از حاكمان و پادشاهان خرقه‌ پوش و درويش مسلك كه خود برگرده مردم حكومت كردند و براي دنياي فانی، همچون جانی، جان از مردم ستاندند که حكومت صفويان(صوفیان) نمونه بارز آن بود. 

 

اين دو گانگي يا چندگانگي كه در ذات عرفان اين دوره نهادينه شده ابود، در واقع بيش از بيش نتيجه و واكنش وضعيت جامعه ای بود كه خود را در قالبهاي گوناگون و اشكال مختلف و چندگانه استتار ‌كرده بود. عرفان به اين شكل و به اين شيوه در جامعه اسلامي و ايراني رسوخ كرد و به همين جهت، گاه متوليان مذهب و آخوندها بر عليه آنها فتوا داده و پيروان آن را بی دين می خواندند. نمونه آن دشمني امام محمد غزالي با سهروردي است كه منجر به كشتن سهروردي شد و  چون ريشه اين نگرش در زندگي و شرايط جامعه بود،  ناگزير عرفان گسترش يافت و حلقه واسط جهان لاهوتي و جهان ناسوتي مسلمانان شد. 

اسلام با عشق و عاشقي ميانه خوبي ندارد شرب‌ شراب، ميخانه، خرابات و كاميابي با نامحرمان خط قرمز براي كساني است كه به آن بپردازند، که موجب حدّ شرعي خواهد شد. درعوض عرفان چراغ سبزي است كه هم مسلمان و هم بي‌دين و غيرمسلمان را آشتي‌كنان، و با شور و صفا، به كعبه و ميخانه و مسجد و خرابات مي‌برد.عرفان پل بين كعبه و بت‌خانه است و اين كار چنان به رندي و زيركي صورت گرفته كه خال لب و خال ابروي معشوق را به عشق سماوی و الهي بخيه مي‌زند، و رابطه زيبا یي را مي آفريند كه خالق ملكوت نيز شيفته عشق زميني مي‌شود. به جرأت مي‌توان گفت ايرانيان سرآمد اين هنر رندانه مي‌شوند و براي همين هميشه هم باده و ميخانه و خرابات در كنار مسجد و سقاخانه و خانقاه و به جان، خدمتگزار طالبان مسلمان و غيرمسلمان بوده‌اند و در كنار قران، كتاب خيام و حافظ هم‌جوارهم زيسته‌اند. به جرأت مي‌توان گفت كه نه تنها هيچ قاضي و حاكمی نتوانست مچ حافظ و مولوي و عطار و ساير عرفای بزرگ را بگيرد، بلکه  حتي هيچ محققي هم نتوانست پرده از سرّ اين معماي متناقض بگشايد. به همين سبب اين بزرگان اديب، هم در ميان مذ هبيون دو آتشه و هم در ميان خدا ناباوران مقبوليت ويژه‌اي داشته ودارند. شعر و كلام زيبا و هنرمندانه آنها هم نجواي عاشقانه و آواز شورانگيز مطربان خرابات است وهم ذكر و دعا و مناجات زاهدان مسجد خواب و هر كس به راحتي مي‌تواند  از ظن خود با آن يار شود. 

اين عياران، هنرمندانه و با زيركي خاص، دو جهان متناقض را با هم آشتي داده و فرصت و امكاني براي ابراز وجود جهان واقعي فراهم آورده‌اند، اما در بطن جامعه و در اخلاق و فرهنگ اجتماعي نیز تأثير مخربي بر جاي گذاشته‌اند : 

 

     صاحبدلي به مدرسه آمد زخانقاه                    بشكست صحبت اهل طريق را 

     گفتم ميان عابد و عالم چه فرق بود                  تا اختيار كردي از آن اين فريق را 

     گفت آن گليم خويش به در مي‌برد زموج            وين سعي مي‌كند كه بگيرد غريق را 

 

 در تنها بخشی از تاریخ ایران که ما شاهد یک گرایش عقلی- فلسفی هستیم و آن جریان معتزله است. این جریان آن طور که در تاریخ آمده: در محفل شخصی به نام حسن بصری(110 تا 122هجری) یکی از شاگردان وی به نام ابوحدیقه واصل بن عظ و به دنبال او، عمروبن عبید از او اعتزال یعنی کناره جستند و خود مکتبی جدید را بنا نهادند که معتزله نام گرفت. اختلاف اساسی استاد با شاگرد بر ازادی اراده انسان در برابر جبر و اختیار بود. بحث جبر و اختیار پیش از معتزله بین جبریه و قدریه در گرفته بود که ناشی از دوگانگی آیات قرآن در این زمینه و برداشت متفاوت مومنان ار این ایات بود.رهبران قدری، معبد جهنی به دست حجاج بن یوسف سقفی و غیلان دمشقی به دستور هشام بن عبالملک به قتل رسیدند.معتزله پایه فکری خود را بر قدریه نهاده بودند و با مقابله فکری اختیار در برابر جبر در پی تقرب به خداوند بودند. معتزله خود را دارای اختیار میدانستند و در پی کشف قوانین جهان ولی در قالب الاهیات بودند. جهان بینی معتزله را برخی از محققین یک الگو از کار مسیحیان میدانند که مسیحیت را با فلسفه یونان سازش داده بودند یعنی ترکیبی از اسلام و فلسفه یونان.

در ایران به علت عدم رشد فکر فلسفه هم رشد نیافت و بوجود نیامد و معتزله را میتوان نوعی فلسفه و نحوه تفکر ازاد پنداشت ولی معتزله در پی این نبودند که آزاد اندیشی را آزاد بیاندیشند و بیشتر دنبال آن بودند که دین را از دریچه عقل بنگرند. احمد بن حمبل از سخت ترین محالفان معتزله بود و در دستگاه معتصم تاثیر کذار، او قادر شد نه تنها معتزله را از قدرت که مامون طرفدار آنها بود خارج کند، بلکه موجبات تعقیت آنها را نیز فراهم آورد و این یکی از نقاط پایان گیری عمر کوتاه گرایش عقلی در ایران و در اسلام بود.

کشمکش های فکری  دو چریان عقل گرا و سنت گرا در ابتدا فلسفه عقلی را به عرفان و التقاط کشانید و سپس به تفکر ضد فلسفی دوران سلجوقی انجامید. متفکران علم کلام  اشاعره دراین دوران معتقد بودند که معتزله و فلاسفه در انکار صفات الاهی سهیم اند.

 

 

 

 _ 2- صوفیگری چگونه پیدا شد 

 

گفته شده است که صوفيگري از فلسفه يونان برخاسته است که بنيانگذارآن " پلوتينوس" نامي از فيلسوفان يونان يا روم بوده است. سخنان فلسفي پلوتينوس بزبان ساده اين بوده است: " در جهان آنچه هست همه يک چيز است و آن خدا است و چيزهاي ديگر از او جدا شده است" او مي گويد: "در اين جهان اگر کسي از خودبي خود گردد به آن سرچشمه هستي يا خداوند تواند پيوست. چشم سر را بايد بست و ديده دل را گشود، آنگاه ديده خواهد شد که آنچه ما مي خواهيم از ما دور نيست، بلکه در خود ماست، ما همگي خدائيم از او جدا گشته ايم و باو باز خواهيم گشت." روان آدمي از يک جهان بي آلايش و آزاد فرو آمده و در اين جهان گرفتار ماده شده و آلودگي ها پيدا کرده و این است که همیشه باید از این جهان و خوشی هایش  گریزان و در آرزوی  پیوستن بآن سرچشمه و میهن خود باشد و هرکس به خواهش هاي تن نپردازد و به پرورش روان برخيزد آلايش او کمتر خواهد بود و کساني که بخواهند از اين دام بگذرند بايد از خوشي هاي جهان روي گردانند و به پارسایي بپردازند. 

در سده هاي نخست اسلامي هنگامي که خردها رو به پستي گذارده بودند بسياري اين گفته هاي فيلسوف رومي را پذيرفته و دنبال کردند، بخصوص که می شنيدند که آدمي با خدا يکي است لذا مورد پسندشان قرار گرفت تا خود را خداشناس نشان دهند و زبان به لاف " اناالله" بگشايند لذا در زمان کوتاهي دسته ها پديد آمدند و خانقاه ها برپا شدند. 

در آنسو،  پارسایي را با روگرداني از خوشی هاي جهان، به بيکار زيستن، زن نگرفتن، به گوشه اي خزيدن و تن آساني کردن، از شهري به شهري رفتن و ويل گرديدن تبديل کردند.  سپس داستان مريد و مراد پديد آمد که در هر گروهي يک پير باشد و ديگران زيردستان يا سرسپردگان او، و هر پيري بايد  "خرقه" از دست پير ديگري پوشد. بدينسان دسته بندي ها و سلسله هاي بسياري با نام هاي گوناگون پديد آمدند که جامه کبود و پشمين پوشيده و به نام اين که از جهان چشم پوشيده اند سرهاي خود را مي تراشيدند، سنتی که در زمان هاي قديم وجود داشت و پوشيدن جامه کبود نشان سوگوار بودن و پرهيز از شادي جستن بود که در مرگ خويشان عمل مي کردند ومردها هم سر خود را مي تراشيدند. کلمه صوفي از جامه هایي که از پشم سفيد است و در گويش ايران جنوبي صوف ناميده مي شود،  آمده است. بسياري از پيران صوفي به دعوي آن که به خدا پيوسته اند چنين وانمود مي کردند که رشته کارهاي جهان در دست ايشان است و هرکه را بخواهند بالا توانند برد و به پادشاهي توانند رساند و هرکه را خواهند به زمين توانند زد و به نابودي توانند رسانيد و نهان و آشکار به هر چيز دانا مي باشند و از راز هر کسي آگاهي توانند داشت، با جانوران زبان بسته سخن توانند گفت، به آسمان توانند پريد و خود را "اولياء" ناميده و برخي حتي خود را نيز بالاتر از برانگيختگان شمرده اند. 

به گمان ايشان، دين يا آئينی که برانگيختگان بنياد گذارده اند براي عاميان بوده و دينداران جز "پوست پرستاني"  يا بگفته خودشان "قشرياني" بيش نبوده اند، ولي صوفيگري براي کسان برگزيده است که"مغزپرستان" می یاشند و به ديگران برتري دارند. صوفيان مردم را "اهل دنيا" مي ناميدند و از نکوهش آنها دريغ نمي کردند: 

 

                    اهل دنیا از کهین و از مهین                لعنت  الله عليهم اجمعين 

 

اين در حالي بود که خودشان بعلت بيکاري و بي زني که آنرا "چشم پوشي" از جهان و خوشي هاي آن می ناميدند، ناچار در مقابل همين اهل دنيا دست به گدائي بزنند و نان و پول از مردم بخواهند. آنها همان بازار را که در آن گدائي مي کردند "جايگاه شيطان" مي ناميدند و بازاريان را نکوهش مينمودند. هجویری میگوید  "دنیا گدا را طرد میکند، صوفی دنیا را "

اگر کسي خواست به صوفيگري بپيوندد بايستي سرمايه و دارایي خود را به درويشان به تاراج دهد و همچون آنها تهي دست بماند. در کتابهاي آنها اين جملات بسيار ديده مي شود"ترک تعلقات دنيوي گفت، دست از چرک دارایي دنيا شست و سربه جيفه دنيا فرو نياورد" 

از آنجایي که صوفيگري برخي آساني هایي در زندگي در برميداشت و با تنبلي و تن پروري مي ساخت و از سوي ديگر برخي هم کناره گيري از مردم و در يک دسته جداگانه بودن را دوست می داشتند، لذا در آن دوران صوفيگري رواج يافت و حتي توانگران هم به پشتيباني از ايشان برخواستند و ديه ها، خانه ها و ... را وقف ايشان کردند و برخي از صوفيان نيز براي خود ريشه هاي اسلامي دست و پا کردند و سلسله خود را به امام علي ابن ابيطالب و برخي ديگر به خليفه ابوبکر رساندند. 

اعراب، شروع صوفیگری را از بصره و یک نسل بعد از پیغمبر و توسط حسن بصری نقل میکنند و معتقدند که حضرت علی صوفی بوده و بصری خرقه اش را از حضرت علی دریافت کرده است و این حدیث را از حضرت محمد نقل میکنند: 

                                            

                                              "من شهر دانائی ام، علی دروازه آن است". 

 

تا قرن هفتم هجري يعني زمان ظهور مغولان،  صوفيگري درهند، خوارزم، بخارا، ترکستان، آسياي کوچک، عراق و سوريه و مصر و ساير جاها گسترش یافت و در همه جا خانقاه ها بر پا گرديد و اين خود يکي از علل چيرگي مغولان بود که در دوران آن ها رواج صوفيگري بيشتر هم شد. مغولان که ميليون ها مردان را کشته و ميليون ها زن و دختران را به بردگي برده و سراسر کشور را تاراج و ويران کرده بودند، ايرانيان يا مي بايست کمر همت و مردانگي بسته و از جان گذشته و به همدستي يکديگر و به کوشش هاي بزرگ تاريخي براي قلع و قمع مغولان برمی خيزدند و يا اينکه از همه چيز چشم پوشيده و کشور را به دشمنان سپرده و از زندگي تنها به خوردن و خوابيدن و روزمرگي بسنده کنند و براي آرامش دل، خود را به دامن صوفيگري يا خراباتي گري بياندازند. ايرانيان چون رهبران کاردان و غيرتمندي نداشتند، دومي را برگزيدند و بدامن صوفيگري و خراباتيگري روي آوردند و اين هم مورد خواست و سود مغولان بود که ايرانيان يکباره چشم از کشور و کشورداري بردارند و خود را با صوفيگري و مانند آنها سرگرم کنند. درهمين زمان دسته هاي بزرگي به وجود آمدند که کارهاي شگفتي مانند راه رفتن روي آتش و بازي کردن با افعي و مانند اين ها انجام میدادند. 

برخي از پيران صوفيه حتی به آرزوي تخت و تاج افتادند و به دستياري درويشان براي خود بنياد پادشاهي برپا کردند که در ايران يکي از آنها قوام الدين مرعشي(پامير بزرگ) بود که در مازندران پادشاهي مرعشيان را پديد آورد و ديگري شيخ جنيد صفوي بود که به اين آرزو برخاست ولي خودش و پسرش شيخ حيدر کشته شدند و سرانجام اسماعيل پسر شيخ حيدرزمام کشور را به نام خاندان صفوي( صوفي ها) به دست گرفت. 

خاندان صفوي پديد آمده از صوفيگري بودند و صوفی ها هم چون تنگدستی را موجب مباحات میدانستند، همیشه تزدیک 200 تا 300 صوفی بدنبال شاه عباس روان بودند و بخرج او تغذیه می شدند. آنها نیز غذاهای اضافه خود را بعنوان تبرک به مردم میدادند. با اين حال ديگر صوفيگري به پيشرفت بيشتري نرسيد و  در اواخر پادشاهي اين خاندان چه در ايران و چه در جاهاي ديگر رو به افول نهاد و از شکوه و رو نقشش کاسته شد که تاکنون نیز ادامه دارد. 

با همه اينها  هنوز هم در زمان ما چه در ايران و چه جاهاي ديگر به فراواني يافت می  شوند و دستگاه خود را دارند. در ايران،  در تهران ، شيراز، مراغه، گناباد هم پيراني هستند و در هندوستان هم هنوز نام مهربابا و شاه خاموش را مي شنويم. 

تفکردرویش مسلکی اثر خود را در بسياري از بخش هاي زندگي ما گذاشته و آنها را آلوده کرده است. از جمله در خداشناسي و پرورش روان، در خرد و پيروي از آن، دردرس خواندن و دانش پژوهي، در خوي ها، در کار و پيشه، در آبادي شهر و زمين ها، در خا نه داری و زناشوئي همه را آلوده کرده است.

 این انديشه ها و بد آموزی ها که "اي بابا اين دنيا چند روزه است"،"نيک يا بد خواهد گذشت" ، "بزرگان سر به دنيا فرو نياورده اند" ، " اين نيز بگذرد" ،" يا هو"،  زيانش تنها برای صوفيان نبوده ، بلکه به هر سو ريشه دوانيده و بسياري از مردم را آلوده به این بدآموزيها کرده است، بي آن که صوفي باشند و يا خودشان بدانند. اين گمراهي کهن زهر خود را در کالبد توده ها به هر سو دوانيده است. 

صوفي گري و درویش مسلکی مردم را سست و تنبل و بی غيرت گردانيده و جهان را از آباداني بازمي دارد. از هر کاري که رنج دارد آنها خود را کنار می کشند: 

 

                        چو دوران عمر از چهل در گذشت              مزن دست و پا که آب از سرت گذشت 

                                                                                                                سعدی 

 

 سالهاست که اروپائيان به ستايش صوفي گري مي پردازند، البته نه براي خودشان بلکه براي ما و اين دامي بوده است که زير پاي ما گسترده شده بود. کتابهاي صوفيان در گذشته در اروپا چاپ  و به ايران آورده مي شد. صوفیگری از ريشه غلط بوده و از هزار سال پيشتر آنچه توانسته زيان به توده هاي شرقي به خصوص ايران و هند رسانيده است. 

شعر و شاعري را که به خصوص در ايران رواج بسيار داشته  صوفيان ابزار کار خود گردانيده و پندارهاي زيانمندي را در قالب شعر بيرون ريخته و در مغزها جا داده اند. 

در اين هزار سال قافيه بافان بزرگي در ايران و از ميان صوفيان پديد آمده اند مانند سنائي، ابوسعيد، عطار، مولوي، اوحدي، جامي، شبستري و ديگران که هر کدام شعرهاي بسياري از مثنوي و غزل دو بيتي به يادگار گذاشته اند و کتابهاي نثر بسياري نيز نوشته اند و از اين بدتر، شاعران ديگری که در پي "مضمون" مي گرديده اند تا شعري گردانند، بدآموزيهاي صوفيگري را سرمايه  و سرمشق براي خود قرار داده  و داستان هایي از پيروان صوفي از شبلي و با يزيد و سعري و ابراهيم ادهم و ديگران را بدست آورده و با آب و تاب به رشته شعر درآورده و بدين ترتيب بدآموزيهاي صوفيان را همگاني کرده اند.  در ايران امروز هم انبوهي از مردم بي آنکه خود بفهمند يا بدانند و يا بخواهند بدآموزي هاي ايشان را در مغز خود دارند و گرفتار زهر آنها هستند و اين يکي از شوربختي توده ها بوده و هست و به اين خاطر هم شرق شناسان هميشه سعي کرده اند که اين دستگاه از کار نيفتد و به دستاويز جستجوهاي تاريخي، پشتيباني تاريخي از صوفيان کرده و مي کنند. 

 صوفيان و خراباتيان هميشه نکوهش از زندگاني کرده اند: 

 

 

جهان تا بنگری بوده است در هم گهی ضحاک پرورده گهی جم 

                                                          ز پیشداد و کیان و شاهان اقدم بسی صورت بگردیده است عالم 

سلیمان را برفت از دست حاتم که آنرا تا قیامت نیست مرحم 

                                                          وزین صورت گردد عاقبت هم که دنیا را نیست اساسی محکم 

                                                                                                                      مونس علیشاه 

 

نتيجه اين بوده است که در ايران و کشورهاي نزديک مردم به زندگي بي پروا باشند و با سستي و تنبلي روزگار گردانند و چشم به راه پيش آمدها بنشينند و اين بي پروایي و سستي اين نتيجه را داده است که زبون و زيردست ديگران گردند. 

چون صوفيان خود در کارهايشان بي خردي هاي زيادي داشته اند به اين خاطر به نکوهش عقل و خرد پرداخته و قرنها عقل زدایی کرده و از عقل ناليده اند : 

 

گرفتم گوش عقل و گفتم اي عقل                برون رو، کز تو وارستم من امروز 
بشوي اي عقل دست خويش از من                 که با مجنون بپيوستم من امروز ز                                                                                             مولانا

                                                                                                       

عقل من گنج است و من دیوانه ام                          گنج اگر پیدا کنم دیوانه ام 

زین قدم وین عقل رو بیزار شو                            غیبی جوی و برخوردار شو 

زین نظر وین عقل ناید جز دوار                           پس نظر بگذاز وبگزین انتظار 

تا از ره و رسم عقل بیرون نشوی                          یک ذره از آنچه هستی افزون نشوی 

                                                                                                         شیخ بهایی 

 

زعقل اندیش ها زاید که مردم را بفرساید             گرت آسودگی باید برو مجنون شو ای عقل 

                                                                                                                  سعدی 

 

آنان که اسیر عقل و تمیز شدند                       در حسرت هست و نیست ناچیز شدند 

                                                                                                          خیام 

 

 زين خرد جاهل همي بايد شدن                            د ست در ديوانگي بايدزدن 

  آزمودم، عقل دورانديش را                                بعد از اين، ديوانه سازم خويش را 

  عشق آمد عقل او آواره شد                                صبح آمد شمع او بيچاره شد 

                                                                                                        مولانا 

 خرده کاریهای علم هندسه                               با نجوم و علم صب و فلسفه

که تعلق با همین دنیاستش                               ره به هفتم آسمان بر نیستش

                                                                                                        مولانا

عقل ره نا امیدی کی رود ؟                            عشق باشد، کان طرف با سر دود

لا ابا لی عشق باشد، نی خرد                          عقل آن جوید کز آن سودی برد

                                                                                                        مولانا

 

 طاعت از سر جهل، بجز وسوسه نیست            احکام وصول و ذوق، در مدرسه نیست

عارف نشوی، به منطق و هندسه تو                 برهان و دلیل عشق، در هندسه نیست

                                                                                           شاه نعمت اللاه ولی  

 

آن نقطه خاموشی در حرف نمیگنجد               بر طاق فراموشی بگذار کتاب، اول       

 

شيخ ما را وقتي درويشي سئوال کرد: |"يا شيخ عقل چيست"، شيخنا گفت "العقل آلته العبوديه .." و با عقل اسرار ربويت نتوان يافت که وي محدث است و محدث را به قديم راه نيست " از اسرارالتوحيد. 

 

"چون عقل راه به جایي نمي برد پاي درراه سير وسلوک نهاد و طالب کشف و شهود گرديد" 

"چون به ناخن خود گره از کار نمي گشود دست در دامن عشق زد" 

"چون عشق در دل رخت انداخت عقل خانه پرداخت" 

 

آنان با اين سخنان مي خواهند بفهمانند که آنان در جهاني هستند والاتر از خرد و داوري آن، در جهاني که پاي خرد به آن نمي رسد و اين قطعاً به اين خاطر بوده که چون کارهاي آنان آشکارا بي خردانه بوده است ناچاراً خرد را کنار گذاشته و به خوار گردانيدن آن کوشيده اند مولوي  مي گويد : 

 

                             پاي استدلاليان چوبين بود              پاي چوبين سخت بی تمکين  بود 
 

  در کتاب هاي نفحات الانس جامي و تذکره الاوليا عطار موارد بیشتری از شکوه ازعقل را می خوانیم در حالیکه فردوسی در 1000 سال پیش در مورد خرد جنین سروره است :

        

           خرد برتر از هر جه ایزدت داد                              ستایش خرد را به از راه داد

           کسی کو خرد را ندارد ز پیش                               دلش گردد زه کرده خویش ریش

          هشیوار دیوانه خواند ورا                                      همان خویش بیگانه داند ورا

          همیشه خرد را تو دستور دار                                  بدو جانت از ناسزا دور دار

 

 ما این ضرب المثل را نیز داریم که" عقل که نبود جان در عذاب است" یا :

 

 هر آنکس که جانش ندارد خرد                                       کم و بیش کارها را ننگرد

 به یزدان ما اگر خرد داشتیم                                          کجا این سرانجام بد داشتیم

 

دانی که چرا دار مکافات شدیم                                 ناکرده گناه چنین مجازات شدیم                                                                                   

کشتیم خرد و دار زدیم دانش را                               در بند و اسیر این خرافات شدیم

 

در عصر حاضر شاعری بخاطر گستردگی عقل زدایی و مشکلاتی که از این بابت برایش ایجاد میکردند دو پهلو ازروشنی عقل شکایت کرده  :

          تاریک نظران در ناز و نعمت اند                          ای روشنی عقل تو بر ما بلا شدی             

 

 خرد به ما میگوید "کسی که گوش شنوا و ذهن منصف برای شنیدن مرض و معایب خود را نداشته باشد هرگز به درجه کمال نخواهد رسید و آنچنان است که از خوش آمد گویی و تملق و دروغ لذت می برد و حقا که مستحق است که کودک و خام و نادان یعنی بد بخت و سیه روزگار و بیچاره در جهل مرکب تا ابدالدهر بماند. کار عقل شناخت جهان است، آنطوری که هست و عقل باید جهان را تغییر دهد و میدهد و داده است.

 

در دوران سلجوقیان در همه مدارس نظامیه فقط علوم دینی و ادبیات تدریس میشد و تدریس علوم عقلی ممنوع بود.

 بيکاري و بي زني البته در همه فرقه هاي صوفيان نبوده است بلکه صوفی تا مدت ها  نمي توانسته بکار يا پيشه اي بپردازد ولي مي توانسته زن بگيرد. شيخ صفي الدین اردبيلي و شاه نعمت الله کرماني(نعمت الله ولی) ولی به پيروان خود اين امکان را داده اند. شاه نعمت الله ولي گفته :

                             "دوستان خدا در لباس اهل کسب و حرف نيز توانند بود". 

 

صوفي گري چه از پلوتينوس و چه از جاهاي ديگر سرچشمه گرفته باشد هر آينده با اسلام بيگانه است و به آن همبستگي و پيوستگي ندارد.  صوفيان خدا را همان "هستي ساده" مي انگارند و در نتيجه همه خدايند و خدايي ديگري نيست.

         ای آینه جمال شاهی، که تویی                       ای مخرن اسرار الاهی، که تویی

        بیرون ز تو نیست آنجه در عالم هست               از خود بطلب هر آنجه خواهی،که تویی

 

در اسلام بيکار نشستن، زن و فرزند نداشتن، در يوزگي به ياد خدا و برای عشق به او رقصيدن در اسلام ناسزا محسوب مي شود. در سراسر قرآن يک بار هم واژه "عشق" که زبانزد صوفيان است ديده نمي شود. صوفيان براي خود ريشه اسلامي درست کرده و خود را به ابوبکر و علي ابن ابوطالب و ديگران رسانيده اند. به نظر صوفيان پيغمبر دو گونه آموزه داشته که يک رشته از آنها به نام "شريعت" بوده که براي همهگان مي بوده و دوم "طريقت" که براي برگزيدگان مي بوده است. وحدت وجود صوفيان با قرآن ناسازگاراست و در مورد خدا در آيه هاي قرآن مي آيد "هرکجا باشيد خدا با شماست"، ولي صوفيان مي گويند خدا در شماست و  خودتان خدائيد.

 

يکي از کوشش هاي صوفيان نبرد با خودخواهي( منیت) مي باشد که آنرا "جهاداکبر" ناميده اند و براي از بين بردن خودخواهي و کشتن نفس، بدريوزگي و گدائي مي روند تا منیت و خودخواهي در آن ها کشته شود. 

کتاب هاي صوفيان پر است از کارهای غیر ممکن که "کرامات" ناميده می شوند، کارهایي مانند راه رفتن روي آب، سخن گفتن با جانوران و گياهان، اطلاع داشتن از غيب، زرگردانيدن خاک، گوهر گردانيدن سنگ، بهبود بيماران، زنده گردانيدن مردگان و مانند اين ها.  در بسيار ی کتاب ها از جمله اسرارالتوحيد، تذکره الاولياء و ... داستان هاي باور نکردني دیگری نیز به عنوان کرامات نوشته اند که همگي داستان هاي ساختگي اند و پيروان آن ها سعي مي کرده اند با اين داستان هاي ساختگي پير خود را در جايگاه والایي بشناسانند، مانند اينکه کفش هاي آقا ازغيب جفت مي شوند. از اين کرامات براي ترساندن و يا اميد دادن به عنوان ابزار استفاده میکردند تا  ثروتمندان پندارپرست را به پول دادن بر انگیزند. کتاب اسرارالتوحيد پر است از معجزه هاي ابوسعيد و کارهاي شگفتي که او مي کرده است، مانند پريدن در هوا، سخن گفتن با چهارپايان، به پادشاهي رسانيدن طغرل و برادرانش و..

عارف و صوفی در فکر بسیاری از مردم یکی تصور شده اند در حالی که این دو با هم تفاوت ماهوی دارند. عارفان فیلسوف های اسلامی هستند که با تزکیه نفس خود در پی شناخت حق و خداوند هستند ولی صوفیان با طی هفت مرحله  زیر نظر مرشد در پی رسیدن به درجه الوهیت یا نیروانا و نور هستند. صوفیگری متاثر از تفکر مسیحی ( دیر یاخانقاه) وتفکر بودیستی"زِن" (تعلیم توسط مرشد) و بر پایه دین اسلام است.

 

انتقادهایی که به تفکر صوفیگری بیان شده است بخاطر تبلیغ و تاثیرات منفی بخصوص فکر زدایی آنها  و اثرات ضد اجتمایی آن بر جامعه میباشد. در بررسی علمی این پدیده مشخض میگردد که افرادی که با خلوض نیت در این راه رفته اند انسانهای والا و آگاه و روشنی بوده اند که در مراحل بالاتر در ردیف فیلسوفها قرار میگیرند. در عصر حاضر در غرب از این تفکر در روان و خود شناسی بهره گرفته میشود و با  بکار گیری سه اصل: توجه، تمرکز و مراقبه (ذکر یا مدیتیشن) برای حصول به یکپارچگی مغز و بدن و همچنین کنترل ذهن ناخودآگاه، فکر و تقویت حضور ذهن  و رسیدن به آگاهی و دیدگاه های بالاتر بکار کرفته میشود.

 

 

براي کشف مکانيسم تاريخ بايد از انسان ها سخن بگویيم، زيرا که موضوع تحول انسان ها مي باشد که نگاهي تاريخي مي خواهد تا بفهميم که چگونه برخي انسان ها و جوامع متحول شدند و برخي ديگر نشدند. براي اينکه بدانيم چرا چنين است، لازم است بدانيم که رفتارهاي انسان ها ناشي از ساختارهایي است که در آن زندگي کرده و مي کنند، پس براي شناخت اين ساختارها و تغيير آن ها دانستن تاريخ واجب و لازم است و بدون آن سخت بتوان وضع فعلي ما را درک و براي آن راه چاره يافت. 

 براي درک بهتر شرایط زندگی و تحول در جامعه ‌مان لازم است شیوه زندگی و رفتارهایمان را طی چند صد سال گذشته مورد بررسي و درمقايسه با روند تکامل و تحول جوامع اروپایي قرار دهيم تا مشاهده کنیم، زماني که آنها براي تسلط بر جهان مي کوشيدند, ما چه کار مي کرديم و چگونه آن‌ها توانستند از جمود و جزم انديشي و ظلمت جامعه قرون وسطي اي خود بيرون بجهند و قدم در راه روشن گري و عقلانيت بگذرند و حالا ما چه کار بايد بکنيم تا بتوانیم به روشنگري و عقلانيت درزندگي شخصي و جامعه مان برسيم.                                                                      

 

در بررسی تاریخ مان مشاهده می کنیم که ما عملأ هیچوقت حکومت بمعنی واقعی آن که در خدمت  مردم باشد و به همه مسایل و مشکلات مردم رسيدگي کند را نداشته ايم و در‌واقع فکر و اعمال مردم را هميشه روحانيون هدايت مي کرده اند و حاکمان و پادشاهان همانند سران ايلات تنها از منابع و منافع کشور براي خود و اطرافيانشان استفاده مي کرده اند و مردم نه مديريت مي شدند و نه هدايت،  از آن ها فقط براي پرداخت ماليات، و در زمان جنگ بعنوان سرباز استفاده مي شده و  فقط دراين دو مورد با مردم کار داشته ا ند. 

در گذشته دسته اي از مردم جزو ستمگران حکومتي و عامل انتقال دهنده استبداد آنان بودند و بقيه آحاد مردم هم تحت نفوذ تفکر ديني قرار داشتند و براي تمام کارها و اعمالشان کس ديگري برايشان فکر می کرد و راه نشان مي داده است.  مردم عملأ  با مغز ديگران فکر مي کردند و نه با مغز خودشان. از این رو در چنين شرايطی وطن هم زياد مطرح نبوده و وقتي وطني در ذهن ها مطرح نباشد، هويتي هم ايجاد نمي شود و در نتيجه زندگي مردم به روزمرگي تبديل و روي احوال و مسایل شخصي متمرکز گشته بود و آگاهي از خود، از محيط و جامعه، از دنيا و به خصوص از تاريخ  را از بين برده و گريز از مسئوليت را بوجود آورده بود که بتدریج عمومي شده بود. مردم وقتیکه  قبول و عادت کردند کس ديگري براي آنها فکر کند و تصميم بگيرد از نظر فکری کودک باقی مانده و به اين ترتيب يکي از پايه هاي استبدادرا برپا و قبول کرده اند. 

در گذری کوتاه در تاريخ مان مشاهده میکنیم که در سپيده‌دم تاريخ مكتوب كشورمان، روح ايراني در اتحاد ضد ظلم و رهایي‌بخش اقوام مهاجر آريایي و ايرانيان بومي ساكن در جنوب آذربايجان، بر عليه امپراطوري خون خوار بين‌النهرين متولد شد، رشد و گسترش خود را با منشور كوروش پايه‌گذاري كرد و با اولين دولت ايراني آغاز كرد. ديري نگذ شت كه تمدن‌هاي معروف آن عصر يعني سارد، ليدي، يونان، فينيقيه، مصر و بين النهرين را هظم و به تلاقي با تمدن‌هاي چين رسيد. محتواي اين حركت بينش و تدبير فراگير انسان آن روز ايراني بود كه در آئين مملكت ‌داري آن متجلي مي‌شد. اين سيستم در تصلب ساختاري با حيات مجدد، درمقابل يونان و تهاجم اسكند درهم ريخت و اولين تأثير را روح ايراني از فرهنگ بيگانه هلني و سلطه آن ها آزمود كه بازتاب آن سيستم حكومتي مقتدر و فدرال اشكاني بود كه به جانشين تازه نفس برخاسته از آتشكده استخر پارس سپرده شد و حيات ايراني با امپراطوري ساساني ادامه يافت و بيش از 12 قرن تمدن ايراني در دوران حكومت اين سه سلسله با عقل و تدبير سيستم‌ ساز ايراني متجلي در اجتماعات، اقتصاديات، فرهنگ و علم و مملكت‌داري خوب يا بد ممكن گرديد. 

وقتي اين سيستم به تصلب ساختاري و پيري رسيد و از زايش و تجديد حيات باز ماند و تنش هاي هم نواي خود بصورت اصلاح‌گري مانوي و مزدكي را بر نتافت، رسوخ روزافزون مسيحيت، بوديسم و هندوئیسم را شاهد شد و بسيار زود در برابر حريفي جوان و نو با تفكر برابري چون اسلام سپر انداخت. 

 

عقل و تدبير از موطن جدا و در خدمت خلفاي اموري و عباسي قرار گرفت، سپس دو قرن سكوت را متحمل شد تا سره را از ناسره جدا و اسلام منجي انسان را از اسلام روبنایي خلفاي ظم و جور اموري و عباسي متمايز شود. وقتي آخرين تلاش ايرانيان براي تجديد حيات و هويت در قيام مردانه بابك در هم شكست، احياي عجم و يا ايراني، صرفاً با شاهنامه فردوسي ممكن گرديد. هويت و روح ايراني از صحنه مملكت‌داري، فلسفه، علم، اجتماعات و... يكسره رخت بربست و به ادبيات، صوفیگری وعرفان كشيده شد و تد بيروزارتي و صدارتي ايراني راهي دربارهاي خلفا و سلاطين غير ايراني گردید. 

اقوام بيابانگرد شرقي در نبود مانع حكومتي ايران، سيل‌آسا رو به غرب نهادند و خلفاي اموي و عباسي اين بليه را با بذل و بخشش از ايران، از خود دور كردند گرچه خود سرانجام به شاخ هولاكویي خواجه‌نصرالدين طوسي ايراني توسط مغولان نمد مال شدند و عقل و تدبير ايراني به گسست تاريخي مبتلا شد. 

نظريات مملكت‌داري متأثر از شخصيت تاريخي اسلام توجيه‌گر خلفا و خلق و خوي جاهليان بدوي و اقوام بيابانگرد ديگر شد و محتواي غيرايراني يافت. 

اين گسست را سيل بنیان‌كن مغول تعميق كرد و توان سازش بالاي ايراني تعقل ايراني را در حركت و زايندگي بازداشت و تجديد حيات مادي و معنوي ايران پس از 9 قرن محاق به تلاش مريدان صوفي و عرفان مسلك صفوي ممكن گرديد. مذهب بوجودآورنده اين حركت كه قرن‌ها زير فشار مذهب و خلفاي ظلم و جور رسمي به شدت از آنها تأثير پذيرفته بود، راه و روش حريفان را بعد از به قدرت رسيدن در پيش گرفت و عاقبت تصلب ساختاري طومار آن را هم درهم پيچيد. 

بعد از دوره اي هرج و مرج محافظان فرهنگ سنتي استبدادي و حكومت استبدادي قاجاردرهمزيستي و اتحادي مسالمت آميز در ايران جا خوش كردند و در زماني‌كه دنيا در تب و تاب عبور به عصر جديد سر از پا نمي‌شناخت، با تعطيل عقل ايراني، ايران را در سكوتي مرگبار دو قرني فرو بردند و با بذل و بخشش از خاك و منابع ايران به حريفان خارجي اين مدت را سر كردند تا اين كه دشمن به درون خانه آمد و روح پريشان ايراني را بر آشفت و تقلاي نجات‌بخش به انقلاب مشروطه و قضاياي بعد انجاميد. همزيستي استبداد و سنت در پرتو تحولات دروني و جهاني ديگر به شكل سابق مقدور نشد ولي اين دو محتواي كهن را با اشكال جديد گاه هر دو با هم و گاه برهم، در سراسر قرن بيستم پي گرفتند اما روح ايراني از تلاش باز نايستاد. 

تداوم انحصاري و درازمدت حيات و هويت ايراني در عرصه ادبيات و عرفان و رشد آنها در ابعاد فلسفي، علمي، اقتصادي، عقيدتي، حقوقي و آئين مملكت‌داري دچار نقصان گرديد و انفعال ايراني در قبال دستاوردهاي جهاني در زمينه هاي فوق و تداوم سلطه حكومت‌هاي استبدادي و فرهنگ سنتي و تاريخي و نبود عرصه عمومي لازم، تشتت فرهنگي را بر ايران حاكم كرد كه مسبب بسياري از ناكامي‌ها شد. 

 

اينك بعد از 150 سال تلاش مستمر، تعقل سياسي ـ اجتماعي، اقتصادي، فلسفي، فرهنگي و حقوقي و مملكت‌داري، ايراني به مقطعي رسيده است كه توان بالقوه عبور و رسیدن  به مرحله نظرپردازي درون‌زا و سيستم آفرين و ارزش‌گرا را كسب كرده است. گرچه هنوز سيستم آفرين ندارد اما استعداد آن را يافته است تا تعريفي نو از انسان ايراني و ايران در عصر جديد جهاني ارائه كند 

 ايران تا زماني كه نتواند مستقلاً سيستم آفريني وارزش‌گذاري كند و اين را به حكومت واگذار كند تأثيري در سرنوشت خود نخواهد داشت. اين امر خطير بايست توسط عرصه عمومي و انديشمندان مردمي ايران انجام شود تا حكومت‌ها زير مهميز مردم باشند نه مردم زير مهميز حكومت‌ها.  نظريه‌پردازيهاي جامع، سيستم‌ساز و مبين حال و متضمن آينده انسان ايراني که در برگيرنده تمامي ايرانيان از تمامي نژادها، مذاهب، عقايد و طبقات و در تمامي نقاط جهان ضروري و اجتناب ‌ناپذير است تا روح ايراني دوباره به كالبد ايران جان بخشد تا متفكران و نهادهاي مدني نیز باور كنند كه مي‌توانند. 

آيا ايران ناخوش است؟ اين سؤالي بود كه حدود يك قرن پيش توسط حبل‌المتين مطرح شد كه با گذشت يك سده هنوز پرسش مهم انسان و جامعه ايراني است. شايد ايران امروز وارث تمامي امراض مزمني باشد كه طبيب حاذق يك قرن پيش به تشخيص آن پرداخته بود و گزارش داده بود كه مام وطن به بيماري ماليخوليا، سكته، فلج، استسقاء و هاري مبتلاست. باعتقاد او ماليخوليا اولين "بيماري ملي" بود كه با هجوم يونانيان در پيكر مام وطن افتاد و او را فرسود. اين بيماري وقتي كه بر دماغ وطن عارض شد ترتيب حجرات دماغي را بر هم زد لذا افكار در اين بيماري بر يك نسق و قرار نيست، بي‌جهت شادمان و بدون جهت محزون است،  در جاي امن بيمناك و در محل بيمناك امن است، نيست را هست و هست را نيست ، ممكن را محال و محال را ممكن میانگارد. و طبيعتاً چون سليم نيست شرير و خونريز مي‌شود و عقلش مستقيم نيست و خير و شر را تميز نمي‌دهد. نمي‌فهمد چكار مي‌كند و نمي‌داند چه مي‌خواهد گويا اين مرض از هجوم ناگهاني يونانيان عارض شده است و تاكنون باقي مانده و هنوز هم آثارش باقي است. ستمگري و ستم‌ پذيري و رشوه‌گيري و رشوه ‌دهي از عوارض ديگر اين بيماري همه‌گير تشخيص داده شده است. 

پس از بيماري ماليخوليا وطن ايراني گرفتار سكته‌اي شد كه او را از حس و حركت انداخت و اين بيماري به زغم نويسنده حبل‌المتين با "هجوم عرب" آغاز شد و اين رنجور را صعب‌العلاج كرد. ازعوارض و نشانه‌هاي اين بيماري ميتوان به ارزان فروختن ناموس و شرف توسط نجباي ايراني، رذالت، دنائت، تملق‌گوئي، چاپلوسي تسليم رايگان رعايا و ممالك به دول بيگانه و تهي شدن ايرانيان از" حس و حركت" اشاره كرد. مادر وطن در دوران اقتدار بني‌اميه دچار بيماري فلج شد. حكومت بني‌اميه اعصاب ملي و عروق انسانيت اين ملت را از هم گسيخت و قوه و حس ادراك ايرانيان از عروق غيرت ايشان گريخت،  لذا حالت شخص فلج را پيدا كردند كه اگر بند از بند او جدا كنند احساس نمي‌كند باين علت ملت قطعه‌ قطعه كردن وطن عزيز را حس نكرد و چون قوه قبض و بسط و جذب و دفع ندارد و بنی آدم اعضاء يكديگرند را نمي‌داند لذا اگر به همسايه او هزارگونه شكنجه وارد آورند مي‌بيند و مي‌شنود و ابداً متأثر نمي‌شود. اگر مال برادري را هم به يغما برند برادرديگردرصورتي كه قادر به استرداد آن هم باشد، "به من چه مي‌گويد" و يا " كان لم يكن" فرض مي‌كند. 

در دوره ی سلطنت بني‌عباس ايران به مرض "استسقاء" مبتلا شد، مرضي كه در انسان تشنگي سيراب ‌نشدني ايجاد مي‌كند. در اين كاربرد استعاري، پادشاهان را به عشرت‌طلبي بي‌اندازه واداشت و به اين ترتيب تمام وجوه بيت‌المال به جاي اينكه صرف زندگي ملت و آباداني مملكت شود كلاً خرج لذت های شخصي و عيش و عشرت پادشاهان مي‌گرديد. اين مرض مانند بيماري همه‌گير پيشين تاكنون در اين قوم باقي است و تن‌پروري كه از اثرات شوم اين خصلت است در اين ملت ساري. اين مرض شوم يا "اسستقاي ملي" اساس دواير دولتي را بر هم ريخت و رشته انتظام را از هم گسيخت، اهالي برهم تاختند و به غارت يكديگر پرداختند. 

با حمله مغول مادر وطن به مرض مهلک "هاري" دچار شد. اين مرض كه از توليد ميكروب‌هاي سمي در خون پيدا مي‌شود، باعث مي‌شود كه مريض همواره در خود يك هيجان و غلق و اضطراب مشاهده كند و آني آسوده زيست نكند ودر خون او غلظت، و در خوي او شقاوت و درندگي و گزندگي حاصل مي‌شود. اين مرض صعب‌العلاج به ديوانگي ميانجامد و مريض را به "همه كس را كشتن و همه چيز را شكستن" واميدارد و از طرف ديگر اين بيماري فقرا را به اخلاق رذيله و صفات ناپسند و خوي زشت مبتلا كرد، بطوري‌كه آنها به جاي همت و اتحاد در رفع ظلم، هميشه انتظار ظالمي قوي پنجه را كشيده‌اند و فرودستان ستم‌ پذير، خود به ستم گري مبتلا شده‌اند. آن‌چنان كه ظلم و ستمي كه رعيت های ايران درحق يكديگر روا داشته‌اند، فرعون، چنگيز خون‌ريز روا نداشته‌اند. 

آري ايران مريض است و مرض در نهايت شدت بر او مستولي است و حس و قدرتش بكلي تمام شده و جز هيكلي از او باقي نمانده است. احتمالاً همگان خواهند پذيرفت كه در اين خصوص به رأي طبيان حاذق مي‌بايست اعتماد كرد و با تمام حواس او را پرستاري نمود و اطباء حاذق و پزشكان بصير نزد اين بيمار برد تا هر آنچه در خصوص تحقيق مرض اين مادر ناتوان مي‌دانند آشكار اظهار كنند و بعد از تشخيص مرض، علاج درمان درد جانگداز را معين نمايند. 

 

حال چه بايد كرد اگر اطبایي كه براي معالجه بر سر بالين مادر آمدند و نسخه‌هاي متفاوتي نوشتند، همانطور كه يك قرن پيش كردند. علماي طبيعت، بيماري را "قوت روئساء" و مدارا و مقاومت با اين قوه دانستند، سياسيون مرض را "عبودیت و بندگي رعايا و علاج آن را  حريت و آزادگي آنان دانستند"، حكما، بيماري را " قدرت بزرگان " و شفا را " اقتدار ملت " دانستند، الاهيون، مرض را شركت بزرگان در جبروت خداوند و علاج را " توحيد نمودن و اختصاص جبروت و عظمت .... به باري جل جلاله} يافتند، ادبا، بيماري را "جهل و ناداني" و علاج را " انتشار علم و ادب" تشخيص دادند،اخلاقيين، مرض را سوء اخلاق رؤسا و علاج را "اصلاح اخلاق ملت و رؤسا" شناختند، آزادي‌طلبان، درد را "به بند كشيدن رقابت ملت و دوا را سرباز زدن از ذلت و بندگي" يافتند، كملين، مرض را "استعلا رؤسا و علاج را  ذليل كردن متكبران" دانستند، فدائيان، درد را "حب حيات و دوا را ميل به مردن و راحت ابدي" تشخيص دادند، انسان دوستان، بيماري را "خودپرستي و دارو را  نوع‌ دوستي و ترجيح منافع عمومي بر منافع شخصي" شناختند، شجاعان، بيماري را "جبن و خوف و علاج را "قوت قلب" دانستند، مصلحين، مرض را "تزلزل" و علاج را " اطمينان و امنيت"  دانستند و سوسياليست‌ها، مرض را متابعت اقوال اشخاص و علاج را استشاره  (مشورت) تشخيص دادند.                           از سوي ديگر جمع شدن چنين جمعي كه حبل‌المتين آنرا " مجلس حافظ‌الصحه، مي‌نامد مستلزم اجتهاد ملت به امراض مزمن و تاريخي وطن و تقبل پرستاري هميشگي از آن مي داند لذا پيشنهاد مي‌كند : 

چنانچه تشخيص اين تيم برناخوشي تعلق گرفت، همگان باید در درمان بيماري مسئوليت‌ پذير باشند زيرا كه احترام مادر از فرايض قدسي آدميت است و پرستاري وعيادت مريض از وظائف انسانيت و دستگيري بيچارگان از تكاليف واجبه هر مسلمان دينداراست. پس اين وطن دردمند كه هم سمت مادري، هم حقوق تربيت بر ذمه ما دارد، و هم مريض و نالان است و در خون خود غلطان، هم بيچاره و درمانده و جسمش غرقه درياي خون و زخم‌هايش از تعداد ستارگان افزون‌تر است پس بر همه فرزندانش لازم و واجب است كه در اين موقع كه در بستر ناتواني افتاده و راه چاره‌اش از همه طرف مسدود گشته به خدمتش روند و از حال زارش جويا شوند، پرستاريش كنند، دوا و غذا نمايند، طبيبت و جراح بياورند لوازم علاج را مهيا سازند، مگر اين گرفتاري پنجه روزگار را بهبودي حاصل شود و اين دردمندان را صحت و مزاج رخ دهد. 

 

صادق هدایت هم در اواخر دوره قاجار متوجه بیماری‌های اجتمایی ما شده بود. او  در کتاب بوف کور خود مینویسد:  سی وهفت درد و عیب ما ایرانیان است که هیچوقت درمان نشده...! 

1-  آکثر ما ایرانیها تخیل را به تفکر ترجیح میدهیم 

2-  اکثر مردم ما در هر شرایطی منافع شخصی را به منافع ملی ترجیح میدهند. 

3-  با طناب مفت حاضریم خود را دار بزنیم. 

4-  به بدبینی بیش از خوش بینی تمایل داریم. 

5-  بیشتر نواقص را می بینیم اما در رفع آن‌ها هیچ اقدامی نمی کنیم. 

6-  در هر کاری اظهار فضل میکنیم ولی از گفتن نمیدانم شرم داریم. 

7-  کلمه من را بیش از ما به کار می بریم. 

8-  غالباً مهارت را به دانش ترجیح میدهیم. 

9-  بیشتر در گذشته به سر میبریم، تا جایی که آینده  را فراموش میکنیم. 

10-از دوراندیشی و برنامه ریزی عاجزیم و غالباً دچار روزمرگی و حل بحران هستیم. 

11-عقب افتادگی مان را گردن دیگران و توطئه آنهامی اندازیم ولی برای جبران آن قدمی برنمیداریم. 

12-دائماً دیگران را نصیحت میکنیم ،ولی خودمان هرگز به آن عمل نمی کنیم. 

13-همیشه آخرین تصمیم را در دقیقه 90 می گیریم. 

14-غربی ها دانشمند و فیلسوف پرورش داده اند، ولی ما شاعر و فقیه. 

15-زمانی که ما مشغول کیمیاگری بودیم غربی ها علم شیمی را گسترش دادند. 

16-زمانی که ما با رمل و اسطرلاب مشقو ل کشف احوال کواکب بودیم غربی‌ها علم نجوم را بنا نهادند. 

17-هنگامی که به هدفمان نمی رسیم، آن را به حساب سرنوشت وقسمت و بدبیاری میگذاریم ولی هرگز به تجزیه تحلیل آن نمیپردازیم. 

18-غربی ها اطلاعات متعارف خود را در دسترس عموم قرار میدهند،ولی ما آن‌ها را برداشته و از همکارمان پنهان میکنیم. 

19-مرده هایمان را بیشتر از زنده هایمان احترام میگذاریم. 

20-غربی ها و بعضاً دشمنان ما، ما را بهتر از خودمان می شناسند. 

21-در ایران کوزه گر از کوزه شکسته آب می خورد. 

22-فکر میکنیم با صدقه دادن خود را در مقابل اقدامات نابخردانه خود بیمه می کنیم. 

23-برای تصمیم گیری بعد از تمام بررسی های ممکن آخر کار استخاره  میکنیم. 

24-همیشه برای ما مرغ همسایه غاز است. 

25-به هیچ وجه انتقاد پذیر نیستیم و فکر می‌کنیم که کسی که عیب ما را میگوید بدخواه ما است. 

26-چشم دیدن افراد برتر از خودمان را نداریم. 

27-به هنگام مدیریت در یک سازمان زور را به درایت ترجیح میدهیم. 

28-وقتی پای استدلالمان میلنگد با فریاد میخواهیم طرف مقابل را قانع کنیم. 

29-درغالب خانواده ها فرزندان باید از والدین حساب ببرند، بجای اینکه به آن‌ها احترام بگذارند. 

30-اعتقاد داریم که گربه را  باید در حجله کشت. 

31-اکثراً رابطه را به ضابطه ترجیح میدهیم. 

32-تنبیه برایمان راحت تراز تشویق است. 

33-غالباً افراد چاپلوس بین ما ایرانیان موقعیت بهتری دارند. 

34-اول ساختمان را می سازیم بعد برای لوله کشی،کابل کشی و غیره صد ها جای آن را خراب میکنیم. 

35-وعده دادن و عمل نکردن به آن یک عادت عمومی برای همه ما شده است. 

36-قبل از قضاوت کرد ن نمی اندیشیم و بعد از آن حتی خود را سرزنش هم نمیکنیم. 

37-شانس و سرنوشت رابرتر از اراده و خواست خود میدانیم. 

 

ما لازم است و بايد تاريخ مان را بررسي كنيم تا بدانيم چه عللي وجود داشته است كه ما در چنين خلقيات و رفتارهایي گرفتار شده ایم و چرا اصلاح‌گري ها به نتيجه نرسيده اند، استبداد گسترش يافته، از ایجاد و توزيع قدرت و ثروت ممانعت شده،  و از انباشت علم صنعت و تقسیم کار فکری جلوگيري شده است تا جایي كه همه فقط به زندگي روزمره مشعول هستند كه آن هم نيازي به گره‌ گشایي علمي ندارد. 

عدم توفيق يك فرهنگ عهد عتيق در بدست آوردن حقوق فردي و اجتماعي كار تحليلي عميقي مي‌خواهد كه لازمه آن شناخت تحولات جديد و صنعتي است. انديشه مرسوم ما ناخودآگاه اوّل خود را تبرئه مي‌كند و سپس همه جنايات را در استبداد و استعمار خلاصه مي‌كند. برخورد تحليلي دقيق كار فكري سنگيني را طلب مي‌كند و چون به قول انيشتين " فكر كردن مشكل‌ترين كارها نيز هست"، بنابراين  چون از اين فرهنگ فرسوده و ناتوان و غيرمولد تغیيري برنمي‌آيد و بهترين راه چاره را در پيدا كردن  "بزبلاگردان" مي‌بيند تا همه گناهان هزار سال عقب‌ماندگي، كم‌كاري در زمينه‌هاي مختلف خود را به گردن استبداد و استعمار بیاندازد. 

تصور جامعه در كليت آن و در حال حركت، و همچنین فهم كاركرد آن پيچيده‌تر از نگرش يك بعدي است كه فرهنگ‌هاي قبيلگي آن را مي‌پندارند. اين فرهنگ مانند فرهنگ‌هاي ماقبل صنعتي از مدل‌هاي ساده، سطحي و عاميانه استفاده مي‌كند لذا تمام نارسایي‌ها را در استبداد، و خود استبداد را در خودخواهي فردي و خودپسندي و قدرت‌طلبي افراد خلاصه مي‌كند. يعني پديده‌هاي اجتماعي را كه با رفتار و پديده‌اي اجتماعي گذشته پيوند دارند صرفاً در يك امر اخلاقي فردي خلاصه مي‌كند كه توجيهي كاملاً غلط است. اين نوع طرز فكر توان درك قانونمندي جوامع را ندارد و هرگز قادر نخواهد بود ساز و كار توفيقات اقتصادي و دفاعي و سيطره جوامع صنعتي را از يك طرف و ضعف، سلطه‌پذيري، انفعال، سرخوردگي و چگونگي انهدام سرمايه و توان نيروهاي انساني و مادي جوامع عقب‌مانده را از طرف ديگر بيان كند. 

يكي از نشانه‌هاي پيشرفت فكري ـ علمي جامعه، قطع رابطه با تحليل‌هاي ساده و عاميانه به نفع تحليل‌هاي دقيق‌تر و منطقي‌تر مي‌باشد. نارسایي فرهنگي به معني وسيع كلمه را صرفاً حاصل استبداد و استعمار دانستن همانند اين تفكر كهن است كه زمين لرزه را ناشي از گسترش فسق و فجور بدانيم. یکی ديگر از نشانه‌هاي فكرهاي عقيم اين است كه چيزي را با لعن و نفرين و دعا و صلوات بطلبيم تا جايگزين نقص فكري و علمي ما شود تا جبران فقدان تحليل‌هاي عميق و علمي مان را بكند.  اين نوع فرهنگ‌ براي رهایي و گريز از تضادها و گرفتاريها، مايه‌هاي عاطفي را جايگزين تحليل‌هاي واقعي مي‌كند. 

بررسي پديده استبداد بصورت مجرد و ذهني امكان‌پذير نيست و با اين شيوه هم نمي‌توان به جنگ استعمار رفت. تا زماني‌كه عناصر و اجزاء نظام اجتماعي ما اقدام به رفع و طرد عناصر استبدادپذير و استعمارپذير نشده‌اند، اين دو پديده همان طور كه تاريخ گذشته‌مان نشان مي‌دهد در لباس و شكل‌هاي مختلف بروز مي‌كند و هر بار هم كه با ظاهر شدن اين دو پديده برخورد شده است به خاطر اين كه بسترزايش آن دست نخورده مانده است و دوباره هر دو پديده ظاهر شده‌اند. برخورد جدي با آن، كندن ريشه‌هاي اصلي و خشک کردن آن در بستر تولدش است.                                                                                                                                                                     مجموعه های فرهنگي، تصادفي به وجود نمي‌آيند، مشابهاً اجزای متشكله فرهنگ اجتماع یعنی استبداد و استعمار، بافت تجارت خارجي، بي‌قانوني و هرج و مرج همه حاصل فعاليت يك اجتماع است و بي‌گمان بعلت نياز بخشي از عناصر همین اجتماع بوجود آمده است و به پاره‌اي از خواسته‌ ها هم پاسخگوست. حال اگر اين خواسته‌ها ريشه‌كن شوند و يا مسير رشد و موضوع آنها تغيير پيدا كنند،  بي گمان بر عناصر ديگر اثر مي‌گذاشته و موجب تغيير در نوع حاكميت سياسي و بافت اقتصادي مي‌گردند. 

كل بدبختي‌ها را بايد در لابه لاي بافت اجتماعي ايران از پانصد سال گذشته تا به حال جستجو كرد. با كمي اغماض مي‌توان گفت كه تمامي مشكلات اقتصادي ـ سياسي ـ اجتماعي ايران و آن چه در مجموع عقب‌ ماندگي نام گرفته است ريشه تاريخي دارند و بدون مراجعه به آنها و شناخت دقيق آنها محال است بتوان به رفع و يا لااقل تخفيف آنها اقدام كرد. براي مثال بهره‌وري پائین يا به زبان عاميانه كم‌ كاري و تنبلي و عدم خلاقيت ريشه در رفتار و هنجارهاي سنتي و همچنين ريشه در علل اجتماعي ـ سياسي و اقتصادي و در نظام‌هاي معرفتي گذشته ما دارند. علاوه بر آن بخشي ديگر از مشكلات امروز ما ناشي از برخورد با تمدن صنعتي غرب است به همین علت شناخت تاریخ تکامل جوامع غربي و آثار آن و همچنين شناخت بافت اقتصادي، سياسي، اجتماعي آنان براي بررسي و تحليل دقيق وضعیت ما الزامي است.                    

 

فرهنگ اقتصادي  پانصد ساله اخير ايران ويژگي خاصي دارد و خطوط كلي آن، يعني اهرم‌هاي فرماندهي در داخل نظام اقتصادی طي اين مدت فرق چنداني نكرده وبنيان‌هاي اصلي و بافت سنتي آن هم طي اين دوران بدون تغيير مانده‌اند، لذا حيات اقتصادي جريان مستمر و كهن خود را ادامه  داده و مي‌دهد. اين اقتصاد در مقابل اقتصاد صنعتي و ماشيني غرب بدون عمل ايستاده و خود را به قضا و قدر سپرده و ذوق مصرف را به رنج توليد ترجيح داده است زيرا كه مصرف ارضاء بدنبال دارد، در حاليكه در توليد اين طور نيست و اهداف ديگري در كار است، پس رضا دادن به مصرف و فاقد توليد بودن نتيجه‌اش محروميت از قدرتي است كه از پيشرفت و صنعت بدست مي‌آيد و در نتيجه مجذوب محورهاي دارنده قدرت مي‌شويم . 

 

                     قدرت افرنگ از علم و فن است                وزهمين آتش چراغش روشن است 
         

                    حکمت از قطع و برید جامه نیست              مانع علم و هنر عمامه نیست

                   علم و فن را ای جوان شوخ وشنگ              مغز باید نه ملبوس فرنگ

 

دکارت میگوید " انسان میتواند با علم خودش مالک همه دنیا بشود زیرا از علم است که قدرت میآید." علم در واقع مهار کردن طبیعت است" و این مهار کردن منجر به گسترش غرب از طریق سفرهای دریایی و به دنبال آن استعمارجهان شد. ما گفتیم " ای دل غافل چه شده است! چرا اینها آمدند در بنادر ما ؟ " می بینیم که این تفکرات بزرگان آنها و عمل کردن بآنها بوده است که به اینحا رسیدند، متفکرین ما ولی، ما را بسوی آسمانها سوق دادند تا ازغیب کمک برسد، نماز وحشت بخوانیم تا بلایی بر ما نازل نشود.

 

 فرهنگ ما سعي و تلاش قابل توجهي در راه كسب اين قدرت نكرده است و زمان خود را با سردرگمي، بدون آن كه گذشته خود و حال خود را بشناسد سپري كرده است. علت انتخاب اين شيوه در اين بوده است كه از درگيري عقلاني و فكري طاقت ‌فرسا و دشواري ها ی آن شانه خالي كند، درحاليكه جهان محل تلاش و سخت‌كوشي ودرگيري است، نه اينكه به جای  تهيه وسائل نبرد و بكارگيري خلاقيت و كار به انتظار امدادهاي غيبي بنشينی. ما زندگي فكري و علمي خود را هنوز شروع نكرده‌ايم و تا به حال هم تلاشي متناسب با اوضاع جهان براي تأمين وسايل دفاعی و مواد ضروري براي ادامه حيات خود نكرده‌ايم و روزگار را به روزمرگي سپري كرده‌ايم، در فكر سيادت نبوده‌ايم زيرا كه لازمه‌اش رنج و زحمت است، به آرمان‌هاي بلند فقط در حد عاطفي و احساسي دل خوش كرده ايم تا از رنج تعقل و تلاش در امان باشيم، تحقير حيثيت ملي را جدي نگرفته‌ايم و با استعمار هم آنقدر مبارزه نكرده‌ايم كه ريشه‌كن شود ودر نهايت ضعف خود را به يكي از قطب‌هاي جهاني به تناسب جذابيت تن سپرده‌ايم. در تاريخ گذشته خود با نظريه‌هاي نارس و انبوهي احساسات و عاطفه به جنگ دشمن رفته ایم و پس از سرخوردگي با لعن و نفرين ملتمس دعا گشته‌ايم. روح كلي حيات اجتماعي چنان شكل گرفته است كه تمام اجزاء و عناصر خود را در مسير اين وابستگي يكپارچه و هماهنگ نموده است. اين فرهنگ ترجيح داده است تا انگل وار از دستاوردهاي ديگران در تمام زمينه‌ها استفاده نمايد، چه مادي و چه معنوي، از علوم تا ادبيات، هنر، صناعت، تجارت و.... اين انديشه را بسط داده است. 

حال به بررسي تاريخمان از دوران مغول تا حال مي‌پردازيم تا ببينم ما چگونه زندگي کرده ایم و در زمينه های فكري و توليدي چه چیرهایی را بوجود آورده ایم  چه تفكرات، روحيات و رفتارهایي داشته‌ايم و در نهایت رفتار و کارهایمان را درمقایسه با كارها، فعالیت‌ها،روحيات و تفكرات كشورهاي پيشرفته اروپایي قرار مي دهيم تا ضعف ها، عيوب و ناتواني‌هاي خودمان را كه علت عقب ما ندگي‌مان است به وضوح مشاهده كنيم تا بتوانيم در رفع آنها كوشا باشيم. 

 

 

                                     ب - علل تاریخی

علل تاریخی استنبداد

 

در کذشته های دور با خشک شده دریاچه مرکزی ایران، دریای ساوه ایران دچار کمبود اب شد و دولت در دوران باستان شروع به ساغتن قنوات، کاریزها و آبیاری مصنوعی کردند و این عامل تسلط دولت ها بر منابع آب و سپس زمینها گردید. با گسترده تر شدن این تسلط ها و کسب ثروت بیشتر، قدرت حاکمان و پادشاهان افزایش یافت و با کشگر کشی به کشورهای مجاور زمین های بیشتری را در تملک خود درآوردند. حالا دیگر پادشاه زمین دار بزرگ است و قدرتی مطلق دارد. پادشاه با تکیه بر نظام میلیتاریزه و تکیه بر توانمندی شخصی خود تمام امور را اداره میکند. از آن جایی که ساختار جامعه ایران به صورت قبایل کوچنده و یا مردم به گرد آب جمع میشدهد و انجا را آباد میکردند و آنها، هم روستا ها و هم قبایل کوچنده غالبا از یک فامیل و یا اتحاد چند فامیل شکل میگرفنمد. چون این حکومت ها محلی بودند به مرور قدرت می یافتند و برحکمرانان دیگر می تاختند تا بالاخره کشور را در دست بگیرند. سپاهیگری نظام سیاسی ایران از ساختار قبیله ای برخوردار بود لذا به صورت فامیلی اداره می شد.

مردم از یک سو برای حفظ حیات خود درگیر امر بلافصل تولید بودند و از سویدیگر بایستی در مقابل دولت متخد شوند، ولی بخاطر کمبود آب هیچ گونه وحدتی که مردم را متحد کند بنوذ و تقابل با دولت به امری مشگل تبدیل می شد.

دولت و در راس ان پادشاه مالک بزرگی بود که طبق اراده خود هر کاری را در کشور انجام میداد. حاکمان ایران با زیاد شدن قد رتشان دور از استرس می شدند و مردم هم که به خرافات و منافیزیک روی آورده بودند به زودی از این پادشاه موحجود مقدس می ساختند.و چون شاه دارنده فره ایزدی و برگزیده خدا است فقط در برابر خدا مسئول است و نه در برابر خلق-اعم هز خلق دارا و خلق ندارو ناتوان. او برگزیده خدا است پس مشروعیا او فقط از این برگزیدگی است(داشتن فره ایزدی) پس او در آنچه که میکند فقط در مقابل خدا مسئول است. او از هر که میخواهد میتواند بگیرد و به هر که میخواهد بدهد به یک کلام حرف او قانون است و قانون حرف او است. با رسوخ این اعتقادات در دل جامعه، حاکمیت نیز خود را سایه خدا بر زمین بداند و این جریان تبدیل به اصلی انکار ناپذیر شود.

حال شاه قدرت مطلقذو مستبد است و تمام قدرت در دست وی متمرکز است و اجازه نمیدهد مالکیت فردی شکل بگیرد باین ترتیب حاکمیت مطلق بر زمین داری تبدیل به یکی از ویژگی های اساسی تاریخ ما شود. فقدان مالکیت فردی تبعات خطرناکی را در رشد و پیشرفت ایران بجای گذاسته است.

با حاکم شدن قبایل صحرا نشین آسیای مرکزی بر ایران شیوه ه ای از زمین داری رایج شد موسوم به "اقطاع داری". روش اقطاع داری به این صورت بود که زمین هایی را که حکومت به دست میآورد برای کسب درآمد در اختیار افرادی قرار میداد که از جانب خودش تائیید صلاحیت شده بودند. اقطاع دار زمین را به بهره برداری میرساند و بخشی اندک را برای ادامه حیات به رعیت ها میداد و مازاد آن را بین خود و حکومت تقسیم میکرد. اقطاع داری برخلاف فئودالیسم غرب که برخی اشتباها این دو را معادل هم آورده اند، مالک نبود، چون هر لحطه حاکم میتوانست او را برکنار کرده و زمین را از او پس بگیرد و یا پس از مرگ او حکومت فرد دیگری را جایگزین کند، در حالیکه فئودال های غرب مالک زمین های خود بودند و پس از مرگ زمین هایشان به وراث آنها می رسید. در ایران شاه خود را مالک همه زمین ها می دانست. به عنوان مثال و طبق سندی که موجود است: تکش سلطان خوارزمشاه منطقه گرگان و پیرامون آن را طی یک فرمان همایونی به صدرالدین نامی واگذار میکند. این نشان دهنده این است که او خود را صاحب منطقه و زمین ها میدانسته و این حق را برای خود به رسمیت می شناخته که مالکیت یک منطقه را به دیگران واگذار کند. در قرن سیزدهم و عصر سلجوقیان مالکین از امنیت چندانی برخوردار نبودند، زیرا که حکومت معتقد بود که مالکیت ار آن امیرالمومنین است و اقطاع داران استبداد را مانند عواید زمین به اندازه های متفاوت بین مردم تقسیم می کردند، زیرا  روئسای قبایل که به عنوان پاداش یا دستمز و یا هر عنوان دیگری که زمین ها را به دست مس آوردند خود را صاحب ملک و حتی مردم میدانستند و با آنها رفتارهایی مانند اربابان با رعیت ها می کردند.

هنگامی که شاه زمین داری را از مالکیت فردی به اقطاع داری و مالکیت اربابی تغییر داد، بخاطر وابستگی اربابان به حکومت مشگل اداره اقتصاد با مشگل پیشین تفاوتی نکرد. از سوی دیگر چون فقط زمین داران بودند که پول و امکانات تجارت را داشتند با دخالت خود در تجارت، مانع از شکل گرفتن طبقه بورژوا به ویژه طبقه بورژوای صنعت گر شدند. آنها حاضر نبودند سرمایه های خود را به شهر ها و برای تولید منتقل کنند و با درآمد کشاورزی در سیاست و تچارت و خدمات شهری سرمایه گذاری میکردند که سرمایه گذاری وابسته به حکومت پادشاهی بود، زیرا این دولت بود که می توانست امنیت تجارت آنها را تامین کند.

مالکین شاه بر زمین چنان ریشه دار بود که تا چندی پیش به طرز باورنکردنی ای ادامه داشت. ماروین زونیس که وضعیت ایران را بررسی کرده نقل میکند: " شاه در ایام نوروز استان های تحت فرمانروایی خود را به پیشنهاد بالاترین مبلع اجاره می داد. شخصی که یک استان را میخرید به سرعت به قلمرو حکومت خود می رفت و با رسیدن پول خود را از ساکنان ثروتمند تحت حک.مت خود میگرفت. چون ممکن بود توطئه و یا دسیسه ای قبل از تمام شدن سال موجب فسخ اجاره او شود، بنابراین هدف اولیه او این بود که در کوتاه ترین زمان ممکن مقدار پولی را که پرداخته به اضافه هر چه بیشتر جمع آوری و انباشته کند. ماموران اجاره دار هم معمولا سهم خود را از پولی که از اهالی بدست می آورده بودند، برداشت می :ردند.. این سهم مباشران احتمالا موحب بیشترین رنج و آزار آهالی یک منطقه می "ردید، زیرا که این پایین ترین خدمتگذاران مداخل خود را با گرفتن آخرین و کوچکترین جنسی که به دست می آوردند، تامین می کردند. به طور خلاصه هر منصبی در ایران قابل فروش بود، لذا هر صاحب منصبی هم فاسد می گردید. این نوع مالکیت و زمین داری هیچ گونه تناسبی با فئودالیسم در اروپا نداسته است .فئودال ها در اروپا زمین دارانی بودند که هر کدام سرزمینی را در تملک خود داشتند و در برابر خطرات خارجی رعیت ها و امکانات خود را تجهیز نموده و لشگر پادشاهی را تشکیل می دادند. در ایران ولی بر عکس، ارتش در آملده باش بود و قدرتش را بر علیه ملت به کار می برد.

از نظر سیاسی دیکتاتوری فئودالی اروپا با استنداد شرقی دارای تفاوت ماهوی است. در فئودالیسم دیکتاتوری یک طبقه است بر طبقه دیگر. در استبداد شرقی استبداد یک دستگاه متمرکز است بر همه. بعلاوه در سیستم فئودال غرب بر خلاف شرق، نظام کلیسای کاتولیک دولتی به موازات و رقابت با دو قدرت دیگر یعنی شاه و اربابان زمین دار به وجود آمده بود واین امر در جلوگیری از ایجاد سیستم استبداد متمرکز نقش مهمی داشت. در شرق ادغام دین و دولت خشن ترین نوع حکومت استبدادی را به وجود آورد.

در ایران حاکمیت تا حد امکان از زمین ها و رعایا بهره برداری می کرد و تمام ابزار تولید در تحت ملک دولت قرار می گیرد.اقطاع داران هر ساله پول های هنگفتی را به حاکمیت می پردازند. مقدار لازمی از این سرمایهبرای ادامه حیات مردم مصرف و بقیه در اختیار دولت قرار داده می شود. ثروت بیشتر دولت، سپاهیان قدرتمند تری را موجب می شود، زیرا پول موجب دسترسی به نفرات و سلاح های بیشتری مس شود و قدرت حاکم که بیش از پیش تثبیت شده است خود را همچون آواری سهمگین بر سر جامعه فرود می آورد و دیگر مردم توان مقابله و مواجهه با آن نیست و تسلیم قدرت مطلق می شود

در مطالعه تاریخ ایران به نکاتی برخورد میکنیم که در سایر کشور ها همتا است. یکی از آنها با صرف نظر از تعداد معدودی، غالب پادشاهان ایران پس از حمله اعراب از راه راهزنی و یا راه های نامشروع دیگر به پادشاهی رسیده اند. آنها اغلب افراد بی کفایت، بی سواد، کم درک و.....بودند. آنها غالبا پیش از آن یا رئیس قبیله و یا رئیس گروه راه زنی بوده اند.برای مثال:

آقای خجستانی چند خر داشت و هوس حکومت کرد. خران را فروخته اسب خرید و با 20 نفر چاروادارهای دیگر نزد علی بن لیث که به خودش فرقی نداشته رفته و ملکی را که بر آن تسلطی نداشته به احمد بن عبدالله بخشیده و او هم با 120 نفر راه افتاده و در روستای کروخ مال زوری از مردم گرفته و بین خرکچی ها تقسیم میکند و تعدادی به او پیوسته تعدادشان 300 تفر می شود. وقتی که او دید که مردم علاقمند به غارت، به این راحتی دور او جمع می شوند، شهر خواف را غارت میکند و عایدات غارت را بین لشگریان تقسیم میکند. حال 300 نفر او 2000 نفر شده اند. او با مردم علاقمند به غارت بیهق را غارت کرده به نیشاپور میرسد. این فرهنگ حمایت مردم را با خود داشته، زیرا اگر مردم با این 20 نفر خرکچی همراهی نمی کردند که خرکچی و قاطرچی به حکومت برسند، اینان هم هوس حکومت نمی کردند و مردم هم با آنها همراهی نمیکردند. حتی در این اواخر کریم خان و نادر شاه هم با کمی اختلاف با همین مکانیسم سر کار آمدند.

از پادشاهانی که اطلاعاتشان از مرز تجربیاتشان فراتر نمی رفت نمیتوان انتطار بیش از وزیر کشی، پسر کشی، مثله کردن، عقیم کردن، کور کردن فرزندان و........داشت. از شش وزیری که در طول قریب به چهل سال حکومت غزنوی ها خدمت کرده بودند، چهار تن به قتل رسیدند واموالشان مصادره شد، پنجمی به زندان افتاد و اموالش مصادره شد و ششمی به طرز معجزه آسایی توانست فرار کند. جمعا یازده وزیر به دست حکام مختلف سلجوقی به قتل رسیدند. به عبارت دیگرعمر متوسط صدارت هر وزیر قبل از این که سر از تنش جدا شود نزدیک به چهار سال بیشتر نبود. بر طبق برآورد نویسنده آلمانی اشپولر، تمامی وزرای ایلخانان به قتل رسیدند و قص الهذا.

پادشاهانی که با وزیران خود چنین می کردند، رفتارشان را با رعایا می توان حدث زد

ایران در طی تاریخ خود دائما مورد هجوم اقوام مختلف صحرا گرد قرار داشته است. با حمله اعراب اسلام وارد ایران شد.که نباید این دو را مترادف گرفت چرا که ایرانیان از ابتدا عرب ستیز بودند ولی جامعه ایران کمتر اسلام ستیری را تجربه کرد، بلکه در اشاعه و تکمیل آن تلاش های فراوانی کرد.آیا حمله اعراب و پیدایش اسلام زیانبارترین و اسفنامترین حمله به ایران بوده یا اینکه موهبتی بوده و حضور آن برای ایران سودمند بوده؟ علی میرفطروس حمله اعراب به ایران را موثرتر و مرکبارتر از حمله مغولان توصیف کرده است، زیرا که آنها با سلاح ایدئولوژی وارد ایران شدند. احسان طبری برخلاف وی معتقد است که حمله اعراب و اسلام تحولی کیفی و گاه مثبت در جامعه ایران بوجود آورده است، زیرا که سیستم کاست ها و شیوه مذهبی و اشرافی دوران ساسانی را که مایه فساد آن شده بود را برهم زد و موجب رشد خلاقیت نسبی مردم شد، بطوریکه از قرن جهارم تا هفتم هجری ایران محد پرورش بزرگترین فلاسفه و علمای عصر خود  مانند فارابی، ابن سینا، ابوریحان بیرونی، رازی، غزالی، فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی شد.

استبداد ساسانی با موهبت فره ایزدی و خود را بغ قلمداد کردن و مردمی که هنر تفکر را نداشتند و خود را تسلیم مقدرات ساخته بودند، حکومت دینی، وجود فاصله طبقاتی و فساد در دستگاه حکومتی و بی توجهی به نیازهای مردم و.....بعلاوه دین و موبدان زردستی چنان با دستگاه حکومتی در هم آمیخته بودند که جدا کردن آنها ار یکدیگر میسر نبود و باین دلیل پا به پای دستگاه حکومتی، دین نیز به فساد کشیده شده بود و وضعیت اقتصادی مردم نامناسب بود و مردم از طلم و ستم خسته و وامانده شده بودند و با این وضع روحی پنانسیل لازم برای حمایت از حکومت را نداشتند لذا هنگام ورود اعراب (633 م) سپاهیان ایران پشتیبانی مردمی را نداشتند و با روحیه شکننده و ضعیف در جنگ قادسیه و نهاوند در مقابل آنها به صف استادند و علی رقم دلاوری های فرماندهان این جنگ، سپهبد رستم فرخراد در جنگ قادسیه و فیروزان در جنگ نهاوند کشته شدند. با کشتن آنها اعراب به سادگی وجب به وجب این خاک را تصرف کردند.

حال این پرسش پیش میآید که چکونه اعرابی که نحوه حکومت آنها از حد یک قبیله و محاسبات عشیره ای فراتر نمیرفت، توانست و موفق شد یک تمدن با سابقه به قد مت تاریخ را نابود سازند؟؟؟؟

ما غالبا در مورد حملات ویرانگر به ایران مرتکب این اشتباه میشویم وحواس خود را تنها به حمله اعراب و مغولان معطوف میکنیم و سایر پدیده های ناگوار وآسیب های حملات دیگر را مد نظر قرار نمیدهیم. نمونه ای از ان، حمله محمود افغان است که زیاد مورد توجه و انالیز قرار نگرفته است.

محمود افغان پس از محاصره اصفهان محصولات کشاورزی را آتش زد و قحطی در شهر بروز کرد. فریار الکساندر که خود در شهر حضور داشت آخرین روزهای دولت صفوی را بدین گونه شرح میدهد: همه خیابان ها و باغ ها از جسد پوشیده بود به طوری که انسان موقع راه رفتن به دو یا سه جسد برخورد میکرد که دچار عفونت شده بودند. در پایان سپتامبر اسبان و الاغ ها، سگ ها، گربه ها و موش ها و هر چیزی که قابل خوردن بود به قیمت بالا فروش میرفت. اما وقفی که همه اینها خورده شد نوبت به اجساد انسان ها رسید چون چیز دیگری برای خوردن وجود نداشت. گوشت آدم را بدون دکر نام در بازار میفروختند. شمشیر گرسنگی چنان آخته بود که نه فقط وقتی کسی جان میدهد همان دم دو یا سه نفر گوشت گرم جسد را بریده و بدون ادویه با لذت تمام می بلعند بلکه اطفال خردسال را نیز به قصد اطفای آتش گرسنگی ربوده و به قتل میرسانند. این ضیافت اندوه بار تا ماه اکتبر ادامه یافت و آنچنان وضع وحشتناگی پیش آمد که توصیف آن بدون ریختن سرشگ غم امکان ندارد. و چه وحشتناک بود که به چشم خودم دیدم که مردم با خوردن مدفوع خشگ شده انسان ها با گرسنگی مبارزه میکردند.

قحطی و نبرد بی نتیجه چنان از مردم اصفهان قربانی گرفت که جمعیت به یکصد هزار نفر رسید و اصفهان از پای درآمد و شاه سلطان حسین خود را به اردوی محمود افغان رساند و تاج خود را بر سر او گذاشت و کفت:"چون اراده قادر متعال بر این قرار گرفته است که من بیش از این سلطنت نکنم و به موجب مشییتش وقت آن رسیده که تو ار اورنگ ایران بالا بروی، من از صمیم قلب سلطنت را به تو واگذار میکنم.                                                   میبینیم همانطور که شاه خود را فرستاده خدا میدانست، سقوط خود را هم مقدس و الاهی جلوه میداد و از خداوند توفیق او را میخواست، زیرا مالک ملک خدا است.

شدت این فاجعه و شکست چنان روی آبادانی شهرها اثر گذاشت که یک قرن بعد جیمز موریه در دیدار خود از اصفهان نوشت:"خانه ها، بازارها، مساجد، قصرها و تمامی خیابانها یک سره متروک اند، من فرسنگ ها در میان خرابه ها پیش راندم ویک موجود زنده ندیدم.

ماکوم در سال 1815 م (1194ه.ش) می نویسد: تقریبا یک میلیون ایرانی در اثر حمله افقانها جان خود را از دست دادند(جمعیت ایران در آن زمان 6 تا 10 میلیون نفر برآورد شده بود). سنی مذهبان افغان صدها روحانی را با خانواده هایشان به شهر های کربلا و نجف در عراق عثمانی تبعید نمودند و املاک وقفی را مصادره نمودند، طلبه ها را کشتند و حوزه های درس را تخریب کردند. حاصل همه اینها فروپاشی جامعه بود که در طول دویست سال چنان بحرانی سابقه نداشت و تنها میتوان انرا با هجوم مغول مقایسه کرد، هجومی که برای اقتصاد سیاسی  ایران اثرات بس مخرب تری بر جای کذاشت. هفت سال و فقط هفت سال حکومت کوتاه محمود و پسر عمویش اشرف چنین ویرانی را به بار آورد.

به دلیل تهاجم افغان ها و اشغال کشور و نابسامانی ناشی از آن تجارت ایران با اروپا کاهش یافت، کمپانی هند شرقی زیانهای بسیار دید و اموالش غارت شد. هلندی ها می دیدند که چطور پول هایشان به زور گرفته میشود ، پست های بازرگانیشان منهدم میشود و مامورانشان به قتل میرسند. انگللیس ها هم وضع بهتری نداشتند. دوره اشغال ایران به دست افغانها را میتوان دوره وقفه تقریبا کامل فعالیتهای بازرگانی به حساب آورد.

با توصیف دوران هفت ساله افغانها به سادگی قابل تصور است که در زمان حمله اعراب و مغولها و وسعت آنها چه آسیب هایی بر این خاک وارد شده است که آثارش تا قرنها و تا به امروز مانده است. بنابراین حملات بیگانگان در عقب ماندگی ایران نقش بسیاری داشته و این شکستهای پی در پی خود محصول مجم.عه ای از عوامل بوده اند. ابن خلدون معتقد است مردم تنگ دست و بی مایه در جریان تهاجم قبایل دیگر با توجه به ستم و تعدی فراوانی که دستگاه دینی-حکومتی بر آنها اعمال میکرد چیزی نداشتند که از آن دفاع کنند. آنها می دیدند که رهبران دینی و سیاسی بدون اعتنا سرگرم زندگی اشرافی و خوشگذرانی خود هیتند، لذا با بی تفاوتی هیچ گونه حمایتی از آنها نمیکردند و این یادآور همان گفته ویل دورانت اشت که: "یک تمدن بزرگ تا از درون منهدم نشده باشد از بیرون مغلوب نمیشود"                                                                                                   

 

 

 

 

 1- چگونه ایرانيان زبون مغولان شدند

 

 

براي آگاهي بیشتر از چگونگي آن بايد به ياد داشته باشيم كه ايرانيان مردماني جنگجو و دلير بودند و از زمان‌هاي باستان اين كشور هميشه داراي لشگري آراسته بوده و به جنگهاي بسياري برخاسته است. سپس اسلام هم چون جنگ و كوشش را به همه كس واجب مي‌گردانيد، ايرانيان كه اسلام را پذيرفتند  به جنگجویي خود افزوده‌اند. 

ما اگر ايرانيان آخرهاي سده چهارم و آغاز سده پنجم هجري را بنگريم، مي‌بينم كه در آن زمان ايرانيان در دليري و جنگجویي بسيار پيش رفته بودند و در آن زمان است كه از يك سو سامانيان در ماورا‌ء‌النهر در برابر دسته‌هاي انبوه تركان ايستاده و جلوي تاخت و تاز و هجوم آنان را مي‌گرفتند، چنانكه استخری و ديگران نوشته‌اند " آنها هميشه سيصد‌هزار سوار آماده و آراسته در مرز نگه مي‌داشته اند. از يكسو سلطان محمود غزنوي با سپاهيان خود به كشور بزرگ و پهناور هندوستان تاخته شهرها مي‌گشود و تاراج ها مي‌آورد و از يك سو ديلميان و گيلانيان از كوهستان‌هاي خود بيرون ريخته پادشاهي‌ها بنيان مي‌نهادند و خاندان بويه تا بغداد پيش رفته خليفه را زير دست خود مي‌گرداندند . همين دولت‌ها هم با اين جنگ‌ها و لشگركشي‌ها بين خود نيز جنگ‌هایي پديد مي‌آورند." 

علاوه براين جنگ‌ها، باز ده‌ها هزار مردان دسته ‌دسته همه ساله در بهار و تابستان در جنگ‌هاي ميان مسلمانان با روميان شركت مي‌كردند. در تاريخ است كه تنها در يك سال تنها از خراسان هشتاد هزار تن به اين آهنگ روانه آسياي كوچك شده‌اند. پس مي‌بايد گفت ايران در غيرت و مردانگي سرشار و لبريز بوده است.                                استخري مي‌نويسد  "من در ماورالنهر به خانه هر دهقاني كه رفتم اسبي در اصطبل بسته و شمشيري از ديوار آويخته ديدم." 

 اين حال وضعيت ايرانيان تا آغاز سده پنجم بوده است. اين سده مي‌گذرد و سده ششم هم از پي آن آمده و مي‌رود و در آغاز سده هفتم اين كشور دچار تاخت و تاز مغولان مي‌گردد. 

در اينجاست كه ما با چيستان( معما)ی تاريخي روبرو مي‌شويم. مي‌بينيم چنگيزخان كه به ماوراء‌النهر آمد و چهار سال در آنجا و در خوارزم و بخارا بويران كردن‌ شهرها و كشتن مردان و برده گرفتن زنان پرداخت و آن چه مي‌توانست از ستم به مردم آن جاها دريغ نكرد. با اين حال در خراسان و آذربايجان و فارس و ديگر جاها مردم حركتي نكردند و كسي به اين انديشه نيافتاد كه دسته اي پديد آورد و به ياري آن ستم ديدگان بشتابد و يا آماده باشد اگر مغولان به اين سو آمدند با آنان جنگ كند. از ميليون‌ها مردم حتی يكي چنين مردانگي از خود بروز نداد. 

بدتر از آن, چنگيز دو تن از سرداران خود به نام يمه و سوتاي را با سي هزار تن به دنبال خوارزمشاه فرستاد و آنان از جيحون گذشتند و كشتاركنان از خراسان پيش آمدند و يك دسته از راه مازندران و دسته ديگر از راه خوار و  ورامين به ري و همدان رسيدند و در اين جاها به كشتار و آزار پرداختند و سپس به آذربايجان رفته زمستان را در آذربايجان گذراندند و در بهار بار ديگر براي كشتار و تاراج پراكنده شدند. 

ايرانيان نه دليري مي‌داشتند كه به جنگ برخيزد و نه كارداني كه از در زينهارخواهي در آيد و خاندان ها را از گزند دور نگه دارد. سبك سرانه از جلو دشمن در مي‌آمدند وبی سر و سامان جست و خيزهایي كرده و هرچه زودتر شكست خورده زبون دشمن مي‌گرديدند. در اين پيش  آمد از همه شهرهاي بزرگ ايران تنها تبريز آسوده ماند و آن در سايه كارداني و دليري شمس‌الدين طغرائي بود كه از يك سو نيرو اندوخت و باروهاي شهر را استوار گردانيد و از سوي ديگر سبك سري ننموده فرستادگانی به مغولان فرستاد و در آشتي و آشنایي كوفت. اين نخستين بار بود كه مغولان رفتار بخردانه از ايرانيان مي‌ديدند از اين رو خواهش شمس‌الدين را پذيرفتند و به سراغ تبريز نرفتند و آن شهر از كشتار و تاراج در امان ماند. 

ديگر شهرها از مرو و بلخ و نيشابور و ري و همدان آسيب‌هاي بسيار ديدند. يمه و سوتاي چون كار خود را كردند از راه قفقاز و گرجستان و شمال درياي خزر به لشگرگاه خود بازگشتند. 

اين اندوه دلگدازي بود كه سي هزار تن از اين سر كشور وارد شوند و كشتاركنان و تاراج‌كنان از آن سر كشور بيرون روند و مردم چنان درمانده و زبون باشند كه نتوانند جلوي آنان را بگيرند. اگر ايرانيان بيدار بوده و درمانده نبودند حتي نمي‌بايست يك تن از آن سي هزار تن زنده بيرون مي‌رفتند.  مردم حتي مي‌توانستند در گردنه‌ها جلوي آنها را بگيرند و جنگ و گريز كنند و اگر می شوریدند و آماده جنگ می شدند، حتماً از ميانشان دليراني و فرماندهاني کاردان پديد میآمد ولي ايرانيان هيچ نشوريدند و در مقابل چنين دشمن خونخواري حركتي نكردند. 

سؤال در اين است كه اين بي دردي و سستي از كجا بود؟  اين بي‌رگي و پستي چه علتي داشته است؟ مگر ايرانيان آن نبودند؟ چه شده كه در سده هفتم اين درماندگي و زبوني را  از آنان مي‌بينيم؟  آيا در اين دو صد سال چه رخ داده؟ 

پاسخ اين سؤال را تاكنون كسي نداده است، ولي شواهد نشان مي‌دهند كه در آن دو صد سال در ايران چند رشته بدآموزي هاي زهرآلودي رواج يافته و در ميان مردم پراكنده شده و همگي را از انديشه جنگ و مردانگي دور گردانيده بود و مغزهاي آنها را از كار انداخته بود. 

يكي از آن بدآموزي ها صوفي گري و ديگري باطني گري و خراباتي گري مي‌بود كه مردم ايران را سست و بي رگ ساخته و چيرگي مغولان را بدانسان آسان گردانيده بود. 

البته راست است كه سركشي‌هاي بي‌خردانه سلطان محمد خوارزمشاه مغولان را به ايران آورد و او بود كه به خاطر ترس و كار نداني چند صد هزار لشكر كار آزموده را از ميان برد. در اين بين و از آن سو، الناصرالدين الله خليفه عباسي و ديگر بزرگان هم پستي از خود نشان داده و دستي در كار مي‌داشتند. 

هنگامي‌كه مغولان در ماورالنهر آن قصابي‌ها را مي‌كردند چگونه است که ايرانيان و يا ساير مسلمانان تكاني نخوردند و عكس‌العملي نشان ندادند؟ و به ياري هم ميهنان خود نشتافتند؟ چه شد ايرانيان كه پشتگرمي به مسلمانان عراق، سوريه و مصر داشتند  بدینسان زبوني و ناتواني از خود نشان دادند. 

پاسخ در اين است كه هنگامي كه مغولان به ايران آمدند از ديرباز در اين كشور گفتگوي كشورداري و جنگ و مردانگي و اين‌گونه چيزها از ميان رفته بود و به جاي آن يك رشته گفتگوهاي ديگري از بي‌ارجي جهان و بيهوده بودن كوشش و مانند اين ها به جاي آن آمده بود.  صوفيان، خراباتيان و با طنيان همه مردم نبودند، ليكن بدآموزي هاي ايشان به همه دلها راه يافته بود بهترين گواه اين گفته‌ها، سفرنامه ابن جبير است. او در سال 578 هجري از اندلس اسپانيا بيرون آمده و از راه مصر و دريا به مكه رفته و در بازگشت به عراق و سوريه و ساير جاها سفر كرده و در كتابش آگاهي‌هاي نيكي از حال مسلمانان آن زمان مي‌دهد. 

 

به  نوشته او در همه جا صوفيان بسيار فراوان مي بوده‌اند و به آسودگي و خوشي روزگارمیگذرانیدند و بدآموزي هاي آنان عمومي شده و درويشي و پارسایي و چشم‌پوشي از جهان بعنوان نيكي محسوب و نمايان بود. همه جا واعظان مردم را بگريستن واميداشته‌اند و سخن از  "عشق به خدا" و "وجد" و مانند اينها مي‌رفته. در بغداد ابن‌ جوزي واعظ بزرگ در بالاي منبر شعرهاي صوفيانه مي‌خوانده و مردم را مي‌گريانيده و بسياري مردم را به سر تراشيدن و درويشي و پارسایي واميداشته اند و كلمه‌اي از نگهداري كشور، جنگ و مردانگي ديده نمي‌شود و همه  مسلمانان را از اين انديشه‌ها دور نگهداشته اند و جلوگيري از دشمنان و جنگ با آنان را وظيفه پادشاهان و اميران و سپاهيان آنان دانسته و در ضمن آنان را "اهل دنيا" شناخته و خوار مي‌داشتند. اين بدآموزي ها نه تنها انديشه جنگ و مردانگي را از مسلمانان دور گردانيده، بلكه فهم و خرد را نيز از آنان باز گرفته بود. 

يمه و سوتاي با سي هزار تن از آن سر كشور در آمدند و از اين سرش در رفتند و آن همه خون‌ها ريختند و ويراني ها كردند. چنگيزخان چهار سال در ماورالنهر و خوارزم و بخارا كشتار و ويراني به بار آورد و سپس به خراسان درآمد و تا غزنين پيش رفت و از آنجا با صد هزاران دختر و زن به بردگي گرفته شده به مغولستان بازگشت. پسران او اكتاي و تولي در خراسان كشتار و ويرانيهاي بسيار كرده و شهرهاي بزرگي را از آباداني انداختند ولی ايرانيان از گذشته پند نگرفتند كه در انديشه چاره باشند, كه مغولان دوباره خواهند آمد.همه داستانهاي خون‌ريزانه را فراموش كرده و هر گروهي در پي كار خود مي‌بوده اند. 

 

ما از آن زمان داستان هايي مي‌خوانيم كه هر يكي مايه شگفت و افسوس مي‌باشد. يكي از آنها داستان مدرسه " المستنصربالله" میباشد، كه داستاني تاريخي است : 

المستنصربالله نوه الناصرالدين الله بود كه پس از نيايش به تخت نشست. او ساخت اين مدرسه را در بغداد در سال 625 يعني هفت سال پيش از بازگشت چنگيزخان آغاز كرد و گنجينه بسياري را در راه آن به كار برد و در سال 631  هجری آن را با شكوه بسيار افتتاح كرد و چند صد فقيه و چند صد صوفي را در آنجا نشاند و خوراك و پوشاك آنها را تأمين كرد. نام اين مدرسه در كتاب‌هاي فراواني ياد شده است و آن را نمونه‌اي از"تمدن اسلامي" به شمار آورده‌اند. 

اين كه هفت سال از اين خونريزي هاي مغول نگذشته آنرا فراموش كرده و بدين سان به ساختن مدرسه برخاسته و آن را با شكوه بسيار گشاده‌اند بهترين دلیل است كه چه در خليفه و چه در مردم از غيرت و مردانگي، از خرد و فهم چيزي باز نمانده بوده است. اگر اين مسلمانان كوردرون و پست انديشه نبودند، بايستي كينه مغولان را فراموش نكنند و صدهزار زنان و دختران را كه در مغولستان با دل هاي پردرد مي‌زيستند از ياد نبرند و در همه جا به تكان آمده در انديشه چاره باشند و چه فقيه و چه صوفي و چه ديگران به جاي هر كار ديگري در پي ياد گرفتن فن جنگ باشند و از آن سو خليفه گنجينه‌هاي خود را بيرون ريخته و به سپاهيان دهد و افزار جنگ بخرد و دژها بنيان گذارد. 

تأثير اين انديشه‌هاي منفي را ما حتي در شاعران بزرگمان مانند سعدي مي‌بينيم. اين شاعر كه در زمان مغول مي‌زيسته و همه آن ستم هاي دلگداز را ديده و ناله‌هاي ستمديدگان را شنيده ولي مغزش چنان آكنده بوده كه كمترين اشاره‌اي به اين موضوع نمي‌كند و همه‌اش غزل و قصيده مي‌سازد و سخن از يار مي‌گوید و چاپلوسي به پو ل داري مي‌نمايد. او سال 656 را كه سال كشتار بغداد بود سال خوشي خود مي‌نامد : 

 

             در آن مدت كه ما را وقت خوش بود                  زهجرت ششصد و پنجاه وشش بود 
 

در همه شعرهاي اين شاعر فقط در دو جا يادي از مغولان رفته يكي به خاطر كشته شدن مستعصم كه افسوس مي‌خورد و با چاپلوسي آسمان را بر او خون مي‌‌گرياند : 

 

           آسمان را حق بود گر خون ببارد بر زمین                در زوال ملك مستعصم، اميرالمومنين  
 

                             بوق رويين در آن قبيله نهاد                 همچو شمشير قتل در بغداد 

 

اين شاعر در جاي ديگر چنين گفته : 

 

                     تو كه از محنت ديگران بي‌ غمی                         نشاید که نامت نهند آدمی 

 
اين را مي‌گويد ولی به علت آكند‌ه‌گي مغزش هيچ به ياد نمي‌آورد كه خودش از درد و اندوه هم ميهنانش ناآگاه و بي غم بوده.  داستان اين شاعر و گفته‌هايش گواه تاريخي ديگري از حال و روحيات ايرانيان و مسلمانان آن روز مي‌باشد. مردان شوم، دوست مي‌داشته‌اند كه بنشينند و از جهان و زندگاني نكوهش كنند و مردم را دلسرد كرده به تنبلي و پستي كشانند. آنها دوست مي‌داشته‌اند كه از جنگ و مردانگي بد گويند و خانقاه ‌نشيني و سختي‌كشي و مانند اينها را كه به گمان خودشان"مجادله با نفس" است  را"جهاداكبر" خوانند و دوست مي‌داشته‌اند كه دل ها را پر از بافندگي هاي خود گردانيده و از هر دانش و باور نيكي بي‌بهره سازند. 

نجم‌الدين رازي كه يكي از بزرگان صوفيان شمرده مي‌شود از كساني است كه در زمان درآمدن مغولان مي‌زيسته است. او چون آهنگ مغولان را به سوي ري شنيده از آنجا گريخته است. خود او در"مرصادالعباد" داستان را چنين شرح مي‌دهد : 

"چون قهر و غلبه آن ملاعين پديد آمد قريب يكسال اين ضعيف در ديار عراق صبر مي‌كرد بر اميد آن كه مگر شب ديجو رفته و بلا را صبح عافيت بدمد و خورشيد سعادتي طلوع كند هرگونه مقاسات شدايد و محن تحمل مي‌كرد تا از سر اطفال و عوارت نبايد رفت و مفارقت دوستان و ترك مقر و مسكن نبايد گفت. نه روي آن بود كه متعلقان را به جملگي از آن ديار بيرون آورد و نه دل بار مي داد كه جمله را در معرض هلاك و تلف بگذارد و عاقبت چون بلا به غايت و كار به جان و كارد به استخوان "الضرورات تبيح المحظورات" بر مي‌بايست خواند و بر فرمان "ياايهاالذين آمنواعليكم انفسكم لايضركم من ضل اذا اهديتم" قيام نمودن و ترك جمله متعلقان گفتن" و"من نجا برأسه  فقد ربح"، و بر خواندن و بر سنت "الفرار ممالايطاق من سنن المرسلين"، رفتن و عزيزان را به بلا سپردن : 

 

          بی بلا نازنین شمرد او را                                 چون بلا دید در سپرد اورا 

           تا بداني كه وقت پيچاپيچ                                   هيچكس مر ترا نباشد هيچ 

 

اين ضعيف از شهر همدان كه مسكن بود شب بيرون آمد و با جمعي از عزيزان و درويشان در معرض خطري هرچه تمام‌ تر در شهر سنه ثمان و ستمائه بر راه اردبيل روان شد و برعقب اين ضعيف خبر رسيد كه كفار دمرهم‌الله به شهر همدان رسيدند و حصار دادند و اهل شهر به قدر وسع بكوشيدند و بسي شهيد شدند و عاقبت دست يافتند و شهر بستدند و بسي عوارت و اطفال را اسير كردند: 

 

                                 بارید بباغ ما تگرکی                             وز گلبنم نماند برگی 

 

اين داستان نشان مي دهد كه صوفيان خود چه مي‌بوده‌اند و مردم را چگونه مي‌گردانيدند. او در ابتدا چشم به راه بوده تا مغولان در ماوراالنهر و خراسان هر كار مي‌خواهند بكنند و اميدوار بوده اين طرف نيايند و بعد كه آمدند زنان و بچگان خود را بي‌پناه گذارده و با چند تن درويشان شبانه از همدان جان بدر برده است. 

بدبختي ايرانيان در زمان مغول خود داستان درازيست كه بايد كتاب‌ها درباره آن نوشت. 

 

در آن زمان پستي انديشه‌ها تابه جایي رسیده بوده كه حتي چنگيز را برانگيخته خدا و برانگيخته خشم خداوند مي‌ستوده اند وبا مغولان كينه‌اي نمي‌ورزيده‌اند. حمدالله مستوفي كه يكي از مردان با فهم زمان خود بوده چنگيز را "اولوالامر" شناخته و درباره‌اش شعر زير را سرائيده : 

 

          ندارد گرير از شهان روزگار                      بود پادشاه سايه كردگار   
         وليكن سزاوار قوم و زمان                          فرستد شهان را خدا بي‌گمان 
         گه از سايه لطف و گاهي زقهر                    دهد خسروان را خداوند بهر 
         اگر بندگان راست كاري كن                        همان از پي رستگاري كنند 
         شهي همچون ايشان بايشان دهد                    كه بيگانه به زخويشان دهد 

        وگر بندگان را دگرگونه راي                         بود خشم گیرد برايشان خداي 

       هم از خشم خود خسروي تيغ‌زن                   فرستد به نزديك آن انجمن 
        تو گویي كاري ندارد دگر                            نخواهد بماند يكي جانور 
        جز آزار مردم ندارد به ياد                          نباشد به جز كار پيكار شاد 

       نه ديار ماند از او نه دينا ر                           برآيد كارش زگيتي دمار 
 

 

 

ابن‌بطوطه هم كه در آخرهاي زمان مغول به حجاز و عراق و ايران و هندوستان و جاهاي ديگر سفر كرده است در سفرنامه خود مي‌نويسد " در همه جا صوفيان را مي‌ديده  و با پيران ايشان ديدار مي‌كرده است."  باین ترتیب از نوشته‌هاي اين كتاب بر ميآيد كه در زمان پادشاهي مغولان صوفي گري رواج بيشتري يافته است. ایرانیان بجاي دست بدست هم دادن و جان فشاني براي بيرون راندن مغولان به يك باره چشم از كينه‌جویي و مردانگي پوشيده و براي آرام گردانيدن دل ها و كاستن از اندوه‌ها، خود را به دامن صوفي گري انداخته‌اند. 

يكي از كارهاي ننگ‌آلود صوفيان آن زمان سوءاستفاده از پيش آمد مغول به سود خودشان بود به اين معني كه اگر سر كرده‌اي در جنگ ها پيروز و به پادشاهي مي‌رسد آن را به خود بسته و مي‌گفتند " فلان هنگام به دست بوس شيخ ما آمده بود و شيخ فرمود پادشاهي فلان جا را به تو دادم" و اگر پادشاهي كشته مي‌شود يا از او پول خواسته و نداده بود كشته شدن او و يا زياني كه به او مي‌رسيد را به حساب خود مي‌گذاشتند و مي‌گفتند "چون به درويشان دستگيري نمي‌كرد سزاي خود را ديد."                                                                                                                               بدینسان چون سلطان محمد خوارزمشاه چند سال پيش از داستان مغول شيخ مجد الدين بغدادي نامي را كه از بزرگان صوفيان مي‌بود به گناه آنكه با مادر او تركان خاتون آميخته بود در خوارزم به آب انداخته بود، زماني‌كه داستان مغول رخ داد،  صوفيان چنين گفتند: 

" خدا چنگيزخان را براي گرفتن انتقام خون شيخ‌مجدالدين فرستاد" و يا "چون مجدالدين كشته شد درياي خشم خدا بجوش آمد و مغولان را بخواستن كينه او فرستاد." 

افسانه ساختگي ديگری هم در اين مورد نوشته‌اند كه "خوارزم‌شاه چون مجدالدين را كشت از نتيجه آن ترسناك گرديد و يك لگني پر از زر و شمشيري و كفني روي آن گذارده و نزد شيخ نجم‌الدين كبري استاد مجدالدين مي‌رود و سر خود را برهنه گردانيده و در پائين اتاق ايستاده و زبان به آمرزش‌خواهي كرده و چنين گفته: "اگر خون بها مي‌خواهيد اين زر، و اگر كيفر مي‌خواهيد آن شمشيرواين سرزمين من. شيخ فرمود"خون بهاي فرزندم مجدالدين پول نيست، در اين راه پادشاهي تو رود، سرهاي من و كسان ديگر نيز روند." يعني كه از زنان و بچگان بي گناه بخارا و سمرقند و خوارزم و مرو و نيشابور و ري و همدان براي كشته شدن يك صوفي و كشور ويران گردانيده میشود. در همان داستان مغولان، خود صوفيان نيز كشته شدند،  نجم‌الدين خوارزمي كشته شد، شيخ عطار كشته شد و ديگران كشته شدند.  درباره ی شيخ عطار اين دروغ را هم ساخته‌اند که "مغولي شمشير راند و سر شيخ به زير افتاد شيخ با آن تن بي‌سر نعره‌ كشان دويدن گرفت و نيم فرسنگ دويد و آن‌گاه افتاد." 

با اين افسانه‌ها خواسته‌اند چنين بفهمانند كه ما را به يك جهان ديگري راه است و يك زبان ديگري مي‌داريم و رازهائي با خدا در ميان است. 

 در سخنان پلوتينوس بنيادگذار صوفي گري افكار ارجدار نهاني نيز وجود دارد و آن اين كه آدمي تنها اين تن و جان مادي نيست و اهداف او تنها خوردن و خوابيدن و كامگذاردن و با هم جنسان خود نبرد كردن نمي‌باشد, بلكه در كالبد آدمي دستگاه ديگري نيز مي‌باشد كه اهداف آن دلسوزي نمودن با ديگران و نيكي كردن به آنان و به راستي پشتيبان بودن،  به داد آنها رسيدن،  آبادي جهان و آسايش جهاني را خواستن و مانند اين هاست و هر آدمي بايد اين را بداند و اين دستگاه رواني را در خود بشناسد و هميشه به نيروي آن بكوشذ. 

پلوتينوس به برگزيدگي آدمي ميان همه آفريدگان پي برده بود ولي مانند شيوه ی ديگر فيلسوفان يوناني با پنداربافي آن را در هم آميخته و آن را با "يكي بودن هستي = وحدت وجود" مخلوط كرده است، چرا بايد براي نيرومند ساختن روان از خوشي هاي جهان دست پوشيد و به خود سختي‌هاي آن چناني داد. پس خداوند كه اين جهان  و خوشی هارا پديد آورده بهر چه كساني است؟ عشق با خدا چه معني دارد؟ از خود بي خود شدن و از خود بيرون رفتن و به خدا پيوستن كه ظاهراً پلوتينوس چهار بار به آن رسيده داستاني بيش نيست و او فريب پندارهاي خود را خورده است. كسي نه از خود بيرون تواند رفت و نه به خدا تواند پيوست. 

هر كسي بايد در پي نيرومند گرداندن روان خود باشد.  آدمي اگر به حال خود بماند، جان چيره‌گي نموده و روان را ناتوان و بيكاره خواهد كرد، لذا كوشش براي پيراستن و آراستن آن نياز بسيار است، ولي راهش چشم‌ پوشي از جامعه و جهان و سختي و رياضت نيست. براي نيرومندي روان در گام نخست بايد جهان و زندگي را شناخت،  آن طوري كه هست و سپس خداوند و بزرگي و توانایي او را شناخت و ناتواني آدمي را. در نتيجه نيكي را كه از اهداف روان تواند بود در پيش چشم داشت و سختي ای كه هر كس به خود بايد بدهد اين است كه در زندگي خود جلو آز و خشم و كينه و خودخواهي و مانند اينها را بگيرد و در هر كاري هم خوشي خود و هم خوشي همه را بخواهد. 

البته همه صوفيان بد نبوده اند و برخي از آن ها تنها به پارسایي ساده و جلوگيري از آز و خودخواهي بسنده كرده‌اند ولي تعداد آنها كم بوده است و صوفي گري رويهم رفته سرچشمه‌ گمراهي ها و بدآموزي هاي بسيار زهرناك و زيان هاي تاريخي شده است. 

بسياري از راه ندانستن به صوفگري گرويده‌ اندو بر روي آن ايستادگي کرده اند. آنان از اين گمراهي سود مي‌جويند همان طور كه ابوالعباس قصاب گفته:

" بي‌ملك و مال ولايت مي‌دارند و بي آلت و كسب روزي مي‌خورند و خلق را مي‌خورانند"

 صوفيان خود ديني نداشته‌اند ولي در هر كجا با كيش مردم آنجا راه مي‌رفتند. در ايران شيعي مي‌شدند و خود را به حضرت علی میرساندند و سنی ها به ابوبکر و عمر.

در آغاز مشروطه واعظي نزد يكي از سران مشروطه آمد و چنين گفت: "ديروز به مجلسي رفته بودم نگذاردند بالاي منبر بروم،  گفتند ديگر آن موعظه‌ها به درد نمي‌خورد بايد از مشروطه سخن راند در حاليكه واعظي كار من است كه اگر نكنم بايد گرسنه بمانم اين است آمده‌ام به من ياد بدهيد از مشروطه سخن برانم." اين را با يك سادگي کامل مي گفت.صوفيان زمان حال نیز همان را خواهند گفت "صوفي گري كار ماست، راه روزي ماست، پناهگاه ماست، چرا ديگر دست بكشيم؟؟ هركجا بد است بگویيد آنجا را تغيير میدهيم. 

 

 

 وضعیت ایران در دوران مغول 

 

  

در اين دوران سياست هاي اقتصادي ـ سياسي عبارت بوده از ماليات‌هاي سنگين به ضرر هرگونه فعاليت اقتصادي، تجارت خارجي هم در دست دولت و طرفداران و وابستگان آن ها بود. عدم امنيت اقتصادي ـ اجتماعي و اعمال حاكميت سياسي با خشن‌ترين چهره آن و خودكامگي مطلق همه جا حاکم بود. ايجاد صنايع دستي صرفاً دولتي و امرار معاش دولت از طريق دست‌اندازي در تجارت و صناعت و نه از طريق توسعه آن ها و دريافت ماليات که همه اين ها قاتل هرگونه فعاليت اقتصادي ـ اجتماعي بوده‌ است و منافات كلي با توسعه و پيشرفت و صنعتي شدن دارد. در اين ايام ابريشم محصول عمده تجارت خارجي ايران را تشكيل مي داد ونیز انحصار اين تجارت با ونيزي‌ها بودكه از آن سود كلاني مي‌بردند. به اين منظور ونيزي‌ها در گيلان و تبريز كنسولگري برپا كردند و در سال 1320 م (718هجری) بهادرخان سلطان ايران و ميشل دولفينو سفير دولت و نيز قرارداد تجاري منعقد كردند كه ضميمه آن قرارداد تركمن‌چاي را به یاد می آورد. طبق اين قرارداد ونيزي‌ها حق داشتند در سراسر قلمرو ايلخاني مسافرت و تجارت نمايند و راهداران موظف به حفظ مال و جان آنها بودند. اين تجار حتي در مقابل جنايات و جرائم نيز آزاد بودند و كسي حق مجازات آنها را نداشت.  آن‌ها در كنسولگري تبريز نوعي مصونيت سياسي ـ قضائي داشتند. سرزمین تيمورلنگ بدست قره قيونلو ها (سیاه گوسفندان یا سیاه گله دارن) و آق‌قويونلوها ( سفید گوسفندان یا سفید گله دارن) افتاد و سپس به چنگ شاه اسماعيل صفوی، و اين درست شروع دوراني است مصادف با انقلاب اجتماعي ـ اقتصادي و برتري اروپا. در اين دوران در غرب ايران دولت مقتدر عثماني پا گرفت و 16 سال پيش از به حكومت رسيدن مقتدرترين شاه آق‌قويونلو، قسطنطنيه پايتخت روم شرقي به دست تركان سقوط كرد و جدي بودن خطر تركان براي ايران محرز شد. اوزون حسن پادشاه مقتدر اين سلسله براي اولين بار در تاريخ ايران از ترس يك دشمن خارجي به دامن غرب پناه برد و از ونيزي‌ها درخواست كمك كرد و غرب هم براي از ميان برداشتن حريف مقتدر خود که شمال آفريقا و وين را به خطر افكنده بود و راه تجارت به شرق را به روي آنها بسته بود، صلاح در آن ديد كه به دست ايرانيان خنجري از پشت به عثمانيان فرو كند.                                                                                                                                                  فرهنگ آن روز ایران راه چاره را در آن يافت كه بجاي ساز و كار قوي شدن و تسلط بر ابزار، دست به دامن ونيزي‌ها بزند، لذا سفيري جهت دريوزگي براي تأمين اسلحه و مهمات جنگي راهي آن ديار كرد و اين اولين ارتباط از نوع انتقال تكنولوژي وصنعت بود. اين بافت ارتباطي هم از نظر كيفيت و هم كميت به شدت به ضرر ما بود كه ادامه داده شده و پس از 515 سال هنوز از هيچ باد و باران و حمله و يورشي گزندي نديده است. در اروپا اختراع چاپ شد و ايران هم چنان در جا مي‌زد و از آن زمان تا به حال جز تلاش های گسيخته و ناهماهنگ در هيچ موردي و در هيچ زماني فرهنگ كلي جامعه ايران راه‌هاي كارآمد توسعه را به نحوي كه بر بخش قابل ملاحظه‌اي از جامعه تسری و تبديل به الگوي فكري و رفتاري اجتماعي شود،  نيافت. 

در آستانه قرن 16 ميلادي اروپا در پي انقلاب اقتصادي ـ اجتماعي از قدرت قابل ملاحظه‌اي برخوردار مي‌شود.روحيه ی سرمايه‌داري كه اساس پيشرفت صنعتي بود كم ‌كم شكل مي‌‌گيرد و تغييرات فكري در حال ظهور بصورت تئوري در آورده مي‌شوند و نكات اشتراك آن با مذهب سازمان داده  و نكات مورد اختلاف را تأويل مي‌كنند كه تحول عظيمي را موجب گرديد. نزديكي به خدا رياضت و دعا نيست، بلكه كار و كوشش و رياضت در حرفه و پيدا كردن رموز طبيعت نزديكي به خدا محسوب مي‌شود. از طرف ديگر در لا به لاي بافت اجتماعي ـ اقتصادي اروپا تحولات عظيمي بوجود میآید كه نشانگر اين است كه آنها مصمم هستند در آينده بر امواج بادها فرمان برانند و طبيعت را به زير فرمان بكشند و پاي بر افلاك نهند. اروپائيان در اين دوران درتمام نقاط شناخته شده دنيا پياده شدند و در سالهاي 1500م آمريكا را كشف كردند، به دور افريقا گشتند و از طريق دريا به خليج فارس و هند آمدند. 

 

ايران كه در اين روزها، روزگار ناامني و وحشت و غارت و تخريب شهرها را پشت سر گذاشته بود،  يك مرتبه با كشتي جنگي اروپائيان روبه رو شد. اولين برخورد اروپائيان،  تسلط  بر تجارت خارجي ما بود كه قرني بطول انجاميد و حال كه قوي ‌تر شدند با ابزار جنگي در محل ثروت حاضر شدند. در ايران ولي شيوه ی زندگي از نظر نظام اجتماعي فرقي چندان با پيش از اسلام نكرده بود در هيچ زمينه ای تحولي به چشم نمي‌خورد، در حالي‌كه در طرف ديگر دنيا آن ها در حال خلق دستاوردهائي بودند كه در تاريخ زندگي 70 هزار ساله بشر بديع بود. 

پرتقالي‌ها با سلاح جديد يعني اولين دست‌آوردهاي صنعتي اروپا با شش كشتي و چهارصد و شصت مرد جنگي در سال 1507 م يعني شش سال پس از استقرار دولت صفويه، با سي هزار مرد جنگي ايراني در هرمز در آويختند و حاكم هرمز را تحت قيوميت خود در آوردند و در تمام جزاير درياي جنوب به كشتار و غارت پرداختند. قرار شد حاكم هرمز ساليانه 15000 اشرفي به عنوان خراج به پادشاه پرتقال بپردازد و كالاهاي پرتقال از گمرك و عوارض معاف باشند. اين اولين جنگ بمنظور تحميل سياست"درهاي باز" بود و نقطه ی عطفي در تاريخ تجارت و صناعت ايران. از آن تاريخ خليج فارس و درياي عمان به زير سلطه غرب درآمد و تا به امروز منطقه دست نشانده سياست آن‌هاست. شاه اسماعيل نماينده خود را به بندرعباس فرستاد كه ماليات بگيرد، پرتقالي‌ها توپي بدرقه او كردند كه از ترس گريخت زيرا كه او تا به آن لحظه صداي توپ را نشنيده بود.   

از زمان جلوس شاه اسماعيل اول تا روزي كه افغان‌ها تاج از سر شاه سلطان حسين صفوي برداشتند يعني 220 سال با صرف‌نظر كردن از دوران شاه عباس اوّل و دوم كه نظم و قراري داخل همان نظام سنتي برقرار بود در بقيه دوران رونقي به چشم نمي‌خورد و جامعه يكپارچه با كمي اختلاف جامعه قبل و بعد صفويه بود. 

در دوران صفويه اروپا شگفتي‌هاي عظيمي بوجود آورد كه مهم‌تر از همه ابداع ماشين بخار بود كه نوع "نيوكامن" آن در سال 1702 م يعني ده سال قبل از سقوط شاه سلطان حسين صفوي ساخته شد و آخرين مدل ماشين بخار 1936 م بازنشسته شد.                                                                                                                        قدرت جديد با يك قاره لشگريان عقل‌گرا و ماجرا جو و شيفته ی قدرت و تسلط بر طبيعت خود را آماده كرد تا در قرن بعد به همه دنيا هجوم آورند و هيچ‌كس را ياراي مقاومت و مقابله با او نبود و همه تسليم شدند. در اين زمان علوم انساني پيشرفت‌هاي زيادي كرد و تغييرات بنيادي در نگرش به جهان بوجود آورد. زمين از مركز جهان پائين كشيده شد و انسان بر مركز آن نشست و دنيا را خادم خود خواند. در اين زمينه در ايران هيچ تحولي به چشم نمي‌خورد. اين سكون نشان مي دهد كه نياز جديدي حس نمي‌شود وهمه  از تحولات نقاط ديگر جهان بي‌اطلاع ااند. صنعت و تجارت همان بافت قديمي را حفظ كرده بود و واردات در حال تبديل به واردات توليدات صنعتي اروپا گشته و صادرات همانند گذشته بود. 

امنيت قضایئ، اقتصادي، سياسي، اجتماعي و به عبارت ديگر حاكميت نظم و قانون که موجب اميد به آينده و در نتيجه موجب رشد فعاليت تلاش و خلاقيت انسان‌ها مي‌گردد و شرط لازم و ضروري براي هرگونه رشد و توسعه  است وجود نداشت                                                     حاكميت قانون و خود قانون هم نه خريدني و نه واردكردني است، بلکه قانون پس‌آيند روابط اجتماعي است، يعني جامعه بايد ابتدا در تحول روابط خود به ضوابطي برسد و سپس حاكميت سياسي آن را تنظيم و به شكل مواد قانوني در آورد. ضوابطي كه جامعه بصورت خود جوش خلق مي‌كند قادر است قدرت حاكمه سياسي و قانون مكتوب را بشکند. مثلاً ابتدا حقوقي بوجود مي‌آيد مانند فعاليت‌هاي القاء بردگي و حقوق ناشي از آن، سپس حاكميت سياسي به آن چهره قانون مي دهد. مردم و حاكميت ما امنيت اجتماعي به معني وسيع كلمه را با نظميه، امنيه، كلانتري، دادگاه، زندان و شكنجه و كشتارعوضي گرفته‌اند، در حاليكه ناامني اجتماعي معلول عوامل اجتماعي‌اند و با اين وسایل نمي‌توان امنيت اجتماعي برقرار كرد. قانون در رابطه با تعهد افراد جامعه به سرسپردن به آن معني مي‌يابد و نه به ضرب تير و تفنگ و دشنه.  هنگامی كه این در درون مردم بجوشد، خود ضامن اجراي آن خواهند بود. دومين ضامن اجراي قانون خود فرداست كه خود هم در خلق روابط اجتماعي سهيم بوده است و سومين و آخرين ضمانت اجراي قانون "اجبار" است که توسط دولتي ها يعني پلیس، دادگاه و زندان اجرا میشود که از غير مؤثرترين و كم‌ارزش‌ترين و ناكافي‌ترين ضامن‌هاي اجراي قانون‌اند. در كشورهایي كه امنيت به مفهوم فوق وجود نداشته باشد "ناامني اجتماعي" بر شكل قانون دولتي حاكم مي‌شود و آن را مي‌شكند و اولين شكننده آن هم خود مردم مي‌شوند. از این رو روابط اجتماعي خود وسایلي را براي فرار از قانون تعبيه مي‌كند و مردم نه تنها از آن استفاده می کنند بلكه آن را نوعي زرنگي هم تلقي مي‌كنند،  زيرا كه بافت بوروكراسي موجود با فرهنگ موجود مردم انطباق دارد و به جاي تحقق آرمان‌هاي قانون، راه فرار از آن را تسهيل مي‌كند و خود به طور غيرمستقيم در تخريب قانون شركت فعال دارد. 

در كل روابط و اعتقادات جامعه قبيلگي با روابط و اعتقادات جامعه صنعتي فرق مي‌كند و قانوني كه صرفاً بدون مبنای اجتماعی روي كاغذ درج شده است كارایي ندارد و مركب است بر روي كاغذ. نمونه آن قانون مشروطه است و يا قوانين اساسي جهان سوم كه مبشر آزادي و عدالتند ولي مي‌بينيم چه مي‌كنند. پس مسأله عميق‌تر از هوچيگري سياسيون و لفاظي روشنفكرانه است.عموماً ديده مي‌شود آنهایي كه سنگ اجراي قوانين و عدالت اجتماعي را به سينه مي‌زنند نمي‌دانند از چه دفاع مي‌كنند و آنهایي هم كه آن را رد مي‌كنند نمي‌دانند چه چيزي را رد مي‌كنند و آنهایي هم كه مي خواهند اصلاح كنند نمي‌دانند چه چيز را مي‌خواهند اصلاح كنند، در نتيجه جهان سوم دایماً شاهد كارهاي پرهزينه كارشناسي در حوزه حقوقي و پارلماني است كه پس از تصويب، يكسره به زباله‌ دان انداخته مي‌شود و اگر هم تلاشي در اجراي آن بشود جز نكبت چيزي حاصل نمي‌شود. 

 

وضعيت ايران مقارن با تحولات اروپا 

 

 در ایران پس از اسلام که به متحد شدن دوباره ایران در دوره صفوی انجامید همان سنت های دیرین جاری بود. تاریخ صفویان سرگذشت بی پایانی است از قتل، کورکردن اعضائ خاندان سلطنتی. اسماعیل دوم توسط بستگانش به قتل رسید. محمد خدا بنده را کور کردند. عباس اول یکی از پسران خود را سالم نگذاشته بود تا بتواند جانشین او شود. نادر شاه افشار غلام اسیر یکی از ایلات بود که بعد ها به راهزنی پرداخت، سپس سردار بزرگ و بنیانگذار سلسبه افشار شد. او فرزند خود را در یک حمله عصبی کور کرد. عباس میرزا ملک آرا پسر دوم و محبوب شاه بزدیک بود در سن یازده سالگی به دست برادر بزرگش ناصر الدین که بعد ها به تخت نشست به قتل برسد. عباس میرزا جان خود را مدیون سفرای مهم خارجی و دولت های متبوعشان میداند. سرانجام دهشتناک وزیران اعظم مجد الملک یزدی، خواجه شمس الدین فضل اللاه جوینی( که خود در به قتل رساندن اولی سهیم بود) و خواجه رشیدالدین فضل اللاه به دست ایلخانان مغول.

فرمانروایانی که حکومت مردمی ندارند هرگز نمیتوانند مطمئن باشند که در امان خواهند بود و ای خود باعث و عامل ایجاد نظام های توتالیتر میشود که تقریبا ویژگی کلیه حکومت های ایرانی در طول تاریخ است. از انجایی که امنیت برای فرمانروا و بزرگان تظمین شده نبود آنها به مرور به بیماری پارانویا (دشمن پنداری) دچار میشدند و در نهایت چون تمام قدرت را در دست داشتند هیچ کس از دست آنها در امان نبود، حتی خانواده خودشان.

کروسینسکی در دوره شاه سلیمان و شاه سلطان صفوی مینویسد:" هر حاکمی عجله داشت پول زیادی جمع کند با آن قصری بخرد و برای مصون ماندن از پیگرد ستمی که به مردم روا میداشت، رشوه بدهد و همه اینها با پول مردم بینوا انجام میشد. آنها منصب را وسیله برقراری نظم و امنیت تلقی نمیکردند، بلکه کمینگاهی بود که از آنجا برای ,غارت شهر ها و ایالات نقشه میریختند. در این کار چندان احتیاطی هم به خرج نمیدادند، ریزا میدانستند که تنبه و مکافاتی در انتظار انها نخواهد بود.

سیر قدرت در ابتدا برای توع بشر، قدرت بدنی بود که انسان آن را همیشه همراه خود داشت، استخوان بندی درشت، زور بازو، شجاعت، چالاکی، توانایی درگیری های تن به تن و مبازره با حیوانات قدرت بود. در مرحله دوم قدرت بدنی جای خود را به قدرت وراثتی داد مثلا هر گاه رئیس قبیله ای از دنیا میرفت پسران او بعنوان رئیس و ریش سفید صاحب قدرت در قبیله میشد. در مرحله سوم، قدرت سرمایه و صنعت بود و سرمایه بیشتر با تولید بیشتر قدرت بیشتری را به ارمغان میآورد و نهایتا در عصری که ما زندگی میکنیم قدرت جای خود را به اطلاعات و ارتباطات دادهداست. ایران همیشه بر قدرت وراثتی پافشاری کرده و هنوز هم میکند

تمامي تاريخ ايران شاهدي بر تجاوزهاي متعدد و مداوم به جان و مال و ناموس مردم است. گذشته از غصب مال و اموال مردم، ايران كشوري بوده است كه در آن شاهان و شاهزادگان نه فقط بوسيله دشمنان، بلكه توسط بستگان خود به قتل مي‌رسيدند كه تا اين اواخر نیز ادامه داشته است. در اين عرصه ماموران دولت از وزير اعظم تا درباريان را بدون اجازه ی قبلي و يا بركناري از مقام در ملاء عام فلك مي‌كردند و اين نشان اين است كه نه تنها هيچ اشرافيت و شهروندي وجودنداشته، بلكه هيچگونه چارچوب قانوني و اصول سنتي هم در ميان نبوده است. در پاره اي وقت‌ها هم كه امنيت به ابتكار فرمانروا و حاكم، آن هم با اجبار و زور و نه قانون وجود داشته، باعث ناامني اجتماعي مي‌شده است، زیرا که تنها ترس عامل آن بوده نه امنيت اجتماعي واقعي و ناشي از قانون و روابط اجتماعي. نمونه‌ای از آن در زمان شاه صفي نمایان گر آن است.  وقتي حاكم قم كه فردي نجيب بود براي تعمير قلعه و پل قم مختصر عوارضي به سبدهاي ميوهایی كه وارد شهر مي‌شد بسته بود، خبر به شاه رسيد و او به قدري متغير شد كه حكم كرد حاكم را با زنجير به اصفهان ببرند. پسر اين حاكم از محارم شاه بود و توتون و چپق مخصوص به شاه مي‌داد. شاه صفي حكم كرد تا پسر سبيل‌هاي پدرش را بكند، بعد بيني او را ببرد، بعد گوش‌ها و چشم‌ها، و دست آخر هم سر از تنش جدا كرد. بعد از اين كار، شاه پسر را به جاي پدر حاكم قم كرد و پيرمرد عاقلي را به نيابت او مقرر داشت و او را با حكمي به اين مضمون به قم فرستاد " اگرتو از آن سگ كه به درك رفت بهتر حكومت نكني ترا به سخت‌ترين شكنجه خواهم كشت."

 

تجارت و صناعت  در دوره صفویه عمد تأ داخلی و انحصاری بود و توسط شاه و وابستگان درباري انجام مي‌شد بدين لحاظ دوراني كه بيش از همه نياز به تحرك مدام بود،  ايران از حمايت مردم محروم شد. كشور كم و بيش توسط قزلباشان نظامي شده بود، ثروت‌‌هاي توليد شده جهت سرمايه‌گذاري مجدد بكار نيفتاد و از دايره ی اقتصاد خارج شد و تبديل به كاخ و تجملات و اشياء زينتي گرديد و جهت اشباع رواني قزلباشان بكار گرفته شد و كاخ‌ها پي درپي مصادره و به ديگران بخشيده مي‌شد. محمد بيگ مأمور دولتي مي‌خواست 137 كاخ مصادره‌اي اصفهان را بفروشد و كسي از ترس نمي‌خريد. سپاهيان ايران در زمان شاه طهماسب 114000 نفر مي‌رسيدند و به مدت 14 سال قبل از وفات شاه طهماسب حقوق دريافت نكرده بودند و كسي هم اعتراض نمي‌كرد زیرا که آنها نيازي هم به حقوق دولتي نداشتند و به ثروت و اموال مردم دست مي‌يافتند، علاوه بر آن همه صناعت و تجارت بزرگ توسط آنها و وابستگانشان انحصاري شده بود و هيچ جنبنده‌اي در كارسودآوري نمي‌توانست فعاليت كند، مگر اينكه به طريقي به يكي از اين رجال وصل شود.  شاه طهماسب در اواخر عمرش مي‌گويد  "عمال صابون‌خانه ني‌ريز، پيه و مواداوليه صابون را به بهاي كم مي‌خرند و صابون را به بهاي گزاف مي‌فروشند و قدغن مي‌كردند كه هيچ آفريننده‌اي صابون نريزد و خريد و فروش نمايد و اگر كسي به عمل مي‌آورد او را مجرم دانسته و جريمه از او مي‌گرفتند." |شاه طهماسب سه سال قبل از مرگش اين انحصار را لغو كرد و ثواب آن را به حضرت عاليات مقدسات مطهرات چهارده معصوم هديه كرد. 

درآمد اصلي دولت از اراضي بود كه مصادره شده بودند و بصورت خالصه درآمده بود همچنين از ماليات بر زراعت و درآمد از گله‌هاي گوسفند دولتي و انحصار ابريشم كه در انحصار شاه بود. 

دوران عظمت ايران در تجارت و صناعت همان چند دهه زمان شاه عباس اول و دوم بود كه در داخل ايران ثبات نسبي وجود داشت و كليه آثار اصفهان نشانه ی رونق آن زمان است كه البته رونق اقتصاد سنتي بوده و هيچ يك از اهرم‌هاي اقتصاد صنعتي در آن وجود نداشته است.                                                                                           اخلاق مدني در آن زمان حكايت از فساد بي‌حساب داشت، رشوه بيداد مي كرد، ظلم و تعدي به رعيت از طرف عمال حكومت از حد خارج بود.  شارل ژاردن مي نويسد:  " ايرانيان خيلي علاقه به دلالي دارند و دوست دارند كه كالاهایي را بخرند و با استفاده بفروشند."  البته اينها نشان از بي‌اعتمادي و عدم وجود امنيت اجتماعي است، زیرا سرمايه‌گذاري توليدي مستلزم اميد به آينده است و ناامني قاتل اين اميد است.                                                                 کارنامه عمومي صفويان شامل دلالي، رشوه، فساد، تعدي، ويراني بوده است. آن ها پس از بقدرت رسيدن به گرجستان لشگر كشيدند و صدها هزار اسير زن و دختر و پسر آن مردم را به ايران آوردند و فروختند. نمونه ديگری كه نمايانگر روابط اجتماعي آن زمان است، داستان ساروتقي است. ساروتقي در زمان شاه عباس بزرگ حكمران گيلان بود و يك غلام بچه اَمرد زیبایی داشت كه به زور مالك شده بود و به قول شاردن بر اثر تجاوز به طفل مورد خشم شاه قرار گرفته بود. آن جوان براي انتقام گرفتن به اصفهان رفت و شاه عباس اظهارات او را شنيد و حكومت گيلان را به آن جوان داد و حكم داد كه بمحض رسيدن به گيلان سر ساروتقي را توسط صاحب منصبي كه همراه او مي‌فرستد به اصفهان بفرستند.  ساروتقي كه متوجه شكايت شده بود براي پيش‌گيري از خشم شاه، خيالش بجایي نرسيد جز اين كه آلتي كه با آن مرتكب اين كار شده است را تماماً قطع كند. او با همان حالت خراب در تخت رواني نشسته و از بيراهه عازم اصفهان مي‌شود و با همان حال نقاهت به اصفهان مي‌رسد و يك راست وارد دربار مي‌شود و پس از تحصيل اجازه، آلت گناهكار خود را با عريضه ی درخواست عفو در سيني طلائي گذارده به حضور شاه تقديم مي‌كند. شاه هم چون ديد او خود را در كمال سختي تنبيه كرده است از تقصير او گذشت و او را مجدداً به حكومت گيلان منسوب كرد. ساروتقي در زمان شاه صفي به صدرات اعظمي رسيد و به قول شاردن تا پايان عمر به خاطر اين جراحات چكمه مي‌پوشيد تا ادرارش در آن ضبط شود. ساروتقي بالاخره بدست شاه‌عباس دوم به قتل رسيد. شاردن علت قتل او را اين ميداند كه  او به سبب پيري هميشه سواره به كاخ مي‌آمد و اسب خود را كنار اسب شاه مي‌بست، لذا مورد خشم قرار گرفت و به تحريك جاني بيك به قتل رسيد. ولي ظاهراً علت قتل جنبه مادي داشته زيرا كه او از عايدات دولت و شاه و ساير بزرگان مملكت آگاهي داشته و مي‌دانسته چه اندازه مردم را مي‌چاپند و چه اندازه خرج مي‌كنند. 

بيشتر اعيان و پولداران به مخدرات و مكيفات معتاد شده و در قهوه‌خانه‌ها مقيم بودند. فلونيا ( معجوني از تخم شاهدانه و شيرابه خشخاش) به صورت حب هم در كيف آقا و هم در كيف خانم‌ها جاي مي‌گرفت، فروش مفرحيات و مخدرات در تمام ايران رايج بود. 

سیاح و دانشمند هلندی "کورنی لو بروین"  که  در اوایل قرن18 میلادی از راه مسکو به ایران و هند شرفی سفر کرده و در کتاب خود بهمین نام در وصف سلاطین صفوی چنین مینویسد :

"حکومت شاهان ایران یکی از مستبد ترین حکومت های جهان است،.پادشاه در اعمال و افعال خود جز اراده و مشیت خود هیچ اصول و قاعده ای را نمیشناسد و شاید تنها در داخله کشور در امور مذهبی اختیارات او اندکی محدود باشد. حیات و ممات و دارایی تمام اهل مملکت بدون استثنا در ید قدرت اوست. پادشاه در حرمسرای همایونی بدنیا میآید و در همان چهار دیواری بزرگ میشود و مانند گیاهی که از نور و حرارت آفتاب محروم باشد، هیچگونه تعلیم و تربیتی که در خور پادشاهان باشد نمی یابد و از دنیا و ما فیها بالمره بی خبر میماند.همین که به سن و سالی رسید او را به خواجه ای میسپارند باسم  " لله باشی" که مربی و معلم او میگردد و خواندن و نوشتن را باو میآموزد و وسائل دینی را باو یاد میدهد و کرامات و معجزات پیغمبر اسلام را برای او حکایت میکند و بحد افراط  کینه و بغض او را بر ضد ترکهای سنی مذهب برمیانگیزد و باو چنین میفهماند که دشمنی با این قوم در حقیقت طاعت پروردگار است. جای تاسف است که ابدا علم تاریخ و علم سیاست را باین شاهزادگان نمیآموزند و گوش آنها را با کلمات تقوی و پرهیز آشنا نمی سازند و بلکه برای اینکه او فرصتی برای تعمق در امور و قضایا پیدا نکند، او را از همان سن جوانی  در میان زنان میاندازند و دروازه های عیش و نوش و هوی و هوس را بروی او میگشایند و به این هم اکتفا نکرده او را بخوردن تریاک و نوشیدن کوکنار معتاد می کنند و حتی کوکنار را با عنبر و ادویه های دیگر مخلوط میکنند که نشئه آن بیشتر شود و بر قوه باء بیفزاید. استعمال این مکفیات و مخدرات کم کم موجب سستی و رخوت کامل میگردد بطوریکه پنداری اشخاصی که بدان معتادند از این عالم یکسره بدورند. زندگی شاهزادگان صفوی بهمین منوال میگذرد تا روزی که شاه بمیرد و نوبت سلطنت بآنها برسد. آنوقت آنها را از حرمسرا بیرون میآورند و بر تخت مینشانند وتمام دربار در مقابل آنها بخاک میافتند و اطاعت و انقیاد خود را عرضه می دارند. شاه جوان در ابتدا مانند آدمی که هنوز درست از خواب بیدار نشده است مدتی مات و مبهوت و گیج است ولی رفته رفته بخود میآید و چشم میگشاید و بنای سلطنت را میگذارد. اطرافیان او هم در صدد نیستند که او را براه صلاح هدایت کنند، بلکه تمام همشان را مصروف این میکنند که شاه جوان را خوش آید و خودشان را نزد او عزیز نمایند و از طرف دیگر سعی دارند که حتی المقدور پادشاه از اوضاع واقعی مملکت بی خبر بماند و بکارهای سلطنت نپردازد و حتی وزیر بزرگ که او را اعتماد الدوله مینامند، هر وقت مطلبی داشته باشد منتظر میماند تا شاه قلیان بدست سر کیف و حال باشد، آنگاه قربان، قربان گویان مطلب خود را که اغلب مربوط به منافع شخصی او و یا دوستان و کسان و بستگانش اوست باسم مصاله عالیه کشور بعرض میرساند و بزور چاپلوسی کار خود را از پیش میبرد."

جامعه ايراني در كليت آن به علت بي‌لياقتي، ناتواني و درماندگي مزمن در تمام زمينه‌هاي زندگي جمعي و نداشتن روحيه سخت‌كوشي، نوآوري، خلاقيت و بلندپروازي و .... قادر به تأمين مباني لازم جهت رشد صنعت و توسعه و پيشرفت در زمينه‌هاي مختلف نشد. پرتغالي‌ها يكصد سال در جنوب ايران بودند بدون اين كه ابزاري براي راندن آنها بفكر كسي برسد لذا تسليم شدیم زیرا كه ما مانند ملت‌هاي زنده دنيا نخواستيم باور كنيم كه اين "پيكار" نامش زندگي است و دنيا در حيطه زندگي مادي چيزي جز كارخانه‌اي نيست و هركس توليد نكند خود تبديل به مواد اوليه براي‌ هاضمه مولدان ديگر خواهد شد.  زمانی دارا براي گرفتن خراج به يونان رفته بود، آنها خراج ساليانه را به صورت"خايه‌هاي زرين" مي‌پرداختند. اسكندر در جواب فرستاده ايران گفت: " آن مرغ كه خايه زرين مي‌نهاد مرد"                                                                                 در خليج ‌فارس ديري نگذشت كه تجار ايراني، عرب و هندي يا نابود شدند و يا زير يوغ پرتغالي ها قرار گرفتند و الگوي تجاري آن‌ها را پذيرفتند، در حالي كه به حج مي‌رفتند و تابعيت پادشاه اسلام پناه صفوي را داشتند و در عمل در خدمت استعمار بودند.  ايرانيان كه از درك بافت صنعت و قالب‌هاي اجتماعي عاجز بودند موفق نشدند "ارباب ابزار" شوند و آن را به كمك خود بخوانند ناگزير از ساختن آن واماندند و به هيچ وجه قادر به مبارزه و بيرون راندن پرتغالي‌ها نشدند. بعد از 115 سال انگليس قرارداد استعماري با شاه عباس اول مي بندند كه در قبال آن انگليس به امامقلي خان سردار ايراني كمك مي‌كند تا پرتغالي‌ها را از بندر گمرون (هرمز) براند و به اين علت نام آن را بندرعباس گذاشتند. پاداش اين سردار ايراني اين شد كه در زمان شاه صفي خود او و فرزندانش را پس از سي سال خدمت به قتل برسانند. در اين زمان تجارت ايران در دست ارامنه، هلندي‌ها، انگليسي‌ها و فرانسويان افتاد. 

توفيق انگليسي ها در كشورشان در اين بود كه بگفته‌هاي توماس عمل كرده بودند يعني خاكشان كه نه چندان بارور بود را با كوشش بارور كردند، بالاترين بازده ی غله و گاو وگوسفند را داشتند، مردمي قوي و در امان از بيماريها و با كوشش و مهارت بودند و به‌ بهكرد خاك مي پرداختند. 

در پيگيري امور عقلي خستگي‌ناپذير بودند و ورود هر مهارت و دانشي را به كشور خود خوش آمد مي‌گفتند. مايلند بدانند در هرجاي دیگر دنيا چه مي‌گذرد. در باب صادرات بهتر آن مي‌دانند كه اين كار را خود انجام دهند تا اين كه به ديگران واگذار كنند زيرا بدين سان مي‌توانند ملت‌هاي همسايه خود را بشناسند و بر مهارت خود در دريانوردي بيافزاين.. 

با اين روش انگليسی ها ابتدا صادرات كشورهاي ديگر و سپس تبديل موادخام و حتي سياست‌گذاري اقتصادي بخش عظيمي از جهان را به عهده گرفتند. امريکایي‌ها هم كه از ورثه آنها هستند امروزه همين كار را مي‌كنند.   

در اين دوران ارزش صادرات ايران دو پنجم صادرات انگليس بود. شاه كه انحصار ابريشم را داشت به توليد كنندگان اجحاف مي‌كرد،  ابريشم ايران را به هشت شيلينگ به انگليس مي‌فروخت و آن ها آن را به سي شيلينك مي‌فروختند و در مقابل ايران كالاهاي صنعتي وارد مي‌كرد كه سود ارزش افزوده آن هم باز به جيب صاحب كالا مي‌رفت. 

شاه‌عباس ارامنه ايران را به نفع كمپاني هند شرقي زیر فشار گذاشت زيرا از آنها رشوه گرفته بود و اين خصيصه از آن زمان شروع شد و انگليس هم ترجيح داد مسایل و مشكلات را خود به اين ترتيب حل كند، پس با گروه خاصي در هيأت حاكمه ايران بر عليه كل جامعه ايراني توطئه ای را سازمان داد كه تا اين اواخر ادامه داشت که در زمان قائم مقام و اميركبير و مصدق بيشتر و بهتر به چشم مي‌خورد. 

انگليسي‌ها به پاداش راندن پرتغالي‌ها نيمي از عوايد گمركي هرمز را گرفتند و از اين تاريخ شروع به فروش منسوجات  بنجل خود به ايران كردن.آنها تعدادي جوانان انگليسي را به ايران فرستاد تا زبان ارمني و فارسي ياد بگيرند كه بعداً بتوانند سياست‌هاي اقتصادي خودشان را سامان بدهند. هلندي ها معتقد بودند كه هركه بر درياها حاكم باشد بر تجارت حاكم است و هر كس بر تجارت حاكم باشد ثروت ملل در اختيار اوست ، لذا قراردادي با شاه‌ عباس بستند و اجازه تجارت با ايران به انضمام مصونيت‌هاي سياسي و معافيت‌هاي گمركي (اقتصاد بي‌در) را بدست آوردند. آن‌ها همچنين اجازه صدور بخشي از ابريشم ايران را تحصيل كردند. دولت ايران باين ترتيب روز به روز بيشتر در اختيار قدرت‌هاي خارجي و منافع اقتصادي آنها قرار گرفت تا جایي كه سلطان حسين صفوي براي پرداخت حقوق سربازان خود 17000 تومان از هلند قرض گرفت و در مقابل 25000 تومان جواهرات سلطنتي را بعنوان وثيقه گرو گذاشت. روس‌ها در سال 1664 با دوسفير و تعداد زيادي تاجر به ايران آمدند و به شاه عباس دوم پنج هزار تومان پيش‌كش كردند و اجازه تجارت دريافت داشتند و در مقابل 80000 تومان پوست خز و سمور در اصفهان فروختند. واردات و صادرات به روسيه هم مشابه ديگر كشورهایي بود كه روبه صنعتي شدن گذاشته بودند. اين نوع كارها هميشه با هدايا (رشوه و حق حساب) امكان پذير بود. روس‌ها هداياي زيادي به شاه دادند از جمله يك كالسكه 6 اسبه كه بعلت نبودن جاده، آوردن آن به اصفهان با مشكلات زيادي روبرو شد و چون امكانات جاده اي در خود اصفهان هم نبود عاطل و باطل ماند. كالسكه دومي هم پادشاه انگليس براي گول زدن اين بچه‌ها فرستاد كه به مصيبت كالسكه اول دچار شد. وضع  با فرانسه هم مشابه بود، واردات انواع مصنوعات صنعتي در مقابل انواع معافيت‌ها . 

 

2 - وضعیت ایران در دوران افشاريه 

 

ايران از زمان سقوط صفويه تا تاجگذاري نادرشاه يكپارچه در قتل و غارت مي سوخت و در حساس‌ترين لحظات تاريخ خود پايكوب سُم ستوران ايلات خود بود و در احتضار فرهنگي خود براي مرگ لحظه‌ شماري مي‌كرد و براي نجات خود قادر به تهيه هيچ‌گونه وسيله و لوازمي نمي‌شد. 

در دوازده سال حكومت نادرهرچه آباداني در ايران بود زير سُم ستوران نادر تخريب شد و قدرت نظامي و اقتصادي ايران تحليل رفت. نمونه‌اي از كارهاي نادر که نشان‌دهنده وضعيت آن زمان است چنین ثبت تارخ شده:  چاپاران از كرمان خبر رساندند كه نادر پس از كشتن و كور كردن بسياري از اهالي كرمان كه قادر به پرداخت ماليات‌هاي سنگين نبودند از راه كوير به مشهد عزيمت كرده است و مردم كرمان براي پرداخت اين ماليات‌ها مجبور شدند دختران و زنان خود را به پنج تا شش روپيه به سربازان تاتاري نادر بفروشند. نادر در هويزه و شوشتر هم مردم را قتل و عام كرد و مردم را تا سه روز به سربازان خود بخشيد كه هرچه مي‌خواهند بكنند. در كازرون جهت تنبيه  500 دختر باكره را به

سپاه مرو داد . اگر کم آوردند پسر بانها اضافه شود.

در سیستان زتان عود را كشتند و با نادر تا آخرين نفس جنگيدند. نادر دستور داد 1500 زن داغستاني را به محل بردند و بنرخ های 100, 200 300 ديناري براي هر شب آن ها قيمت تعيين كرد تا افراد او مشكلات خود را حل كنند. 

از اين زاويه مي‌توان به تمام وضع زندگي مردم از جمله وضعيت صناعت و تجارت نگاهي كلي انداخت.                 از همين زمان بعلت اين ناامني‌ها تجار ارمني و سپس مسلمان به روس‌ها و سپس به انگليسي‌ها نزديك شدند و در مراحل بعدي تحت‌الحمايگي آن دو دولت را براي حفظ جان و مال خود پذيرفتند و شركت‌هاي روسي و انگليسي در ملك بي‌صاحب اقتصاد ايران شروع به تاخت و تاز كردند. امتعه خارجي در تمام بازارهاي دور افتاده ايران مثل امروز به چشم مي خورد. اين كه امروزه هم اين همه كالاهاي خارجي در دور افتاده‌ترين دهات كشور تعجبي را برنمي‌انگيزد در اين است كه سنت چندين قرني دارد.  در زمان نادر وضع طوري بر مردم تيره و تارد شد كه دسته‌دسته به عراق، هندوستان، جنوب روسيه و عثماني مهاجرت كردند. هيچ‌چيز نهادينه نشده بود حتي تشكيلات نظامي، لذا در شب قتل نادر تا صبح هنگام، در قشون او درگيري و جنگ تن به تن بين گروه‌هاي تاتار، كرد و فارس بر پا شد و همه چيز غارت شد و كل تشكيلات، ارتش و نظام كشور تا صبح از هم پاشيد و هر کس به اموال غارتی به خانه و قبیله خود رفت. 

در این زمان ايران در مرو و اصفهان توپ توليد مي‌كرد و حدود 5000 توپ نيز داشت و از روس ها هم توپ‌هاي قلعه ‌كوب گرفته بود، ولي بعلت نهادينه نشدن همه چیز تولید آن ها ادامه نيافت و در این شرایط انگليسی ها و هلندي ها با رشوه هر فرماني كه مي‌خواستند مي‌گرفتند و هر كاري كه مي‌خواستند مي‌كردند. 

 

 

3 - وضعیت ایران در دوران زند یه   

 

 

 

از سقوط صفويه تا تسلط قاجار حدود هشتاد سال طول كشيد و همچنین دوراني پرهرج و مرج بود. برخلاف افسانه رایج سلاطین زندیه هم دست کمی از سایر سلاطین نداشتند.این در مورد فرمان شاه صفی مبنی بر قتل عام خیانت بار خاندان امام قلی خان  سردار بزرگ صفوی صادق است . روس ها و انگليسی ها امتيازات فراواني از كريم‌خان گرفتند. كريم‌خان و اطرافيان او اشتياق زيادي به واردات داشتند لذا در مبادلات تجاري تسهيلات فراواني براي فرانسوي ها در نظر گرفته بودند كه در مقابل آنها سالي 20 هزار توپ پارچه براي سربازان وي بياورند. كريم‌خان كه از سياست انگليس در هند مطلع شده بود نظر مساعدي به انگليس ها نداشت و در اوايل دستور محدود كردن فعاليت‌هاي آنها را صادر كرده بود. انگليسها هم براي وادار كردن كريم‌خان به تسليم به دو شيوه متوسل شدند كه هم چنان اين شيوه‌ها را بكار مي برند: اوّل توسط سرسپردگان خود در جنوب مشكلاتي براي كريم‌خان بوجود آوردند كه از حل آن مشكلات سياسي ـ نظامي عاجز بود و از طرف ديگر با حربه رشوه وارد شدند. هم به خود او و هم به اطرافيان او، در نتيجه كريم‌خان تسليم شد و قراردادها كه انحصاري و بسيار پرخطرتر و پرضررتر از قراردادهاي گذشته بود، مانند قرارداد واگذاری انحصاري تجارت پارچه های ابريشمي به انگلستان، معافيت گمركي آن‌ها و حق داشتن پايگاه با توپخانه به نام تجارتخانه را در هر كجا كه بخواهند، را امضا کرد. این يعني كه دولتي در داخل دولت ايران. 

 

 

4 - دوران قاجاريه و توسعه اروپا 

 

 

آغاز حكومت قاجاريه در حدود سالهاي 1800 ميلادي بديمن‌ترين اتفاق براي ايران بود. در این دوران بازرگانان قدرتمند ترین طبقه شهری بودند. آنان در خرید و فروش محصولات کشاورزی، صنایع دستی و فراورده های ایلی در سر تا سر ایران و در بازارهای خارجی دست داشتند. بازرگانان ایران در ضمن جزو اولین کسانی بودند که برای اولین بار تلاش در راه صنعتی کردن ایران کردند که در حد بسیار ابتدایی و پیش پا افتاده بود و متاسفانه اندکی هم دیر شده بود. بازرگانان در واقع بورژوازی ایران را تشکیل میدادند که بورژواری ایغیر تولیدی و غیر صنعت گر ایرانی و در بطن نظامی سنت گرا و دلال پرور  برای منافع شخصی خود و نه منافع ملی بود و از این طریق سود سرشاری را از طریق تجارت نصیب صنعت گران غربی میکردند که به امری عادی و روزمره تبدیل شده بود. کالاهای غربی هر روز در ایران به فروش میرسید و فرهنگ مصرف گرایی و عادت به وابستگی در ایرانیان روز به روز بیشتر قوت گرفت. بورژوازی ایرانی نه تنها توجهی به صنعت منیکرد، بلکه خود مانعی در این راه بود و در کنار مناسبات ارباب – رعیتی، عقب ماندگی ها را تداوم بخشیده و بیش از پیش تثبیت میکرد.که                   در اين دوران اروپایي ها قواي طبيعت را مسحور و تحت فرمان خود در آورده بودند ولي ايرانيان همچنان به ادامه زندگي ايلي در بيابان‌ها و شهرها ادامه مي‌دادند و هيأت حاكمه با اقتصاد و فرهنگ بسته و با استبداد روزگار مي‌گذرانيدند. 

ملاحان اروپا با پارو و بادبان تمام جهان را چرخيدند و جهان ملك سياحان و تجارشان شد، زيرا كه در صناعت و تجارت بسيار استاد شده بودند و این گستاخشان كرده بود ، چون قدرت اقتصادشان بعلت كار و تراكم سرمايه از حد متعارف جوامع ايلي گذشته بود. آن ها  با كشتي‌سازي، استفاده از قطب‌ نما، روحيه ماجراجویي، براريكه قدرت تكيه كردن، از ماشين بخار كار كشيدن، معادن را زير و رو كردن، آهن و چدن را تبدیل به ابزار كردن، مطبوعات را وسيله نشر افكار و ترقي دانش عمومي دانستن، را روال کار خود کردند .... از درياها و خشكي‌ها نقشه‌برداري کردند، كپلر، نيوتن و گاليله دانش نجوم و رياضي را تكميل و زمين را از مركزيت عالم انداختند و انسان را در مركز آن قرار دادند. به اين ترتيب قشر جديدي در اجتماع بوجود آمد شامل سرمايه‌دارانی كه تا این حد قدرت گرفته بودند كه به سلاطين پول قرض مي‌دادند و زيباترين قصرها و فرش‌ها و جواهرات را براي خود تهيه مي‌كردند. تقاضاي زياد براي محصولات ساخته شده  اين سرمايه‌داران اوليه آنها را بر آن داشت كه مؤسسات بزرگ صنعتي را جايگزين كار صنعتگران كوچك (مانوفاکتورها) بكنند. به اين ترتيب كوره‌هاي بلند و روش كوبيدن و پرس‌كردن مواد روز به روز نوتر شد. فنون نظامي هم در جنب آنها تكميل ‌تر و كارسازتر شد و بشر در تمركز فكر خود برای شناخت رابطه اشياء، قانونمندي‌هاي طبيعت را كشف كرد. ابزار مكانيكي را يكي پس از ديگري به وجود آورد و  در كنار اين ها مدرسه‌هاي فني ـ مهندسي رشد و توسعه يافتند و كتب مختلفي در فنون مختلف نوشته و دائماً چاپ و در اختيار مردم قرار داده شدند.

در نيمه اول قرن شانزدهم يعني از 1500 تا 1565 ميلادي كه هم زمان با سلطنت شاه طهماسب صفوي و اوج قدرت قزلباشان بود، در اروپا كارخانه آهن سفيد در نورنبرگ شروع به كار كرد، دستگاه ضرب مسكوكات مورد بهره‌برداري قرار گرفت و ماشين ساخت سيم هاي فلزي ابداع شد. انتقال حركت مستقيم به حركت دوراني و بالعكس اختراع گردید. پشم‌ريسي و كارخانجات منسوجات و دستگاه‌هاي آن پي در پي تكميل و توسعه يافتند، تلمبه آتش‌نشاني، ماشين برش علوفه، تفنگ چخماقي، پل معلق, مدادهاي مغز سربي، همه در اين مدت ابداع و ساخته شدند اضافه  بر آنها، انديشمنداني چون توماس مور، لوتر و ماكياولي بوجود آمدند.. 

اروپایي متوجه شد مراجعه به ارسطو كار او را نمي‌گشايد از اين رو همه را كنار گذاشته و علم را ابزار كارخود كردند و از وسيله تفنن فلاسفه در آورده و به خدمت زندگي عمومي گماشنه وآن را همه‌گير كردند. دولت‌ها هم سياست خود را بر پايه "ورزيده كردن مردم در كالاي كار." گذاشتند .كار و صنعت را محصولي فرض كردند كه بايد شبانه‌روز و با قانونمندي در پي كسب آن بو. كلبر نخست‌وزير لویي چهاردهم، هم دوران شاه سلطان حسين صفوي و ريشيلیو روزانه 16 تا 20 ساعت كار مفيد و عقلاني مي‌كردند كه حاصل آن در ثروت فرانسه مشهود بود. تفنگ‌ها تكميل شدند و به صورت مسلسل در آمدند. توپ با كاليبرها و بردهاي متفاوت در حال تكميل شدن بود. توپخانه در سال 1670 م جزو سازمان ارتش فرانسه شد و در سال  1638. م در فرانسه كشتي‌هایي به آب انداخته شد كه هفتاد متر طول و پانزده متر عرض و 72 توپ داشتند با پانزده هزار متر بادبان. كالسكه‌سازي و حمل و نقل زميني رو به توسعه نهاد و فعاليت پست كه نشان از توسعه اقتصادي است بطور جدي شروع شد. اروپایي‌ها باور كردند كه ترقي فني مساوي است با ثروت و قدرت، چيزي كه دنياي سومي‌ها هنوز هم نفهميده‌اند و مي خواهند از پولي كه از فروش مواد اوليه بدست مي‌آورند صنعت بخرند و صنعتي شوند و نشسته آقایي كنند. 

 

از اين نقطه نياز غرب به كشورهاي ديگر براي فروش مصنوعا تشان و خريد مواد اوليه جدي مي‌شود و صنعتگر غربي كه نياز به بازار خريد و فروش داشت خود را در صحنه خارجي در اين منطقه رقيب صنعتگر ايراني و هندي يافت و بعلت نياز به بازار مواد اوليه تصميم گرفت با دانشي كه دارد و در اين زمينه جمع‌آوري كرده است به طرق مختلف نظر خود را بر سياست‌هاي محلي تحميل كند و دولتمردان محلي را ابزار كار خود كند. كم‌كم ماشين بخار و پس از آن در انقلاب دوم صنعتي الكتريسيته پشت جبهه او را به شدت تقويت كرد. هم زمان ماشين‌هاي خودكار در تمام اروپا بكار افتادند و مديريت جامعه هم در همه ابعاد رو به اصلاح گذاشت. روش تجربه پذيري و عقلاني كردن كار توسعه يافت و تجربه تنها ضامن تصحيح روش بود. كار در معادن و كارخانه‌ها حداقل پانزده ساعت در روز بود و بشر براي اولين بار ياد گرفت تا صبح كار كند. پيشرفت‌هاي زيادي در چاپ و توليد مركب بوجود آمد و انتقال دانش در جامعه صنعتي از ضروريات تشخيص داده شد. آموزش عمومي بالا گرفت و زندگي اجتماعي تخصصي شد. ذغال سنگ و كك به كمك فولادسازي آمد و بانك‌هاي بزرگ به كمك سرمايه‌داران شتافتند و آن ها را به تخت سلطنت و قدرت نشاندند و بافت صنعتي محكم شد و اروپا براي تغذيه ی اين صنايع همچو اژدها از هر گوشه‌اي سر در آورد و تمام فنون و علوم را بلعيد. 

در زماني كه در ايران كشمكش زنديه بر سر تاج نادر بود، ظرفيت ناوگان دريایي انگليس در 1760 م به 325 هزار تن رسيده بود و ناوگان تجاري آن شامل شش هزار كشتي با يكصد هزار جا شو و 500 هزار تن ظرفيت شد. دو سال قبل از سقوط شاه سلطان حسين صفوي انگلستان سالانه 50 هزار تن آهن مصرف مي‌كرد با مصرف سرانه پنج كيلو در سال، در حالي كه ايران در سال 1988 م به كمك پول نفت مصرف ‌سرانه آهني برایر 1.5كيلو داشت.  انگلستان در سال 1780م حدود يكصد هزار تن و در سال 1850 م دو ميليون و دويست و پنجاه هزار تن و در سال 1880 م هفت ميليون و هفتصد و پنجاه تن آهن مصرف مي‌كردو در همين سال انگلستان 147 ميليون تن ذغال سنگ استخراج مي‌كرد. در زمان ميرزا آقاسي انگلستان بيش از ده هزار كيلومتر راه‌آهن داشت و مد يران آنها سخت‌كوش و عقلاني بودند. كوچكترين بي‌دقتي باعث از بين رفتن در دنياي رقابت مي‌شد. بقول پل والدي اروپا را مي شد در يك چيز خلاصه كرد و آن بكار گرفتن حداكثرها بود، یعنی بكار گرفتن حداكثر نيروي فكري و جسمي آدمي، بكارگيري حداكثر نيروي طبيعت. و بالاخره هر جایي كه روحيه اروپایي حاكم بود آن جا حداكثر نيازها، حداكثر كار، حداكثر سرمايه، حداكثر بازدهي، حداكثر بلندپروازي، حداكثر قدرت، حداكثر دستكاري در قواي طبيعت و حداكثر مبادلات به ظهور مي‌رسيد. براي تحقق اين امور روشنفكران شب و روز كار مي‌كردند و دولتمردان هم دست كمي از آنها نداشتند. به گفته پيت نخست‌وزير انگلستان: باز هم قانع نبودند و مي‌گفتند "ما بايد یک ملتي بشويم که همه چيز را فراموش كنيم جز منافع عموم را"  اين دوران هم زمان است با رشوه‌گيري سلسله زنديه از انگلستان. 

در اين زمان انسان هم به كالا تبديل شد، كالايي كه در بازار رقابت عرضه مي‌شد و به ميزاني كه خاصيت توليدي داشت ارزش داشت و مزد مي‌گرفت و در اين جا بود كه حمل و نقل و فروش انسان‌ها هم به عنوان كالا مطرح شد و كار مزدوري در جهان صنعتي سامان گرفت و در فرهنگ عجين شد. در اوايل رشد صنعت همه مديون نيروي كار بودند و صنعت نتيجه و پي آيند نيروي خلاق كار شد در اين راستا همه انسان‌ها بصورت رسمي و يا غيررسمي به بردگي كشيده شده بودند. در قرن 16م يك ميليون برده جا به جا و بكار گرفته شدند در قرن 17. م سه ميليون در قرن 18.م هفت ميليون نفر را خريد و فروش كردند. اين ظاهر كار بود در عمل همه اينگونه كار مي‌كردند وگرنه امكان نداشت انگليسي‌ها بتوانند با آن راه‌هاي دوران صفوي تا بلخ و خوارزم و تمام نقاط ايران كالاهايشان را حمل كرده و بفروشند و در مقابل آن طلا و نقره حاصل كرده به اروپا سرازير كنند. 

 

 

 4.1 بررسي ازديدمعرفت‌شناسي تکنیکی 

 

مردان بزرگ خلاق و مبدع نبوده ا ند، بلكه به منزله قابله‌هایي بوده اند براي آنچه روح زمان بدان آبستن بود.ه است. در جوامع صنعتي به تناسب تحولاتي كه در متن جامعه به وجود  و یا از توسعه و پیشرفت اقتصادی به دست آمده بود به تناسب آن هم  تحولاتي در متن جامعه پديد مي‌گردید.    ارتباط علوم و پيشرفت آنها با قالب‌هاي اجتماعي از نظر اغلب دولتمردان و روشنفكران جهان سوم پوشيده مانده است و اين باعث اشتباه بزرگ در اين جوامع شده است،  زيرا كه این روشنفكران پيشرفت اروپا را ناشي از پيشرفت علم تلقي مي‌كنند كه اين نوعي تلقي واژگونه است كه باعث مي شود جامعه خود را به آخرين پديده ی علمي مجهز كند در حالي كه از پيشرفت اجتماعي چيزي عایدش نمي‌گردد. ماحصل اين تلقي واژگونه اين است که آخرين دست‌آوردهاي علمي ترجمه و به دانشگاه‌ها آورده مي‌شوند ولي فارغ‌التحصيلش كارا یي چنداني ندارد. يكي از دلايل كه چرا اين تتوري ها در ايران كارایي چنداني ندارند، در اين است كه آن ها بدون توجه به قالب‌هاي اجتماعي اقدام به انتقال علوم كرده اند. اين مسأله در مورد نهادهاي اجتماعي ـ سياسي نيز صدق مي‌كند. دربعد جامعه‌شناسي ارتباط كامل بين واقعيت‌هاي اجتماعي و نظام‌هاي مختلف معرفتي وجود دارد و اين كه پيشرفت جامعه بشري در بعد مادي و معنوي حكم واحد دارد، به این ترتیب عقل و جامعه داراي يك ماهيت‌اند. و در تمام زمان‌ها و در نزد همه مردمان بين نهادهاي اجتماعي و ايده‌ها و انديشه‌ها ارتباطي دائمي و مستمر وجود دارد و ظرفيت‌هاي مادي و معنوي بشر در هر جامعه‌اي برابر است. البته بايد در جوامع های مصرفي چون ايران به جنبه های مصرفي علوم و كارایي روشنفكر ايراني كه مجهز به علمي است كه با قالب‌هاي اجتماعي غرب ارتباط دارد، توجه داشت، و از طرف ديگر از كارایي عملي معارف حوزه‌اي درارتباط با مردم كه مثل قفل و كليد با يكديگر سنخيت دارند و جوابگوي يكديگرند نام برد.                                          

 اگوست كنت متعتقد است معرفت، قدرت ساختن قالب‌هاي اجتماعي را دارد.  معرفتي كه در اروپا فوران كرد در رابطه با فوران و جوشش اجتماع بود ولی معرفتي كه در ايران طي دوران مورد بحث در جريان بود ناشي از ركود بطن و متن اجتماع بود.  در زمان اميركبير هم علوم و هم معرفت وارداتي و مصرفي بودند نه توليدي، همانطور که نظام اقتصادي جديد را با پول نفت و معدن خريداري كرده‌ايم كه بازتاب و مشابه علم وارداتي و مصرفي و نمایانگر همان بازتاب واژگونه است. مگر نمي دانند كه معرفت تكنيكي يكي از معرفت‌هاي علمي است و بعبارت " معرفت تكنيكي شناخت ساده ابزار براي رسيدن به اهداف مطلوب است". معرفت تكنيكي ميل بر تسلط بر جهان و دست‌كاري و بكار گرفتن و فرمان راندن بر آن را دارد. معرفت تكنيكي عبارت است از هرگونه تصرف و تسخير كارآمد نيروهاي طبيعي و فرمانبر. اين معرفت،  حريص و مشغول دست‌كاري در همه چيز است و ميل نوآوري در آن متبلور است. دانش آن ملهم از تسلط بر طبيعتت، انسان و جامعه به منظور تخريب، نگهداري، سازماندهي، برنامه‌ريزي و ارتباط و انتشار است. اين فرهنگ از قالب‌هاي جوامع صنعتي برمي‌خيزد و زماني كه اين دانش و تكنولوژي به کشورهای دیگر منتقل مي شود،  قالب‌ها و فرهنگ آن در جامعه صنعتي مي‌ماند و چون با قالب‌هاي جوامع كهن و سنتي هم‌خواني نداردعقيم مي‌ماند و از كار مي‌افتد. 

اگر ارتباط نظام معرفتي با نظام اجتماعي را بپذيريم، پس این سخن راست مي‌آيد كه: نوابغ قابله‌هاي روح اجتماعي زمان خود هستند." ويل دورانت مي‌گويد: "در هر دوره‌اي افكار حاكم بر عصر خود، محصول جزء به جزء مردمي است كه كم و بيش در گمنامي زيست مي‌كنند ولي اين عقايد و افكار منتسب به كساني مي‌شود كه آن را روشن كرده و متوافق ساخته اند". 

ناصرالدين شاه هم مي‌گفت: "من وزيري مي‌خواهم كه هر را از بر تشخيص ندهد" و مشكلات كه در اواخر سلطنش زياد شد گفت "من پادشاه ده ميليون رعيت ايراني نيستم، بلكه پادشاه شپش‌ها و قورباغه‌ها و گنجشك‌ها هستم". آنچه در انديشه نوابغ مي‌گذرد به تعبيري انعكاس آن چيزي است كه در آن جامعه مي‌گذرد. 

 

 4.2 نهضت عقلاني و بذرترديد دركليسا دراروپا 

 

پس از شكست صليبیون، شكاكيون اصول و مباني كليسا را زير سؤال قرار دادند و بذر ترديد در اذهان مردم عادي اروپا بارور شد. متفكرين توضيح مي‌خواستند كه بچه دليل خداوند راضي به شكست مدافعين صليبي يك چنين امر مقدسي گرديد و توفيق را نصيب مردم شرور يعني مسلمانان كرده است.  پس آنها گستاخ شده مدعي شدند قصور و شكست در جنگ‌هاي صليبي، كذب ادعاي پاپ و كليسا را مي‌رساند كه خود را حاكم مطلق روي زمين و برگزيده خداوند مي داند. تضعيف اعتقادات و آشنایي با صناعت و بازرگاني و تحولات اقتصادي شرق و مسلمانان شروع به لرزندان ستون كاخ كليسا كرد و آن هم در حالي كه كليسا در اوج قدرت خود بود و پنج قرن از عظمت بلامنازع كليسا مي‌گذشت.   

در اين دوران، جهل و معاصي در اروپا بيداد مي‌كرد و اعتراضات در گوشه و كنار به چشم مي‌خورد. پاپ نيكلاس سوم در 1280.م دستور داد عموم ملاحده و پيروان عقايد مختلف را لعن و تكفير كنند و سپس اقدام به زنداني كردن و زنده زنده در آتش سوزاندن شكاكين و ساير فرقه‌ها كرد. هرچه مجازات‌ها به اوج مي‌رسيد، قدرتش بيشتر رو به زوال مي‌رفت و هرچه قدر مردم را از بحث در مورد مسایل مرتبط با آئين كاتوليك باز مي‌داشتند و عاملين آن را مي‌كشتند، دايره اعتراض ها گسترده تر مي‌شد، تا بالاخره متفكرين و مردم راه خود را تغيير دادند و از پادشاهان خود درمقابل پاپ ها پشتيباني كردند و متفكرين يكي پس از ديگري هيزمي بر خرمن آتشي انداختند كه قصر پاپ را به تل خاكستر تبديل كرد. به مرورهم از دامنه كار كليسا كاسته شد و بر وسعت كار تجربه اي و مشاهده امور تعلقي دنيایي افزوده شد.  ماكياولی سياست را از اخلاق جدا كرد، لوتر و كالون مردم را به دنبال كار فرستادند و به مرور در ساختمان اجتماع اروپا تغييرات حاصل شد و متفكراني هم این فرهنگ ا را به صورت تئوريك منسجم كردند. فرانسيس  بيكن در قرن هفدهم اعلام كرد "تفكر كليسا به پايان رسيده است، انسان بايد هوش و ذهن خود را به ماده صرف كند، در آن كار كند و از حدود آن تجاوز نكند."  در پس اين تفكرات، انگلستان عهد اليزابت اول سيطره بلامنازع خود بر تجارت خارجي و درياها را با شكست دادن اسپانيا بدست آورد.  وی ذهن را مأمور يافتن روابط اشياء از طريق تجربه كرد و اعلام داشت كه  " داشتن طلا ارزشي ندارد، چون هر كس آهن و پولاد بيشتري داشته باشد اين طلاها را خواهد گرفت. "  او ذهن را متوجه نيرومندي قدرت اقتصادي از طريق دسترسي به معاون و استفاده از آنها نمود و به بشر آموخت كه رنج، تحمل، دقت، تكرار و نوآوري و خلاقيت رمز پيروزي است. آموزش كليسا را مردود دانست زيرا كه روحيه شكاكيت و نوآوري عرضه نمي‌كند و پيرو تبعيت صرف شاگرد از استاد است. 

بيكن آرزومند بود كه بخت، شانس، تصادف و اتفاق از قاموس فرهنگ آنها حذف شود "ما نيازمند انقلاب بي‌رحمانه‌اي هستيم كه در زمينه افكار و روش و تبعات ما صورت گيرد".  او در وصيت‌نامه خود نوشت "من روح خود را به خدا، جسم خويش را به گور و نام خويش را به قرن‌هاي بعد و اقوام جهان تقديم مي‌كنم".

سپس متفكراني چون دكارت و گاليله سعي كردند قوانين رياضي و مكانيكي را به استثناي خدا و روح، بر عالم حاكم بدانند و به كمك آن تفسير كنند.  همه جهان را به مثابه ماشيني مي‌دانستند كه اگر روزی كار كردن آن را بدانند سوار آن مي‌شوند. ويكر و اسپينوزا، قدس آسمان را از طبيعت خاكي جدا كردند و با وضع علل اوليه و ثانويه كه اولي ناشي از مشيت‌الهي و دومي حاكم بر جريان زندگي خاكي است، تكليف خاكيان را روشن نمودند. آنها تعابير و تفاسير جديدي از سياست و اخلاق و اجتماع و قانون آوردند كه انعكاس روح پويایي زمان بود.

در مرحله بعد جمع‌بندي افكار و اعمال مردم اروپا به عهده ولتر  1694.م  الی   1778/واگذارمي‌شود. وي در آستانه انقلاب صنعتي گفت : 

 " اشتغال نداشتن به كار با زنده نبودن يكي است، همه خوبند جز مردم تنبل" 

" به ملت كار بياموزند تا نجيب و شريف شوند" ، "اگر نمي‌خواهید خودكشي كنيد، هميشه خود را با كاري سرگرم كنيد".. 

 

اين نمازهایي بودند كه فرانسه در بامداد جنگ خواند و بعد از آن جهان را از جمله جهان اسلام را مورد هجوم قرار داد و آنها يكي پس از ديگري در مقابل فرانسه به زانو در آمدند. دقیق ترین تحليل جامعه‌شناسي معرفتي درباره ولتر در گفته ويكتورهوگو نهفته است كه: :              

                                     "نام ولتر مشخص و مبين كننده تمام قرن هجدهم است"   

 

در تمام قرن هجدهم مباحث عقل‌گرایي، علم، پيشرفت و ترس پاي ايمان را به طرق مختلف به ميان كشيده بود. طرفداران هر فكر در تلاش شدند تا سنگ زيربناي تفكر طرف مقابل را بكشند و جنگي در ساختار و بافت اجتماع در جريان بود و شروع كرده بود بافت كهن را درهم ريخته و بافت نو یی را جايگزين آن كند. 

اين نوع افكار در مجموع هنوز در ايران شروع نشده است و نظام اجتماعي دچار لرزش جدي نشده است هرچند كه طليعه آن مي‌رود كه درگيري فكري درهمه ابعاد آن آغاز بكار كند. 

در اين قرن بركلي، روسو، لاك، هيوم و... هركدام ديدگاه خاصي داشتند. روسو مخالف پيشرفت عقلائي و علمي بود، چون آن را سخت بي‌رحم، حسابگر، خشگ، دقيق، كوبنده و مخالف احساس و ويران‌كننده مي‌دانست كه به بزرگ و كوچك رحم نخواهد كرد. او علم را به اين سبب دوست نمي‌داشت زيرا كه رقابت تا بن دندان را تجويز مي‌كند.  او مي‌گفت " انسان متفكر، حيوان فاسدي است". او قبل از تئوري هاي داروين، مالتوس و هربرت اسپنسر مي‌زيست و اين مصادف بود با دوران وحشت در اروپا كه اروپائيان با بي‌رحمي تمام به تمام جهان حمله‌ور شده بودند.                  

 در ايران قتل قائم ‌مقام، اميركبير، قرارداد تركمن‌چاي و جنگ هرات جاري بود. اما طرف مقابل يعنی "عقليون" بر اين عقيده بودند كه به كمك عقل خواهند توانست مشكلات بشر را حل كنند و اين ها كار را به جایي كشاندند كه شاهديم. 

 

فعاليت‌هاي بشر در تمام زمينه‌ها مبتني بر روابط اجتماعي خا ص، سر و ساماني جديد به اروپا داد و اعمال آنها با پيشرفت علوم تلفيق شد و در نهايت خداي كليسا را همراه خانواده بوربون‌ها در انقلاب فرانسه در .1789 م از تخت به زير كشيد و آن‌ها را متلاشي كرد. كفر چنان باب روز شده بود كه كشيشان را نيز دلباخته خود كرده بو و اين حملات به حصار ايمان دیگر جایي براي آن باقي نگذاشته بود. حال نوبت آن رسيده بود كه خود عقل كه اين چنين بي‌باك به همه صحنه‌ها مي‌تاخت خود مورد ارزيابي قرار گيرد. 

حال که عقل تمام اميدهاي كهن را به دادگاه كشيده و اعدام كرده بود بايستي به محكمه كشيده شود. كانت به داد عقل و ايمان هر دو رسيد و ميزان توانایي آن ها را مشخص كرد و زمينه هر يك را روشن نمود. او هم ايمان را از دست عقل نجات داد و هم علم را از دست شك و ترديد رها ساخت. وي راه تجربه و آزمايش را از راه اخلاق تفكيك كرد، همين طور راه فلسفي یات را نيز مجزا نمود. كانت مي‌گفت همه پيام‌هایي كه وارد ذهن مي‌شود مقبول نمي‌افتند، بلكه پيام‌هایي مقبول مي‌افتند كه با وضع فعلي ما سازگار باشند. اين يعني كه تمام آن مباحث علمي، ناشي از تحولات اجتماعي در توده های گمنامي است كه نسج آن را مي‌بافتند. او در واقع اين نكته را يادآوري مي‌كند كه: علت هجوم مردم اروپا به مباحث عقلاني، ظن و شكي است كه بر پيكر اروپا زده اند و ديگر حاضر نيستند به فرمان‌هاي اسرارآميز عاطفي از حل و فصل امور باز بمانند و حل آن را به مبداء ديگري حواله كنند بلكه خود خواهان درك و تصرف آن‌اند. كانت در رساله "صلح پايدار" مي‌گويد: "تنازع لازمه پيشرفت است" و اين روح جمعي جامعه اروپا است كه حيات خود را در تنازع مي‌بيند. طبيعت خواهان تنازع است تا انسان مجبور شود نيروهاي خود را از نوبه كار اندازد و مواهب و استعدادهاي خود كار را به کار برد باین ترتیب روحيه مردم آلمان را از لابلاي گفتار كانت مي‌توان دريافت. 

بعد از كانت سلطان بلامنازع فلسفه در اروپا تا .1830 م هگل است یعنی زماني‌كه قدرت‌طلبي، زياده‌خواهي، كار، انضباط، تنازع، رقابت و... به اوج خود مي‌رسد و اين بعد از انقلاب فرانسه است. هگل همه جهان را در اضداد خلاصه كرده و مي‌گوید:  "در فكر و روح اشياء و دستگاه های اجتماعي -اقتصادي اين تضاد است كه حاكم است". نزاع و شر، امور منفي و ناشي از خيال نيستند، بلكه امور كاملاً واقعي هستند و در نظر حكمت پله‌هاي خير و تكامل‌اند و تنازع قانون پيشرفت است. صفات و سجایا در معركه ی هرج و مرج و اغتشاش عالم، تكوين و تكميل مي‌شوند و شخص فقط از راه رنج و مسئوليت و اضطرار به اوج علو مي‌رسد. رنج هم امري معقول و هم علامت حيات و تحرك و اصلاح مي‌باشد. ربط اين سخنان با حيات جمعي آلماني ها حاكي از روحيه‌اي به شدت جسور است كه شرور را مبارك ميداند و همه چيز را در دنيا به دوئل و مبارزه فرا مي‌خواند. صنعت هم چیزي نيست جز برآمدن اجسام مادي از اين كيفيات روحي كه به نوبه خود در ارتباط عميق با جامعه است. به همين دليل صنعت در ارتباط با جامعه پس آينده آن است و نبايد واژگونه تلقي شود به همين دليل صنعت خريدني نيست بلكه خلق كردني است. 

هگل مي‌افزايد " تاريخ جهان صحنه سعادت و خوشبختي نيست دوره‌هاي خوشبختي، صفات بي‌روح آن را تشكيل مي‌دهند، زيرا اين دوره‌ها، دوره‌هاي توافق بوده‌اند و چنين رضايت و خرسندي سزاوار يك مرد نيست، تناقضات عالم واقع به وسيله پيشرفت و تكامل حل شده است." 

بعد از هگل و همزمان با او نوبت به شوپهناور رسيد كه گستاخي ملت آلمان را جلوتر برد. او زندگي را يكسره شر دانست او گفت "اين شرور از قبيل مبارزه و تنازع از لوازم حيات‌اند. اگر شروراز ميان برود و مبارزه و تنازع به پايان برسد، ملالت و كسالت همچون درد و رنج غيرقابل تحمل مي‌گردد".

 

روحيه اروپاي صنعتي، قالب‌های فرهنگي، نبردهاي استعماري و ديگر نبردهاي اروپا در اين سخنان خلاصه شده اند. حالا اروپا به جایي رسيده که جهنم را به بهشت ترجيح مي دهد چون همه زندگيش در آتش و خون خلاصه شده است. در زمان ناپلئون مردم روزه گرفته بودند و کفش پوشيدن را تحريم کرده بودند تا سربازان در جبهه غذا و کفش داشته باشند، اگر در پاي کسي کفشی بود به نفع سربازان مصادر می شد. اروپا در آتش و خون مي سوخت و همه چيز در تنازع خلاصه شده بود به قول ويل دورانت:  " بالاخره نژاد بشر پس از محکوم ساختن انواع ديگر، جهان را به کارخانه اي مي پندارد که فقط به منظور استفاده اوست"  با اين همه حتي نژاد بشر نيز با وحشت بيشتري اين مبارزه را دنبال می کند و اين نزاع حياتي در خود او نيز صورت مي گيرد، تا آنجا که به گفته يک مثال لاتيني " انسان گرگ انسان است"،  میرسد. 

در اين دوران از طرف ديگر سوسياليست ها از پي حمايت ضعفا بر آمدند. همزمان با صدرات اميرکبير، مانيفست مارکس منتشر شد. او تمام موجودات عالم و اقشار جامعه و ذهن را به تعارض و تضاد و مبارزه کشيد که همان سخنان هگل است که "شرور" را مبارک مي دانست، همان سخنان شپنهاور است که مي گفت  "بدون شرور جهنم بهشت کسل کننده است".  اينها روح جمعي اروپا بودند و هم زمان در ايران امين السلطان براي سفر و خريد عروسک از روسيه وام گرفته و بخشي از ايران را گرو گذاشته بود. به او گفتند تو هر ايران را به يک قران به روسيه فروختي، وی در جواب گفت  "ساکت، اگر روس ها شما را می شناختند اظهار غبن کرده و معامله را فسخ مي نمودند". 

در اروپا سن سيمون سوسياليست، افکار ترقي خواهانه را منتقل کرد و اگوست کنت جامعه شناسي را بر قله علوم نشاند و براي پيشرفت جامعه طرح ها ريخت. او علوم تحقيقي و تحصيلي را در جامعه شناسي ضابطه مند کرد و گفت پديده هاي اجتماعي قانونمندند، و پيشرفت و انحطاط جوامع قابل مطالعه اند. 

انگليسی ها که روحيه کاسبکارانه و بازرگان مسلک داشتند و واقع بین تر بودند به تئوري هاي اگوست کنت بيشتر ارج نهادند، زیرا که با روحيه آنها سازگارتر بود. اروپا در اواسط قرن نوزدهم تابع نظريه تحول از راه انتخاب طبيعي یا ابقاء اصلح در تنازع براي بقاء بود. مالتوس در جمعيت شناسي مي گفت  "هر که نان ندارد بميرد و جمعيت زيادي بايد با جنگ و مرگ و مير کنترل شوند". 

انگليسی ها، در آن برهه در همه جهان شناخته شده وارد و پياده شده بودند و قرن نوزدهم قرن يکسره کردن کار توسط آن‌ها بود، کار ايران را همان گونه يکسره کردند که کار هند، چين و سپس امريکاي لاتين را، و افريقا ، که يکسره به کام بردگي رفت. 

در ايران در زماني که داروين انديشه کهن را به لرزه در آورده بود، ايرانيان با انتخاب "ا بقاي اقبح"، اميرکبير را در حضور موجودي قوي تر و ثروتمندتر و تواناتر قرباني کردند. اسپنسر انگليسي در اين زمان در رساله اش درباب نفوس چنين نوشت  "مبارزه براي حيات منحصر به بقاي اصلح می گردد". روح اسپنسر با روح عصر اروپا در سنخيت کامل بود. او نوشت  "يک موجود زنده اجتماعي مانند يک موجود زنده فردي داراي خصوصيات زير است:  نمو می کند، در حال نمو به تقيد و پيچيدگي خود می افزايد و پس از پيچيدگي روابط، اجزاء آن هم بيشتر مي شود و طول حيات آن بسته به حيات و چگونگي ترکيب اجزاي تشکيل دهنده آن دارد". اين سخن در مورد اروپا به خوبي صدق مي کرد و با حيات جمعي آنان سازگاري داشت، معدن با کارخانه، کارخانه با کارگر، کارگر با قانون کار و همه اين ها با نظام سياسي و جمع همه اينها با طيف روشنفکري دانشگاهي و فرهنگ کلي و روحيه علمي و همچنین بلندپروازي ها و حساسيت هاي اخلاقي و عاطفي و ... همه با هم در تناسب بودند. 

در ايران هم مجموعه نظام فرهنگي با همه چيز همسازي  و همخوانی داشت: توليد و صناعت بي جان، روحيه غيرعلمي با روش توليد سنتي و با فرهنگ غيرخلاق و انديشه سوز، عاطفي، گنگ و قضا قدري و منفي،  در تناسب کامل بود. به همين علت است که دست آوردهاي الگوي غرب را نتوانستيم بر الگوهای سنتي سوار کنيم در نتیجه هرج و مرج بي حد و حصر بر زندگي اجتماعی، سياسي ، و اقتصادي مان سايه افکند. 

اسپنسر مي گويد   "تاريخ چيزي جز دزدي و خيانت و قتل نفس و خودکشي ملت ها نيست. " حال چه ساده ا ند آنهایي که باين باورند که اين تلخي را با اوراد مي توان شيرين کرد و اين دنياي سومي ها هنوز "شکر مسموم" را با اشتياق و اشتها مي خورند." 

 

4.3 فرهنک ایران در قرن 19

 

 

ايرانيان و مسلمين از اين زمان مسير ديگري را براي زندگي خود انتخاب کردند. فرمان خفتن صادر شده بود.آنها به تبعيت و هم سنخ با ساختار اجتماعي شان در پي توجيه سفاکي پس سفاک ديگر بودند. خرافه را با لباس علم در آوردند و به آن عطر اسلام زدند.هرچه خرافه بود و هرچه از زندگي جمعي منحط مي تراويد را با لباس اسلام پوشانيدند. و هر چه از رسالت پيامبر اسلام دورتر شدند آن را ناب تر جلوه دادند. مسئوليت جمع بندي همه ی اين ها به ظاهر به عهده ی خواجه نصيرالدين طوسي بود. اين عالم بزرگ و سياستمدار توانا با تمام توان روح زمان را در شيپور خواب دميد که  "خداي تعالي چنگيزخان را قوت داد و پادشاهي روي زمين او را مسلم کرد و کساني که ايل او شدند بنواخت و کساني که بر او ياغي شدند مانند خانان ترکستان و ختا و سلطان خوارزم همه را نيست کرد".

 

 انحطاط مسلمين آغاز شد، انحطاطي که نطفه ی آن قبل از حمله مغول بسته شده بود به ثمر رسيد. از نظر فکري،  کار حيات جمعي، روابط اجتماعي، بهبود، پيشرفت، تکامل، ترقي و انحطاط جامعه، همه و همه به دست قواي ماوراء طبيعه سپرده شد. نکبت  ترين نوع برداشت از حرکت جامعه، يعني قضا و قدري بودن منفي، به کارآمدترين وجه ممکن توجيه و مورد قبول واقع شد و در زمان قاجار اين انحطاط باز هم شديدتر شد. ناصرالدين شاه براي اينکه ارواح خبيثه به او صدمه نزنند طلسم آدل بادل بخود مي بست. چنگالي که جامعه صنعتي غرب در گلوي فرهنگ ايران فرو کرده بود تا چند قرني وي را به حالت احتضار نگاه داشته بود که با سقوط احمدشاه خفه کرده و به گور سپرده شد و دست  نشاندگان مدرن را که مورد نيازشان بود به جاي سران ايلات قبلي نشاندند تا روابط ايلي قديم فراموش و "شبه مدرن بجای مدرنیسم غرب گذاشته شود تا کشور را به همراهي ملت ايران، بهتر و بيشتر ببلعند. 

عقل و علم و کار و خلاقيت در غرب بهم گره خورده و تحرک بسيار عظيم و شگرفي را به جامعه غرب داد و این در حالی است که ما به  مرور به خواب عميق تر فرو مي رویم. حرکت آنها با تجارت و جمع آوري اطلاعات و پيدا کردن نقاط ضعف ما شروع شد و تسلط شان، صنعت و تجارت خواب گرفته و پایه‌های اقتصاد ما را تا به حدي سست کرد که به يک باره با يک حرکت فرو بريزد.                                                                                                 اقرن هاي 17. م و 18. م به همين منوال گذشت و اروپا با اين غنائم قوي تر و تواناتر شد و قرن 19 هم آغاز گشت که مقارن با قاجارهاست. شيطان فرو رفته در کالبد اروپا او را به هرچه فزون خواهي بيشتر تشويق مي کرد و آنگاه که همه نيروهاي جهنمي در اختيار اين غول مدهش و پنهان شده در سيماي آراسته قرار گرفت با تمام نيرو و توان به سختي بر طبل جنگ کوبيد و عصر خونيني را براي جهان اعلام کرد. کاري که اکنون هم دوباره هم شروع کرده است. اين قرن عقل و علم و کارو تلاش، کار جهل و خواب و انحطاط را يکسره کرد. 

نيچه فلسوف بزرگ آلمان صحنه ی اجتماعی جهان را در اين دوران چنين تصوير مي کند " اين پيکار است که نامش زندگي است، آنچه لازم است توانائي است نه نيکي، غرور است نه تواضع، تدبير است نه نوع دوستي ... و آنچه اختلافات را فيصله مي دهد و سرنوشت را تعيين مي کند قدرت است نه عدالت ...". بيسمارک صدراعظم آلمان هم مي گف " در ميان ملت ها نوع دوستي معني ندارد و مسایل جديد با رأي و خطابه حل نمي شود، بلکه با خون و پولاد و توپ فيصله مي يابد.... 

نيچه در تعريف از مرد جسور و خطرجو از قول زرتشت چنين مي گويد "چون تو پيشه خود را در خطر برگزيدي من(       زرتشت)بايد پس از مرگ تو را با دستان خودم خاک کنم  و  "همواره در خطر بزي ...". 

 روحيه صنعت اروپا که دنیا را زیر تیغ خود گرفت و بعدأ  هم بر سر قاجار فرود آمد در اين جملات مشخص مي شود " شهرتان را در کنار آتش فشان بنا کنيد، کشتي هايتان را به درياهاي دوردست بفرستيد، هميشه در حال جنگ باشيد، بخاطر داشته باشید، تمام خدايان مرده اند و اکنون منتظريم که مرد برتر بيايد".... "مرد آنست که از خود پا فراترنهد"».  بهترين نشانه مرد برتر عشق به خطر و مبارزه است ...". 

 

بالاخره اروپایي با اين روحيه و به قول نيچه " گروهي از درندگان مو بور از نژاد فاتحان و مهتران، با تشکيلات جنگي و قدرت سازماني، پنجه بي رحمانه خود را بر قومي که از حيث شمار بی شمارند مي افکند. 

و چنين جنگ آغاز شد مسلمين به مساجد خزيده و پناه گرفتند که "ربنا الطمس علي اموالهم و اشدد علي قلوبهم انزل عليهم بأسک و نقمتک اللهم شتت شملهم و فرق جمعیتهم و... . خدايا تو اموال آن ها را نابود کن و بر آنها سخت گير، خدايا تو بر آن ها ترس و عذابت را فرو بيار، ايشان را پراکنده کن و جمعيت شان را متفرق فرما ..."  اين بود مبارزه ايرانيان با روس و انگليس در زمان قاجار. بدين ترتيب ايران بعد از ششصد سال، گفته هاي خواجه نصرالدين طوسي در مقدمه کتاب "زيج ايلخاني" را گرامي داشت و ثابت کرد که خلف صالح او است.

 

 

4.4 وضعيت ايران در قرن نوزدهم 

 

اين قرن با سرخوردگي ايرانيان از انگليس و سپس روس شروع بمي شود. اروپا با تمام حواس مواظب ناپلئون است ولی ايراني بي اطلاع از همه جهان با التماس قرارداد   1807 م  را با او می بندد. ناپلئون دوبار در نامه هايش به فتحعلي شاه تذکر مي دهد که شما با اين طرز زندگي قبيلگي قادر نخواهيد بود به زندگي در جهان ادامه دهيد و از او مي خواهد تغييرات جدي در وضع پوسيده ايران بدهد ولی فتحعلي شاه همچون گذشته فقط  از او توپ و تفنگ می خواهد و کارشناس، و به قول امروزي ها فقط انتقال تکنولوژي بدون تغييرات. گوش کسي به گفته هاي ناپلئون بدهکار نبود. گزارش هایي که آن زمان به ناپلئون داده اند: ايراني ها کارهاي سخت، مبارزه و اصولاً هرگز کار را دوست ندارند و مي خواهند کار نکرده درآمد داشته باشند به همين علت هم دلالي را بسيار دوست دارند. قرارداد با ناپلئون شامل تسليح ارتش ايران و آموزش آن به سبک اروپا یي در مقابل حق عبور ارتش فرانسه بسمت هند و همچنین  قرارداد بسيار ويژه امتياز تجاري که براي توصيف آن نمي توان اصطلاح ويژه اي پيدا کرد، بود. ايرانيان از ذوق ابزارهاي جنگي که از اروپائيان مي گرفتند همه منافع خود را زير پا گذاشتند. جنگ ايران و روس 1828 ـ 1812. م  در گرفت و همان بر سر ايران آمد که نيچه گفته بود " اي نژاد کوته روز، رقت انگيز، اي زادگان غم و اندوه ... بهترين تقدير آن است که در دسترس شما  نباشد، يعني نزادن و نبودن، پس از آن بهترين تقدير زود مردن است"

پيوست قرارداد ترکمن چاي قرارداد تحميل تجارت آزاد بر ايران بود و کاپيتولاسيون. ديري نگذشت همه صنايع تعطيل شدند و تجار و صاحبان صنايع متوليان انتقال تکنولوژي شدند و تحت حمايت سفارتخانه هاي خارجي در آمدند. 

توليد ترياک براي صدور به فرنگ، جانشين توليد ابريشم شد و اين آغاز شکل گيري و الگوبرداري از نياز غرب بود که با سر نيزه تحميل شد.

بساط همان بساط قبل بود، اجحاف به صنعتگر و تاجر ايراني، عدم امنيت به طور وسيع، آسايش براي بيگانگان، فساد و تباهي و رشوه، تغيير مقررات به نفع خارجي و طولي نکشيد که در زمان قائم مقام صادرات روسيه به ايران هفت برابر بيشتر از صادرات ايران به روسيه شد و تفاوت را ايرانيان با پول رايج خود يعني طلا و نقره و واگذاري امتيازات جبران مي کردند. 

در پايان لازم است از چند نخست وزير دوران قاجاريه که همه از صنوف همين فرهنگ ايران است نام ببريم. اولين نخست وزير دوران قاجار  حاج ابراهيم کلانتر، اعتمادالدوله بود که به دسيسه خارجي بدست فتحعلي شاه بقتل رسيد. نفر دوم ميرزا شفيع صدراعظم فتحعلي شاه بود که متمايل به انگليس بود و به تحريک آن ها از توپ ريزي فابویه کارشناس فرانسه در ايران جلوگيري کرد. نفر سوم محمد حسين خان اصفهاني است که طرفدار انگليس و از آنها حقوق مي گرفت او با انگليس در قبال 120 هزار تومان رشوه و سالي 200 هزار تومان قراردادی بست که منافع انگليس را در جنگ با روس تأمين کند. نفر چهارم آصف الدوله انگليسي است که از آنها حقوق مي گرفت و در تمام دوران زندگي جز خيانت به ايران کار ديگري نکرد.

نهاد صدر اعظمي يا نخست وزيري در ايران آن زمان در واقع بمعناي "پيشکار" بود. قبل از مشروطه شاهان ايران از نظر ساختار زماني و محتواي فرهنگي مانند رئيس ايلات بودند و قدرتي بي حد و حصر داشتند و از فرهنگ اجتمایي،  شهري و صنعتي بشدت به دور بودند. اطرافيان آنها نيز پيشگاماني بودند که علت وجودي آنها نياز انجام فرامين شاه و رتق و فتق امور دربار بود. نخست وزير و صدراعظم هم بي شباهت به پيشکار نبود که "منويات ملوکانه" را اجرا کند. به مرور و بعد از مشروطه شکلي از نهادهاي غربي ولي بدون توجه به محتوا و قالب هاي اجتماعي بوجود آمدند، در حاليکه محتوا و قالب فرهنگي همان فرهنگ قبيلگي بود که در قالب نهادهاي اقتصادي ـ صنعتي جديد ريخته شده بود. باین خاطر اين نهادها هرگز کارایي خود را آن طور که در غرب داشتندد را پيدا نکردند و ديگر قادر به اجراي محتواي فرهنگي کهن خود نيز نبودند،  چون که دوران آنها بسر آمده بود.

نهادهاي سياسي غرب با نظام دموکراسي ليبرال، حاصل تحولات اجتماعي ـ اقتصادي ـ سياسي لااقل پنج قرن اروپاست که اقشار ثروتمند و جديدي را جايگزين اشراف و خان هاي قديم کرد و قدرت آنها به مرور تا حد نماينده وحدت ملي و سمبليک تقليل پيدا کرد و در مقابل، صاحبان صنايع ودارای منابع مالي و تجاري قدرتمند شدند و حق تصميم گيري در کشور را به خود اختصاص دادند. نخست وزير نماينده اجرائي پارلمان شد و ا ز این رو  دیگر دیکتاتوری محلی از اعراب نداشت و پارلمان نيز جمع صاحبان منافع کشور براي بهتر اداره کردن آن بود و نخست وزير، مجري آن، که در صورت بي لياقتي تعويض مي شد. 

قائم مقام در ايران در واقع پيشکار شاه ( رئيس ايلات ايران) بود و نام صدراعظمي داشت. او هم از مسایل تجاري ـ اقتصادي با خبر بود و هم از مسایل سياسي و فرهنگی و هم از اغراض بيگانگان و  فساد اخلاق مدني و عدم امنيت اجتماعي کشور اطلاع داشت. او انديشه هاي بلندي در سر مي پروراند، بدون آن که ابزار لازم را داشته باشد. او يکه و تنها بود و فقط شاه او را به خاطر نيازهايش پشتيباني مي کرد. قائم مقام  فردي درستکار و فسادناپذير بود. او اوّل دست مفت خواران را از خزانه دولت کوتاه کرد و دشمنان زيادي براي خود آفريد و اين ويژگي هاي ايرانيان است که هميشه نظام هاي سياسي آنها بشدت به فسادهاي مالي آلوده است و هر کسي هم که اقدام به سر و سامان دادن آن کند ، مثل اين است که دست خود را در لانه عقرب کرده باشد. او حقوق شاه را هم کم کرد و مي گفت "دولت سرباز مي خواهد نه دعاگو." او مي دانست تجارت آزاد و بي در و پيکر موجب اضمحلال اقتصادي ايران است و با قرارداد ترکمن چاي، کاپيتولاسيون و احداث کنسولگري های روس و انگليس مخالفت مي کرد. او معتقد بود که ايران در زير دندان يک شير روس جان به سلامت نمي برد، چه برسد که شير دوم انگليس به آن اضافه شودو و ايران تاب آنها را نخواهد آورد و تحت استيلاي دو قدرت از پاي درخواهد آمد و جان خواهد سپرد. سفير انگليس در گزارش خود نوشت  "آن قدر به صدراعظم مراجعه کرده ام خسته شده ام و او جواب رد مي دهد." 

قائم مقام در فکر الحاق مجدد مناطق جدا شده از ايران بود. پیش از او سپاه يکسره در تحت قيموميت افسران انگليسي اداره می شد و او آن ها را کم کم کنار گذاشت. او وابستگان انگليس را هر کجا مي يافت سرکوب و از قدرت سياسي دور مي کرد. انگليس در دربار ايران مأموران کافي داشتت، قائم مقام آنها را مي شناخت و از قدرت دور کرده بود ولی منشي مخصوص اوکه حقوق بگير دولت انگليس بود از چشم او دور مانده بود. در زمينه آموزش و پيشرفت هاي فني ـ علمي غرب و راه اندازي صنايع و معادن و بکارگيري صنعتگران خارجي و فرستادن دانشجو به خارج سعي تمام داشت.

مردم ايران هم به علت بي اطلاعي از همه جا بيشتر براي قائم مقام عامل ضرر بودند تا نفع. آن ها اغلب توسط عوام فريبان تحريک  می شدند، چنانکه ميرزا مهدي امام جمعه تهران با دريافت مبالغي مردم را بر عليه قائم مقام بسيج کرد. مردم ايران از سال هایي که با سياست آشنا شدند، اين ويژگي را دنبال کردند، که در هر هنگام که منافع بيگانگان ايجاب کرده است به کمک عوام فريبان براي قهرمانان ملي مشکلات ايجاد کرده اند چنان که اراذل و اوباش محلات تهران بر عليه مصدق انجام دادند و همه مي دانند که آنها به فرمان چه کساني اين کارها را مي کردند. در زماني هم که عباس ميرزا در جبهه روس مي جنگيد، عوام فريبان در پشت جبهه عليه وحدت ملي و به نفع سياست روس و انگليس مردم را مي شورانيدند و اين جزیي از فرهنگ مردم شده بود و زماني هم که صادقانه حرکت مي کردند به علت عدم اطلاع از اوضاع زمانه يا بيراهه مي رفتند و يا به بيراهه مي بردنشان.

به هر حال يک نفر تنها و يک لشگر فساد و دشمني دست به دست هم دادند و در سال 1251/1835 او را به جرم اين گناهان در باغ نگارستان خفه کردند.

فرهنگ ايراني هم بزودي به اين اشتباه پي برد و شبانه او را در جوار حضرت عبدالعظيم دفن کردند. بعد از او به سرعت کنسولگري ها باز شدند و قراداد شبيه ترکمن چاي با انگليس بسته شد.                                              افکار قائم مقام آرزوماني بود که محقق نشدند زيرا که تحقق آنها نياز به توسعه و پيشرفت اقتصادي ـ اجتماعي داشت که با فداکاري و ايثارهاي اجتماعي امکان پذير است و در اجتماعي که هنوز به حالت قبيلگي هر کس در پي منافع فردي خود و زندگي در يک دايره بسته است، چيزي عايد اجتماع نمي شود. صحبت از آرزوهاي بلند کردن و عدم تحرک جهت تحقق آن و يا عدم اطلاع از راه رسيدن به آن، بارها موجب زهرخندهاي استعمار شده است.                    حرکت هاي انجام شده توسط ايرانيان نشان مي دهد که نه استعمار را می شناسند و نه استقلال را، نه آزادي را و نه عدالت را، آنها پاره اي اوهام مغشوش و الفاظ پر پيرايه و عاطفي را به جاي شناخت عقلاني آنها گذارده اند. 

هنوز هم به طور جدي و علمي اين سؤال در ايران مطرح نشده است که چرا در اين مدت 200 سال و 84 دوره نخست وزيري همه آنها همراه با فساد و تباهي و کم و بيش عامل بيگانه بوده اند. و چرا ملت ايران راهي را که 500 سال است انتخاب کرده هنوز ادامه مي دهد، در حالي که او را به انحطاط و اسارت کشانيده است. چطور ممکن است سه نخست وزير ايران فهم، و جهان فهم، و توانا و فسادناپذير و عدالت پرور را ياري نکرده و با مخالف آنها ساخته باشيم.؟  چطور ممکن است که نسل شاهان ايران همه با کشت و کشتار و قتل عام روي کار بيايند.؟ چطور ممکن است شاهان رشوه بگيرند و منافع ملت را تاراج کنند.؟_چطور ممکن است که از نه پادشاهي که از اول قرن نوزدهم بر اين خرابه و تحت قيوميت بيگانه حکم رانده اند، يکي از دست خيانت خود کشته شده باشد، دو نفر دق مرگ شده باشند، يکي اعدام شده باشد و چهار نفر بقیه توسط بيگانه به خارج برده شده باشند و در دامن آنها مرده باشند.؟  اينها همه نشانگر بيماري کهن در روابط اجتماعي ايران است و تمام کساني که در بافت اين روابط عامل اند در اين مسایل نيز دخيل اند. اين ها همه پديده هاي اجتماعي مستمري هستند که به صورت نهاد در آمده اند و پديده مجرد ذهني نيستند، بلکه ناشي از روابطي هستند که ملت بازيگران آنند.

چطور تاکنون پاسخي عقلاني به اين سوالات داده نشده است و اگر هم شده به صورت مجرد و عاطفي و غيرعملي شده است و از سر سادگي، طبقه و هيأت حاکمه سياسي را به صورت يک نظام سياسي مجزا و منفک از نظام فرهنگي ايران بررسي کرده اند. پس مسئول اين حقارت کيست.؟  چرا بايد براي آب، نان، دارو و... غيره به دريوزگي نزد بيگانگان برويم. ؟. 

پس از قتل قائم مقام، ششمين نخست وزير، حاج ميرزا آقاسي که از عاملان عمده قتل قائم مقام به کمک چند نفر ديگر بود، جانشين او شد. او متمايل به سياست انگليس، درويش مسک، خرافاتي، بسيار موزي و مکار بود و دائماً براي کارها استخاره مي کرد و تنها دنبال مقاصد خود بود. در ايام نخست وزيری او که به مدت 13 سال تا مرگ محمد شاه ادامه يافت از ايران چيزي باقي نماند و تمام زحمات قائم مقام به باد رفت. از نظر داخلي وضع بجایي رسيد که  مردم به خوردن علف، دانه هاي نباتات و خوراک دام و طيور افتادند و از نظر خارجي قراردادهاي مشابه ترکمن چاي با انگليسی ها بسته شد که عاقد آن وزير خارجه ابوالحسن خان شيرازي از حقوق بگيران انگليس بود.

 

 

4.5 ميرزا تقي خان اميرکبير (اتابک اعظم)

هفتمين نخست وزير 

 

پس از درگذشت محمدشاه کليه رجال دولتي ايران به دستور ميرزا آقاسي از جمله مستوفي الممالک ( او سال ها وزير و نخست وزير بود و پسرش از 9 سالگي وزير شد و بيش از ده بار وزير و نخست وزير شد و مقبره ا ش در دانشگاه الزهراي فعلي است)، جملگي به سفارت انگليس در قلهک رفتند و از سفير اجازه خواستند تا آمدن وليعهد ناصرالدين ميرزا از تبريز آنها زمام امور کشور را در دست داشته باشند. سرانجام با راهنمائي سفراي روس و انگليس و مهدعليا و ميرزاآقاخان نوری، تا آمدن وليعهد زمام امور را در دست گرفتند. 

ميرزا تقي خان اميرکبير در 1848/1364 همزمان با ايام اسپنسر، مارکس، اگوست کنت، نتيچه، اديسون، بنز، ميشلن، ولتر، روسو، هگل، کانت،  به منصب صدرات اعظمي ايلات ايران رسيد و براي مدت سه سال و يک ماه و 27 روز دومين ستاره در شب 500 ساله ايران درخشيدن گرفت. 

در اروپا همه دانه هاي کاشته شده به ثمر رسيده است. رياضت در کار و حرفه، مواظبت در کار،  شرعيات سرمايه داري جديد و آئین آنها شده است. دولتمردان اروپا سعي شان در توسعه علوم و فنون و قدرت نظامي و صنعتي کشورشان است و به شدت از صنايع و اختراعات و صاحبان آن حمايت مي کنند و در علوم روش تائيد قدما به کلي متروک شد و فقط به چيزي پرداخته شد که تجربه بردار باشد و "سودي" از آن عايد شود. حرف همه ی صاحبان علوم در اين خلاصه شد که تجربه، آزمايش, روش رياضي و استنتاج منطقي گريزناپذير است و تنها با اين ابزار مي توان به دنبال روابط ضروري بين اشياء گشت. در علوم انساني باين نظر رسيدند که "سلطنت موهبتي الهي نيست" بلکه از طرف مردم به پادشاه واگذار مي شود و مردم رعا يای پادشاه نيستند و او موظف به رعايت حقوق مردم و منافع ملي است.  حاکميت بي قيد و شرط از آن مردم است و قدرت مي بايستي خرد شود تا از سوء استفاده از آن جلوگيري شود و اين تفکيک قوا را بوجود آورد. 

آموزش و پرورش و طبع نشر هر انديشه و اطلاعاتي را تعميم دادند و براي اولين بار در تاريخ فرهنگ بشر، نشر دانش را عمومي کردند.  البته نه براي تعالي روح انسان بلکه براي آنکه کارگر را غلام دستگاه کنند و به او آن مقدار اطلاعاتی ر ا که جهت اداره صنعت لازم است بخورانند و در کنار آموزش عمومي، آموزش تکنيکي، بلندپروازي، خودخواهي، زياده طلبي، قدرت طلبي، لذت بردن، سودجویي، ماجراجویي، روحيه اطا عت و پشتکار را به او بياموزد. در زماني که اميرکبير به مسند نشست در اروپا کساني همچون مونتسکيو، ولتر، ديدرو، دالامبر، هيوم، ژان ژاک روسو، آدام اسميت و...  با کم و بيش اختلاف معتقد بودند که حاکميت از آن مردم است و به شخص خاصي تفويض نمی شود، بلکه به قانون گذار تفويض مي شود که به وجه احسن از آن حمايت کند.همه آنها معتقد به آزادي فرد و امنيت اجتماعي بودند. آنها سودجویي و مفيد بودن را مرجع ضوابط زندگي قرار دادند و معتقد به عدم دخالت دولت در کارها شدند. آدام اسميت اعلام کرد ثروت ملل حاصل سرمايه، کار و طبيعت است و دنيا در توليد و توزيع خلاصه مي شود. آن ها مالکيت بدون قيد و شرط را پذيرفتند. در کارگاه هاي انگليس بيش از 15 تا 17 ساعت در روز همراه با تخته شلاق و جريمه کار مي شود، از کودک 7 ساله تا پيرمرد و پيرزن مشغول خدمت بودند و در معادن با کار طاقت فرسا که سالانه يکهزار نفر مي مردند، فعالیت میکردند. 

در اين شرایط اميرکبير مأمور صدارتی شد  با مردمي داراي فرهنگ غارنشيني. او هنگامي وارد کاخ گلستان شد که تعدادي از رجال با دستورات کافي از سفارت انگليس و تمام گله داران ايل قاجار در اندروني در حال تقسيم شکنبه ايران گرگ زده بودند و شاه 17 ساله هم با روش ايلاتي در پي عيش کردن بود. اهل علم و صنعت وجود نداشتند و کارگر صنعتي هم مفهوم نبود و زارع از ظلم خان به ستوه آمده و خان از ظلم خان خانان، جرأت فعاليت اقتصادي را نداشت واکثر تجار تحت الحمايه سفارت خانه هاي خارجي بودند. تعداد مردان معترض انگشت شمار ولي وابستگان سفارت خانه ها، بي شمار بودند. اهل علم آن زمان هر يک به تيولي که دردست داشتند هر صبح و شب لشگري از دعا به آسمان گسيل مي کردند. از مردم نه گوشت مانده بود نه پوست. شعرا و ادبا در فقر و مسکنت و گدایي بودند و علوم روز عبادت بود از جن گيري، دعانويسي، آداب طهارات و مارنويسي و ... اين وضعيت ايران بود با آن دشمنان، که به قدري قوي بودند که مبارزان را به يأس مي انداختند. امير آرام آرام شروع کرد. او يکي از سه نخست وزير ماست که براي اداره کشور و نجات آن از وابستگي و عقب  ماندگي نظريه داشت.  او از عمق فرمول رشد غرب با اطلاع بود و اوضاع ايران را نيز مي شناخت. او به دست قائم مقام تربيت شده بود. متاسفانه در مورد اين مرد بزرگ هنوز اين فرهنگ فقير و سفله پرور ما نتوانسته است از عهده خدمات وي در آيد و به جبران کشتن نش فديه اي که در خور وي باشد هديه کند.

واتسون نويسنده انگليسي درباره او مي نويسد  "در ميان همه رجال اخير مشرق زمين و زمامداران ايران که نامشان ثبت تاريخ است، ميرزا تقي خان امير نظام بي همتاست، ديوجانوس روز روشن در پي او مي گشت، به حقيقت سزوار است که بعنوان اشرف مخلوقات به شمار آيد، بزرگوارمردي بود." 

کلنل شيل وزير مختار انگليس و دشمن خوني امير درباره او چنين نوشته است:  "پول دوستي که خوي ايرانيان است در وجود امير بي اثر است، به رشوه و عشوه کسي فريفته نمي شود،  پول هائي که جهت رشوه به وي دادند، نپذيرفت، خرج کشتنش کردند. او حرف بي مغز و کم مايه نمي زد، جسور و بي باک و دلير بود, رفتاري سنگين و متين داشت، مناعت طبع و نگاهي نافذ داشت، خودپسند نبود و شباهت زيادي به قائم مقام داشت.غيرت مسئوليت داشت که در نزد دولتيان ايران حکم کيميا داشت". 

 

دکتر پولاک اتريشي در حق او گفت "ميرزا تقي خان مظهر وطن پرستي است که در ايران اصل مجهولي است."  و شيل گفت   "امير جز نيک بختي وطنش چيزي نمي خواهد." و واتسون در مورد او چنين گفت "اگر ميرزا تقي خان مي ماند و انديشه هاي خود را به انجام مي رساند بدون ترديد در زمره ی آن کساني شمرده مي شد که به عقيده برخي از سوي خداوند به رسالت تاريخي برگزيده گشته اند."

عده اي از صاحب نظران ويژگي هاي فرهنگي، فردي و اجتماعي ژاپن ها را که برخاسته از فرهنگ کنفوسيوسي است با اهميت ميدانند.ماکس وبر بر اين باور است که شباهت بين فرهنگ کنفوسيوسي و فرهنگ پروتستاتي اروپا سبب شده است که ژاپن در زمان رويارویي با فرهنگ و تمدن غرب آن را به آساني پذيرا شده و به سرعت پيشرفت کند. فوکوياما هم معتقد است  " هيچ مانع اساسي فرهنگي براي ايجاد مردم سالاري در جوامع کنفوسيوسي وجود ندارد و در کشورهایي مانند چين و ژاپن می توان فرهنگ سنتي را با نهادهاي مدرن سازش داد."

بررسي تاريخ آموزش و پرورش در ايران نشان مي دهد که در ايران هم نهاد حکومت رسمي (سلطنت) و هم نهادهاي اجتماعي به شدت در مقابل فرايند مدرن شدن جامعه مقاومت کرده اند. ناصرالدين شاه در بازگشت از سفر فرهنگ با تأسيس مدارس نوين در ايران موافقت کرد، اما هنوز به ايران نرسيده اطرافيان در گوش او خواندند که "ميرزا حسن رشديه مي خواهد با تأسيس دبستان، قانون اروپائي را در ايران رواج دهد و اين براي سلطنت اعلي حضرت خطرناک خواهد بود." شاه هم که ار کبمه قانون نفرت،

 نظر خود را عوض کرد و دستور داد به بهانه اي حسن رشديه را در نخجوان متوقف کنند. مدتي بعد حسن رشديه به تبريز آمد و نخستين دبستان را در اين شهر تأسيس کردولی مکتب داران که بازار خود را کساد مي ديدند به جنب و جوش افتادند و تکفير و فتواي انهدام مدرسه او صادر شد. نهادهاي مدرن از همان ابتدا با بي اعتمادي و سوء ظن نهادهاي سنتي جامعه از يک سو و استبداد و خودکامگي نهاد قدرت عرفي (سلطنت) از سوي ديگر روبرو شد.  در سال 1290 هجري شمسی قانون اساسي فرهنگ به تصويب مجلس شوراي ملي رسيد. هرچند تعداد مدارس تا سال 1320 هجري شمسي افزايش چشمگيري يافت اما عدم تناسب شرايط اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي کشور با مفاد اين قانون باعث شد که آموزش عمومي اجباری در اين دوره کاملاً محقق نشود و به همين دليل در سال 1322 هجری يعني يکصد سال بعد از تأسيس دارالفنون بار ديگر قانون آموزش و پرورش اجباري به تصويب مجلس رسيد. 

 

اميرکبير در نظر داشت ايران را در جاده صنعتي شدن بياندازد که آن رابا ايجاد مدارس جديد شروع کر  ژاپن هم درهمین زمان در اين راه قدم برداشت. اين کشور که يک پنجم ايران و برابر خراسان و فاقد منابع زيرزميني و حتي خاک کشاورزي است و روي کمربند شديد زمين لرزه اقيانوس آرام قرار دارد، مشابه و هم‌ زمان ايران با تقليد از مدارس به سبک جديد و اروپایي شروع کرد. توشيو دو کو يکي از معماران ژاپن جديد بعد از جنگ جهاني دوم در این باره گفت  "ما نه منا بع طبيعي داريم نه هيچ قدرت نظامي, ما فقط يک منبع در اختيار داريم و آن ظرفيت ابداع مغزهايمان است و اين منبع بي پايان است و بايد آن را بسط داد، تربيت کرد، تمرين داد و مجهز ساخت. اين قدرت دماغي خواه ناخواه در آينده نزديک گرانبها ترين و خلاق ترين ثروت مشترک همه بشريت خواهد بود."  اين جملات ساده تفاوت ژاپن با کشورهاي نفت خيز خاورميانه را به تمامي نشان می دهد که ثروت واقعي کشورها نيروي انساني تربيت شده و آموزش ديده آنها است نه منابع سرشار زيرزميني. ژاپني ها در قرن نوزدهم پس از 260 سال انزوا دروازه هاي خود را به روي دنياي خارج گشودند، تحولي که از آن به نام   "انقلاب میجي"  ياد مي شود و در سال1868 م به فرمان امپراطور از مدل مدارس جديد اروپایي هزاران هزار ايجاد کردند و آموزش اجباري براي همه طبقات و هر جنس(زن و مرد) را مقرر کردند. اين تحول تقريباً همزمان با تأسيس دارالفنون و آغاز نهضت علمي جديد در ايران اتفاق افتاد. 

تجربه صدراعظم اصلاً ح طلب ايران بر اثر توطئه درباريان در حمام فين کاشان به خون نشست و مدرسه اي که اميرکبير اميدها به آن بسته بود تبديل به مرکزي براي تربيت نوکرهاي باسواد دستگاه حکومتي و از ميان شاهزاده ها و خانزاده ها شد. اماژاپني ها کار خود را ادامه دادند. جامعه ژاپن از اين تحول استقبال کرد،  بطوريکه چهار سال پس از انتشار فرمان امپراطور 25 هزار مدرسه در سراسر ژاپن ايجاد شد و جالب اينکه عمده هزينه ساخت اين مدارس را مردم پرداخت کردند و پوشش تحصيلي ژاپني ها براي تحصيلات اجباري 6 ساله در آغاز قرن بيستم به 98 درصد رسيد. 

کشور ژاپن پس از تجربه ناکام ميليتاريستي که نتيجه آن ويراني کشور در جنگ جهاني دوم بود، بارديگر مانند ققنوس از خاکستر ويراني ها متولد شد و شرايط زمانه را درک کرد که "ديگر نه سپاهيان مسلح، نه مواد خام و نه سرمايه هيچ کدام ابزار قدت نيستند. قدرت امروزي در توانائي اختراع کردن، يعني تحقيقات و در قدرت تبديل اختراعات به کالاها و وسایل کار يعني تکنولوژي است. منابعي که امروزه بشر بايد بدنبال آن برود ديگر نه در زمين است و نه در فراواني جمعيت. 

ذخاير و منابع امروزي را بايد در فکر بشر جست وجو کرد و به بيان دقيق تر در استعداد، انديشيدن و خلق کردن انسان ها جست.                      تجربه ژاپن و ساير کشورهاي پيشرفته در نيمه دوم قرن بيستم توجه و سرمايه گذاري در آموزش و پرورش بوده است. 

متأسفانه رجال ايران و فرهنگ ايران در کل پيشرفت صنعتي غرب را در ابزار و ماشين آلات و کاربرد آن مي دانند و متوجه اين نکته نشده اند که پيشرفت و توسعه صنعتي غرب با قالب هاي اجتماعي خاصي همراه بود و مقولات فرهنگ سياسي ـ اقتصادي ـ اجتماعي همراه با بافت و شرايط خاص آن رشد کرده است. خلاصه کردن پيشرفت غرب در ابزار باعث خريد ابزار با فروش نفت شد که راه توسعه اي واژگونه است. اميرکبير اين را مي دانست و در صدد بود به نحوي دست آورده هاي جديد را با فرهنگ سنتي تلفيق کند ولي رجال ديگر "شبه مدرنيسم"را جاي "مدرنيسم غربي" فهميدند و بدنبال آن روان شدند و ملت ايران آن را نيز پسنديد، زيرا که از فرهنگ غيرخلاق و کم کار جامعه بيشتر نمي شد انتظار داشت چونکه با مصرف سنخيت دارد و از توليد بيزار است وچونکه توليد کار می طلبد. امير معرفت و آگاهي به دنياي صنعت آن زمان را داشت و مي دانست آن را چگونه بايد به دست آورد، ای که کصد سال بعد بين رجال ايران پديد آمد. 

امير براي کار خود برنامه عملي داشت و آنها را بکار انداخت. وي فرمول و الگوهاي پيشنهادي کشورهاي صنعتي براي توسعه را نپذيرفت زیرا دريافته بود که براي رهائي از چنگ غرب قوي شدن و صنعتي شدن و بي نياز شدن در تمام زمينه هاست. او مي دانست کارزار اصلي با غرب ابزار نظامي نيست، بلکه معرکه اصلي پيکار در عرصه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي است.

بنابراين در تمام زمينه ها شروع بکار کرد. او علاوه بر وطن پرستي، دليري و گستاخي و شعور سياسي ـ اجتماعي ـ اقتصادي، صلابت رأي و انديشه و ملت دوستي و ... سواد آکادميکي مورد نياز روزش را آموخته بود. سفر به سن پطرزبورگ به وي چيزي آموخت که او در جريان عمل لازم داشت. کتاب "جهان نماي جديد" زير نظر وي جمع آوري و تأليف شد و بر آن نظارت مستقيم داشت و آن دائره المعارفي بود از اوضاع جغرافيا، تاريخ، اقتصاد و فرهنگ سياسي جديد جهان آن زمان. امير می دانست در سايه ی شناخت دقيق دست آوردهاي غرب و خصوصيات ايران و تأليف آن مي توان ايران را به جایي رساند.او مي گفت  "اين خودکامگي و بی قاعده گي که سرتا پاي اين فرهنگ را گرفته، مهلک  ترين دشمن است و در مقابل فعاليت مردم ايستاده است تا اين مردم فعال نشوند کار ايستادگي آنها در مقابل غرب و تأمين توسعه و رفاه غير ممکن است. امير از نظم معروف به تقي خان نوعي قانونمند کردن قدرت خودکامه و به ضابطه کشيدن هر نوع بي ضابطه ا ي را مي فهميد و به جد در راه آن ايستاده بود. اين همان چيز مربوط به جوامع صنعتي و عقلاني شدن شيوه فعاليت هاي اجتماعي و حيات جمعي است. بي قاعدگي و عقلاني نشدن حيات اجتماعي ايران يکي از چهره هاي کريه فرهنگ اين زاد و بوم است که قرن هاست ادامه دارد. او جان خود را بر سر اين گذاشت، همانطور که هميشه هم تکرار مي کرد:  يا به خواسته هايش تحقق خواهد بخشيد يا جان بر سر آن خواهد گذاشت. او بدنبال نظم بود همانطور که ميرزاآقاخان نوري دشمن شماره يک و قاتل او در نامه ا ي به برادرش آورده است که  "حالت امروز ايران دخلي به شلوغ کاري و هرزگي ايران عهد حاج ميرزا آقاسي غير مرحوم ندارد، کارها نظم و حساب بهم رسانيده ...." 

براي اصلاح محضرهاي شرعي و اصلاح آنها, ديوانخانه عدالت را بنا نهاد، رسيدگي و دادخواهي عليه دولت را براي اولين بار جاري کرد، براي اقليت هاي مذهبي حقوق اجتماعي برابر قائل شد. امیر  شکنجه را که ويژه جوامع کهن و عقب مانده است را لغو کرد و سعي کرد قوه مجريه در کار قضاوت دخالت نکند. با ورود امير به صحنه ی سياسي در فرهنگ ايران اين اصطلاحات رايج شد "ديواخانه ی عدالت" ، "وکيل ديوانخانه"،  "تنظيمات مملکتي, "نظم جديد"،  "قرار حکومتي" و"قانون درست."

 

بايد ضمناً توجه داشت که يکي ازضروریات جامعه صنعتي داشتن بوروکراسي عقلاني و سالم است و شرايط آن پذيرفتن مسئوليت،  داشتن شرايط تخصصي، ويژگي هاي شخصي و صلاحيت ثابت کاري  میباشد. در ايران ارزش هاي قبيلگي حاکم بوده و هست و مسئوليت هاي کاري بر اساس روابط قبيلگي و خويشاوندي توزيع می شوند، لذا مهم نيست شخص کارایي داشته باشد يا رأي خردمندانه داشته باشد، بلکه مهم اين است که در رابطه با ارزش هاي مورد نظر قرار گيرد. لذا کارهاي کارشناسي و مديريت اجرا یي از طريق روابط سياسي که مخرب و منهدم کننده نظام است توزيع مي شود. در زمان فتحعلی شاه بيش از 270 فرزندان اوهمه جاي ايران را تيول خود کرده بودند. حسن مستوقي الممالک در سن 9 سالگي وزير ماليه شد.                                         در نظام هاي قبيلگي شرط احراز سمت وابستگي و خويشاوندي است که امروزه انتساب گفته مي شود، در نظام هاي ايدئولوژيک هم شرط احراز سمت سرسپردگي ظاهري به ارزش هاي ایدئولوژیک نظام است و در هيچ يک از اين دو نظام صلاحيت کاري و موفقيت در آن موردنظر نيست.                                                                                                          شکنجه تنها محصول استبداد نيست بلکه معلول محيط اجتماعي است که در آن رشد مي کند, همان طور هم که جرم محصول محيط اجتماعي است و همان طور هم که براي مبارزه با مالاريا میبايد پشه مالاريا و محيط رشد آن را از بين برد. در دنیا قرن ها زمان و زحمات طاقت  فرسایي لازم بود تا پيشرفتي در فرهنگ بشري حاصل شود تا این که در ضمن تنبيه مجرم، نظر جامعه معطوف به اصلاح جامعه گردد و اين دست آوردي گران و نه چندان ساده بود. در جایي که جرم تنها متوجه مجرم است، يعني يک رابطه علت و معلولي ساده بين جرم و مجرم برقرار ميگردد، نتيجه آن از بين بردن مجرم میشود، در حاليکه بستر اصلي جرم در جامعه به طور کامل فعال می ماند و پي در پي توليد جرم مي کند. در دويست سال اخير در ايران تلقي از نوع اول بوده و روند کار هم بدين صورت بوده که بعد از هر مبارزه و درگيري مستمر به قصد سقوط استبداد، استبداد تازه نفسي جايگزين آن شده است و  اين تفکرعوامانه است که تنها در پي سرنگون کردن حاکميت سياسي که قدرت سازمان يافته را در اختيار دارد باشیم، در حاليکه ناقض حقوق افراد تنها حاکميت سياسي نيست بلکه اين امر از "حاکميت قضائي" و "حاکميت اجتماعي" برمي خيزد که اين نيز خود برآمده از "انديشه هاي جمعی" است و آنها هم رشد يافتگان حوزه روابط اجتماعي و روح جمعي جامعه هستند. اين چيزی نیست جز اينکه قالب هاي اجتماعي ايران متناسب خود و هم بافت با فرهنگ خود را توليد مثل مي کنند.  بي جهت نبود که در زمان قاجار و در بحبوحه ی استعمار حدود 170 امام زمان در کشورهاي اسلامي پيدا شدند و رشد کردند. رعايت حقوق اجتماعي افراد اعم از سياسي و اقتصادي و اجتماعي را از قوانين و مجريان آن خواستن سفيهانه ترين برداشت مبارزاتي در يک جامعه است. مقررات قضائي ثابت شده است که نمي توانند جلوي هيچ گونه هتک حرمت اجتماعي افراد را بگيرند. حقوقي که فقط روي کاغذ نوشته شده اند و فاقد ضمانت اجراي آن توسط اجتماع باشد نمي تواند به حيات خود ادامه دهند. براي اينکه حقوق افراد  بطور مؤثر تضمين شود نيازمند ضمانت اجرا یي جامعه است و ضمانت اجرایي ريشه در رفتارهای اجتماعي و حيات جمعي و شعور و وجدان جامعه دارد. همه اقشاري که بگونه اي در ارتباط با توليد، توزيع و مصرف کالاهاي صنعتي هستند، باید  طوري تربيت شوند که در کار کرد نظام توليدي مزاحمتي ايجاد نکنند،آموزش ها علاوه بر آموزش های علمي باید متوجه رشد افکار عمومي و آموزش رفتار صنعتي توده ها باشد که با رفتار ايلي و قبيلگي و دامداري سنتي فاصله بسيار دارد. علاوه بر آن در اين نوع آموزش ها لازم است حس فداکاري اجتماعي يا درک "مسئوليت مشترک" براي ادامه حيات طوري تلقين شودکه جزء بافت شخصيتي افراد گردد که با زندگي انفرادي سنتي و عدم نياز اجتماعي فرق کلي دارد و همان "همبستگي ارگانيک" است که ناشي از تقسيم کار اجتماعي است. به ميزاني هم که جامعه رشد می کند نياز به فداکاري متقابل درجامعه بيشتر می شود و بدون ترجيح دادن حقوق اجتماع بر حقوق فرد، هيچگونه امکان ادامه حيات اجتماعي بوجود نخواهد امد. فرهنگ هاي کشاورزي سنتي که با همان قالب فکري وارد دنيا و زندگي صنعتي مي شوند دچار گرفتاريهاي جدي درحل مسایل خود مي گردند که ناشي از عدم سازگاري اين نوع رفتار اجتماعي است.                                                                                                                                      اميرکبير به نشر مطبوعات بسيار نظر داشت و براي اطلاع يافتن دولت از وضع جهان و پرورش عقلاني مردم و آشنا کردن آنها با دانش جديد و احوال ديگر کشورها مقرر کرده بود که هر کس بيش از 200 تومان حقوق ديواني دارد با 2 تومان روزنامه آبونمان کند. او کليه ی رجال را ثبت  نام کرده بود که روزنامه را آبونه شوند تا از وضع دنيا مطلع گردندو تا روزي هم که اميرکبير بود معارف عمومي و مسائل صنعتي، تجاري و فرهنگي از طريق روزنامه به آگاهي مردم می رسيد.(روزنامه وقايع اتفاقيه). 

دارالفنون که هفت شعبه داشت، فارق التحصيلان اوليه آن فرزندان رجال قاجار بودند يعني ايلاتي هاي اسکان يافته یا از فرنگ برگشتگان، که بدنه اصلي اجرایي کشور را تشکيل میدادند که متأسفانه از بدو تولد دچار انحراف بودند .آنها نه براي کار و اجراي خدمات اجتماعي به مردم، بلکه براي تخصيص بودجه بيشتر به دواير مربوطه، غيبت کردن و شامورتي بازي به سرکار مي آمدند و با اين سنت صدراعظم و نخست وزيران بعدي را قرباني کردند. در اين دوران هرج و مرج عظيمي در تمام قسمت هاي نظام اقتصادي ايران بويژه ماليه حاکم بود و اين نشان ميداد که ساختارهاي اجتماعي ايران تاب تحمل نهادهاي سياسي ـ اقتصادي غرب را که هم بافت ساختارهاي اجتماعي آن‌ها نیست را ندارد. در دوران حاج ميرزا آقاسي هر سال مخارج بر مداخل فزوني مي گرفت تا اينکه مجبور به استقراض شدند. در حال حاضر نيز مي بينيم که نيمي از بودجه کشور کسري دارد. اين نشان ميدهد که ملت ايران مولد نيست و خرج روزانه خود را نمي تواند تأمين کند و اگر فرهنگ غرب مزاحمتي برايش ايجاد نمي کرد در گرسنگي، فقر، بيماري همچون گذشته روزگار مي گذرانيد. اين جماعت به جاي اينکه بدنبال "بز بلاگردان" براي کوتاهي هاي خود باشند،  بايد اعتراف کنند که انگ بی لياقتي بر چهره آنها دور از واقعيت نيست. 

هر سه نخست وزيران يعني قائم مقام، اميرکبير و مصدق تلاش بسيار کردند که وضع مالي را سر و سامان دهند و تا حدي هم موفق بودند و اين کار براي آنها مشکلات جدي بوجود آورد، زيرا که از شاه گرفته تا پائين ترين رده کارکنان مثل زالو به دستگاه ديواني چسبيده و از بودجه دولت برداشت مي کردند. بودجه تراشي دستگاه هاي دولتي، رشوه و تضييع حقوق دولت، فساد، تخريب بودجه در حين مصرف به شدت رايج بود. 

در ايران تلقي از کار دولتي يعني تعويض زمان با پول، در حاليکه در جوامع صنعتي تعويض کار با پول ا ست. 

بدين خاطر بودجه ها اکثراً صرف پرداخت حقوق و دستمزدها مي شد و براي عمران چيزي باقي نمي ماند. اميرکبير حقوق شاه را هم کم و به 200 تومان رسانيد که هر ماهه کارسازي مي شد و مواجب بي حساب ميرزا آقاسي که سالي 600 هزار تومان بود که براي خود و قوم و خويشش تعيين کرده بود را قطع کرد. شيل وزير مختار انگليس نوشت "امير با اين عمل بي پرواي خود در کم کردن حقوق و مواجب افراد همه را دشمن خود ساخته است." حقوق ديواني ميرزا آقاحان نوري به زمان صدارتش را سالانه42 هزار تومان برابر (20993) بيست هزار و نهصد و نود و سه ليره انگليس ثبت کرده اند و اين در حالي است که رئيس الوزراء انگليس در آن زمان سالي پنج هزار ليره حقوق مي گرفتند. اين پديده که بي جهت از بودجه عمومي پول بگيرند و کار نکنند جزو لاينفک فرهنگ اقتصادي ايران شده است، به همين علت کار مفيد در ادارات به يک ساعت در روز هم نمي رسد و هشت نفر بجاي يک نفر کار مي کنند و وبال بودجه عمومي هستند و معلوم نيست چه زماني و چه کساني قادر خواهند بود اين مسئله را حل کنند. 

در ايران هر وقت دولت بعلت اتلاف سرمايه در تنگناي بودجه قرار مي گرفت، ماليات هاي بيشتري وضع مي کرد و دست مأموران ماليه را در تعدي واخاذي بيشتر باز مي گذاشت، بجاي اينکه کمبودها را از راه رونق صناعت، زراعت و تجارت جبران کند،  راه سهل و آسان را انتخاب مي کرد و اين قبل از کشف نفت بود و فشار به حدي بود که مردم براي پرداخت ماليات ها بچه هاي خود را مي فروختند. 

اميرکبير اراضي را براي ماليات تقويم جديد کرد ديوان استيفاء (وزارت دارائي) را از حکومت واليان جدا ساخت، شيلات را از دست اتباع روس در آورد و به ايرانيان سپرد، گمرک را از اجاره درآورد و توسط دولت اداره نمود و وزارت پست (چاپارخانه) داير کرد. امنيت اجتماعي او موجب رونق اقتصادي و اضافه درآمد دولت شد.

اميرکبير ميدانست چنانچه افراد خرد را بر کارهاي گران بگمارد، کارها به تباهي خواهند رفت زیرا افراد خرد تاب شخصيت داناتر و قوي تر را ندارند و همه را از دور خود میرانند و  در نتيجه نظام اداري کشور مهمل و دستگاه اجرایي تبديل به دستگاه سفلگان میگردد و میشود دستگاهي که رئیسش قوام السلطنه حاضر است نيمي از ايران را واگذارد و در  نيمه ديگر تحت قيوميت انگليس پادشاهي کند.

 

الف - دستگاه اداري 

 

دستگاه اداري مملکت که بازتاب شخصيت فرهنگ ملي است،عبارت بود از کم کاري، کارشکني، رشوه، ظلم و تعدي، مردم آزادي، ضعف و ناتواني، دنباله روي، عدم خلاقيت، حاکميت روابط قبيلگي بجاي ضوابط عقلاني، حقارت و خود کم بيني در مقابل کارهاي کارشناسان جوامع صنعتي، اتلاف نيروي انساني و سرمايه هاي ملي و سفله پروري. این ها خطوط برجسته فرهنگ اداري مملکت بود و هست. 

شاردن فرانسوي در زمان صفويه نوشت: "ايرانيان به سودجویي نامشروع و درآمد ناشي از  

غيرکار علاقه وافري دارند لذا دلالي را به همه چيز ترجيح مي دهند" دلالي نيز با " حق و حساب" که درون فرهنگ ما را نشان مي دهد با رشوه رابطه ناگسستني دارد، در مقابل اين ويژگي, مصلحين ايران هميشه به زانو در آمده اند زيرا که فساد به معني واقعي کلمه در رگ و ريشه هاي فرهنگ اجتماعي ريشه دوانيده است و نهادي شده است که از بافت روابط اجتماعي سرچشمه می گيرد و چيزی گذرا و سطحي نيست. 

رشوه آبي است که اگر به پاي ديوار هر نظام اداري اجتماعي بيفتد، اداره دستگاه را از مسير اداره عقلائي حسابگر و خشک و منطقي که لازمه فعاليت آن اداره است خارج کرده به شکل قبيلگي، دادن و گرفتن هدايا و تمجيد و ستايش و شعرخاني و مديحه برای رئيس قبيله و غيره مي اندازد.عاملين حکومت استبداد هميشه اين امکان را داشته اند که از قدرت سوءاستفاده کنند و کرده اند و رشوه هم يکي از ابعاد کار آنان بوده است، مي دادند و مي گرفتند و به زبان ديگر منافع ملی را فدای منافع شخصي کردن يعني نبود روح وطن پرستي و رایج بودن اوصاف ايلي بي وطنی تاريخي، يعني چپاول و غارت منافع ملي. 

در زمان اميرکبير رسم بر اين بود که "سپورسات" يعني علوفه براي مأموران دولتي و سربازان از محل عبور آنها تأمين مي شد و بدوش رعیت بود، همچين تأمین خورد و خوراک آن ها. امير اين رسم را برانداخت و هزينه سفر مأمور را از طرف دولت پرداخت تا به رعيت تعدي نشود. او همچنين رسم قمه کشي و لوطي بازي را از شهرها جمع کرد و امنيت شهرها را تأمين نمود . در مقايسه با زمان آقاسي: گاوميش حاج ميرزا آقاسي در شهر ول مي گشت و به مغازه ها مي رفت و ارزاق و کلي شيريني مي خورد و مي ريخت و کسي هم در امان نبود،  سربازان شبانه خانه ها را مي زدند، رشوه، بی عدالتي، اختلاس و .... رمق جامعه را گرفته بود. 

اميرکبير بست نشيني را که در اين زمان رسم بود لغو کرد، اين رسم چنان بود که اشرار و الواط براي فرار از قانون در خانه علما، مسجد شاه و پاره اي امامزادها و سفارت خانه ها بست  نشيني مي کردند و چون از آن سوءاستفاده زيادي ميشد و مخالف عدالت و تأمين حقوق برابر بود لغو شد. البته علماء و سفارت خانه ها و هم اشرار و الواط با این عملکرد امير مخالف بودند. 

 

ارتش جديد ايران در زمان ميرزا عيسي بزرگ و عباس ميرزا پايه گذاري شد و ساختن و وارد کردن تسليحات و لوازم نظامي هم از آن زمان شروع شد. ميرزا عيسي قائم مقام اول در فکر تأسيس نيروي دريایي بود که پیمان ترکمن چاي مجالش نداد و اميرکبير دنبال کار او را گرفت که نوشته هایي از اميرکبير گويا بسياري ازاین مسائل است ... "به همان اندازه که سرباز ايراني خوب است صاحب منصبش مزخرف است و يک پول سياه نمی ارزد. خاصه خرجي و رشوه پايه ترفيعات لشگري را مي سازد کسي که چهل و پنجاه سال عمرش را در امور غيرنظامي گذرانده  يکباره به مقام سرهنگي و سرتيپي و حتي سرلشگری می رسد و گاه به فرماندهي کل قشون منصوب مي شود." 

او رسم بخشيدن مناصب را لغو و معيار ترفيع صاحب منصبان را شايستگي قرار داد، مهمات سازي رشد کرد و روزانه در تهران 6000 و در اصفهان 300 عدد تفنگ ساخته مي شد. توپ سازي و باروت سازي در تبريز دوباره رونق گرفت و در اميرآباد تهران کارخانه مهمات سازي برپا شد. 

در آن زمان صاحب منصباني بودند که مواجب اداره چندين هزار سرباز را مي گرفتند، در حالي که حتي يکصد نفر هم تحت فرمان نداشتند، تازه حقوق اين صد نفر را هم نميدادند و آنها هم با  قوه سربازي، دزدي و اختلاس مي کردند. امير دستور داد لباس ارتش يکدست و منظم شود و از اقمشه ایراني باشد و کار مليله دوزي آن ها را به انحصار خورشيد خانم  "ضعيفه تهراني"  واگذار کرده بود. او نيروي دريائي را مختصري سامان داد و در پي رونق آن بود که اجل مهلتش نداد.

 

اميرکبير با کليه اقشار و صنوفي که از نظم و قانون گله مند بودند درگير شد. پاره اي از ملايان هم بشدت با او مخالفت مي کردند، روحانيون بعلت اينکه قدرت بسيج مردم را داشتند موردنظر سفارت خانه هاي خارجي بودند تا در موقع لزوم مردم را در راه حفظ منافع آنها بسيج کنند. بعضي از روحانيون رسماً با سفارتخانه ها سرّ و سر داشتند و منافع آنها را تأمين مي کردند، ميرزا ابوالقاسم امام جمعه تهران و فرزند ميرزا مهدی (همان کسي که قتل قائم مقام را به سفارت روس تبريک گفته بود) انفيه داني از امپراطور روس هديه گرفته بود که موجب درگيري او با اميرکبير شده بود.  از اين قبيل اتفاقات در تبريز و ديگر نقاط هم کم و بيش اتفاق می افتاد لذا اميرکبير در پي محدود کردن قدرت طلبي نارواي آنها و جلوگيري از آسيب رساندن آنها به منافع ملي و مذهبي بود که کاري بس دشوار بود. وزير مختار انگليس به امير گوفته بود  "امير اين کار شوخي بردار نيست" و امير در خواب گفته بود "همين کار را خواهد کرد و يا سرش را به باد خواهد داد." امير در پي منع  قمه زني و اصلاح امور روضه خواني بود و توفيقاتي نيز بدست آورد. خود امير مردي متشرع و عامل به احکام و ملترم به مستحبات بود و وصي او نيز يکي از روحانيون بزرگ و متقي ايران بود.

  

 

 سیاست خارجی ایران در آن زمان و از زمان معاهده ترکمن چاي به بعد به انفعال کشيده شد و تصميمات عموماً توسط سفارت روس و انگليس و سپس امريکا گرفته مي شد و به ايران تحميل می گردید. بعد از انقلاب اسلامي مدعيان ايران بيشتر شده اند و حالا بايد ديد توان مسلمين تا چه حد پاسخگوي تعرض بيگانگان است. 

در سياست خارجي  و براي اعمال حق حاکميت ملي ایران از ميان 87 دوره نخست وزيري و هيأت حاکمه ها، فقط درسه دوره قائم مقام، اميرکبير و مصدق در اين راه کوشش کردند و به جزاي خود رسيدند، دو نفر آنها به قتل رسيدند که لکه ننگ آن هيچ وقت از دامن ننگين اين فرهنگ پاک نخواهد شد. در بين اين سه نفر، اميرکبير از همه برجسته تر بود. او در سياست داخلي و خارجي توفيق بسياري پيدا کرد. وزير مختار انگليس گفته بود "شيوه امير اين است که هر پيشنهادي از جانب خارجيان بشود رد کند و  رئيس ايل قشقایي از اين جهت مورد نفرت امير نظام است چون که از هواخواهان قديم و ثابت انگلستان است". به گواه تاريخ جز در زمان دکتر مصدق و کمي هم قوام السلطنه, در بقيه ی موارد طرف هاي ايراني مذاکره تنها وجه " زينت المجالس" شرکت مي کردند. اميرکبير فقط در فکر استقلال ايران و جلوگيري از تعرض خارجي بود ، در این مورد وزير مختار انگليس به وزارت خارجه انگليس چنین گزارش کرده است " ... جهت سياسي امير, مخالف با روسيه است اما نه اين که دوستدار انگليس باشد و او تصور  نمی کند که انگلستان خيرخواه ايران باشد ...".  " او آدم سرسختي است و تصميم دارد به اندرزهاي من و دولت انگليس گوش ندهد."

اميرکبير وزارت خارجه را توسعه داد و سفارت خانه هاي دائمي در لندن و پطرزبورگ ايجاد و در بمبئي و عثماني و قفقاز کنسولگري برپا کرد و براي وزارت خارجه کادرهاي لازم را تربيت نمود. درخشان ترين دفتر فعاليت خارجي ايران الحاق هرات به ايران و نزديک شدن به قندهار و کابل بدون جنگ و خونريزي و تنها با سياست هاي دقيق بود.او روابط خارجي را از حد همسايه ها گسترده تر کرد و به اتريش و روسيه و امريکا کشاند و از جمله با امريکا قرارداد بازرگاني بست. 

 

 

 

 

ب - تجارت درهاي باز و صناعت 

 

 در مورد تجارت در آن دوران" همان‌طور که مشاهده کردیم تجارت ايران قبل از صفويه کاملاً مفتوح و به ضرر اقتصاد ايران بود، چون که يک اقتصاد سنتي در مقابل يک اقتصاد صنعتي قابليت تحمل ندارد و بالاجبار شکست ميخورد و مجبور مي شود الگوي توسعه کشورهاي صنعتي را بپذيرد. بعد از ترکمن چاي سياست اقتصاد درهاي باز تحميل شد که بعلت تفاوت اقتصاد ايران با اقتصاد غرب،  تجارت آزاد کلاً به ضرر ايران تمام می شد. امير براي رونق تجارت، از حمايت از تجار ايران غافل نشد و از ورود اجناس بنجل اروپایي جلوگيري کرد تا جائي که واردات از انگليس به نصف رسيد. 

در مورد صنعت در زمان اميرکبير اين گفته امير قابل تأمل است که کلنل شيل انگليسي باو گفت "شما از فکر ساختن کارخانه فارغ شويد چون براي شما گران تمام مي شود و درعوض کالاي ارزان از ما بخريد."  امير در جواب او گفته بود " هر چند کارخانه گران تمام شود اين فايده را دارد که در ايران مي ماند و از خروج شمش هاي طلا جلوگيري مي کند." 

امر صنعت و رشد اقتصادي از زمان صفويه مطرح شد با اين تفکر واژگونه که "پيدايش صنعت موجب تحولات غرب" شده است  تفکر مخربي براي ما بوجود آورد که از صنعتي شدن باز ماندیم، که مانده ايم.

پيدايش صنعت خود بعدي از ابعاد تحول روابط متقابل اجتماعي، اقتصادي، و فرهنگي غرب بوده است وعلل اجتماعي به معني وسيع کلمه موجب پيدايش ماشين و ابزار شده، و ماشين و ابزار به نوبه خود موجب تحول زندگي اجتماعي در اين جوامع گرديده است. در صورتي که قالب اجتماعي پيدا نشود، صنعت قادر نخواهد بود به حيات خود ادامه دهد. اگر قرار بود صنعت بطور مجرد تحرک بيافريند پس مي بايست دست کم اين تحرک را به ايران مي بخشيد که پنج قرن است در پي خريد و وارد کردن آن است.

 

ابتدا بايد تحولاتي در جامعه بوجود آيد تا دست آورد آن تحول به صورت توليد ماشين و ابزار جلوه کند و با آن مکانيسم و بافت فرهنگي تحول را سرعت بخشد. اگر امثال مادام کوري پنجاه سال در طويله زحمت نکشيده بودند، اگر کارگران از مرد و زن و بچه در روز هفده ساعت کار نمي کردند و اگر دزدان دريایي براي دزديدن و تجارت و قتل و غارت دور افريقا را پارو نمي زدند و تا چين نمي رفتند، اگر سربازانشان با جسارت در اقصي نقاط دنيا پياده نمي شدند، اگر متفکران و مخترعانشان تمام لحظات خود را وقف درک فهم صنايع نمي کردند و به جامعه هديه نمي دادند، اگر دولت مردان از صنعت و علم و اختراع دفاع نمي کردند، اگر تجار با جسارت و صاحبان صنايع با جرأت و حساب گري و با تمام طاقت کار نمي کردند، اگر لوتر و کالون اين کار را از نظر مذهبي تقديس نمي کردند و اگر هزاران اگر ديگر اتفاق نمي افتاد، صنعتي بدست کسي نمي افتاد که به نوبه خود این همه تحولات را ايجاد کند.تنها کافي است به گفته مولانا که حاصل اين فرهنگ است توجه کنيم که  "کار را متعلق به خر مي دانند و يا علم بمعني تجربي را علم آخور مي دانند تا همه چيز معطل شود: 

   

     قسم سوم با خران ملحق شود                        خشم محض و شهوت مطلق شود 

     او زحيوان ها فزون تر جان کند                     در جهان باريک کاري ها کند 

 

فرهنگ ما کار را متعلق به خر، کار کردن را جان کندن و باريک کاري يا صنعت را کاري خرانه می داند. بدين جهت است که صنعت نسبت به تحولات اجتماعی "پس آيند" است يعني که از پس اين فعاليت ها مي آيد.در ايران تمام قدرتمندي و پيشرفت و توسعه و رفاه اجتماعي در خريدن چند کارخانه ديده شد آن هم از طريق پول نفت که از سال 1908 که چاه هاي نفت شروع به فوران کردند و  تا به امروز ادامه دارد و هنوز هم صاحب هيچ صنعتي نشده ايم و در زمينه هاي مختلف صنعتي مصرف کننده ايم (یعنی مصرف  کننده مازاد توليدات غرب.)  قبل از نفت هم تمام نقدينه هاي طلا و نقره هاي که در طي ده هزار سال فعاليت اقتصادي در اين مملکت گرد آمده بود را جهت مصرف و صنعت داديم و باز هم سودي نبرديم و هنوز هم به طور جدي سئوال نکرده ايم چرا.؟ 

امر صنعت را بايد بصورت تام و کامل در تماميت روابط اجتماعي تحليل کرد و اين امري است که انجام نشده و يشتر شبيه توصیه های اقتصاددانان غربي براي جهان سوم است که در نهايت سر از توصيه هاي بانک جهاني سر در مي آورد. کار برخي کارشناسان وطني هم منفرد مانده و  بجای آن تئوريهاي واژگونه که توسط غربي ها  نشر مي يابد، تسلط کامل پيدا کرده اند. امير کبير نقشه هایي براي آباداني خوزستان داشت، سدّي روي رودخانه کرخه ساخت، پل شوشتر را بنا نهاد و کشت نيشکر را در آنجا رواج داد و رواج تخم پنبه در شمال هم از کارهاي اوست و باین ترتیب تمام رشته هاي صنعت اعم از نظامي و صنايع سنتي و جديد در ايران رونق گرفت. در روزنامه وقايع اتفاقيه آن زمان آمده بود  "مکنون خاطرات دولت آن است که عموم ارباب حرفه و صنعت در شغل و کسب خود ترقي داشته باشند و هر يک که صنايع بديعه که به کار آيد احداث کنند مورد نوازش و التفات قرار مي گيرند." 

در نهايت اين فرهنگ نتوانست اميرکبير را تحمل کند و باعث قتل او شد که در آن علاوه بر ميرزا آقاخان نوري، مردم هم اعم از روشنفکر تا کاسب و از پاسبان گرفته تا سرلشگر، از تاجر متدين تا تاجر ارمني ارتودکس و ...  دست داشتند. اين قدرت سياسي از بطن همين جامعه برخاسته و توسط همين مردم رويانده شده است و خود اين مردم هم از دم تيغ آن مي گذرند و به تعبير ديگر،  اين   "ديالکتيک استبداد" است که يک طرف فرمانروايان هستند که دست پخت فرمانبران اند و طرف ديگر همين فرمانروايان هستند که در دايره اي محدود هم مي توانند حرکت سازنده داشته باشند و هم حرکت تخريبي. ايرانيان با حرکت هاي سازنده قائم مقام، اميرکبير و مصدق سر ناسازگاري نداشتند، بلکه تنها به آن ها علاقمند بودند،  ولي حيات جمعي ايراني از دفاع از ايشان عاجز ماند و به صورت جدي، عقلاني و فعال برخورد نکرد و برخوردها فقط منفعل و عاطفي بودند. دوست داشتن، آرمان داشتن و خيالاتي بودن با عمل کردن فرق دارد، زیرا عمل هم از جنس توليد است و چندان رضايت مندي بوجود نمي آورد مگر اينکه انگيزه هاي خيلي قوي وجود داشته باشد،انگيزه ها ی قوی يا ملي يا مذهبي. در سوابق فرهنگي ما انگيزه هاي ملي وجود نداشته است، زيرا ايلاتي بوده ايم، فرهنگ ديني هم از عرصه عکس وارده شده و ايدئولوژيهاي اخير هم مشکل توزيع و مصرف داشته اند و نه توليد.                                                                                                               وقتي که قائم مقام را کشتند، ميرزا مهدي امام جمعه تهران به وزير مختار روس گفت  "از دست اين بدتر از طاعون خلاس شديم" و يا وقتي مصدق با کودتا از کار افتاد" زاهدي با آيت الله کاشاني ملاقات کرد و اعلاميه اي در پي اين رابطه در راديو پخش شد. اين ها هر دو سمبل حرکت هاي اجتماعی اند و مشاهده مي شود که چگونه اجتماع ما با مخالفان اين نخست وزيران لايق هم سازتر عمل کرده و کم و بيش در خط ميرزا آقاخان نوري، حاج ميرزا آقاسي و سايرين، که 84 نخست وزيري و کابينه را در اختيار داشته اند حرکت کرده استت. اين مقوله در جامعه ايران دوران اخير که توانسته 84 نخست وزير از سنخ آصف الدوله تحت الحمايه انگليس و يا اميني که براي کودتا بر عليه مصدق پنج ميليون دلار گرفت و سرلشگر زاهدي که بيشتر گرفت  نشان دهنده اين است که از اين درخت اين ميوه ها بر مي آيد و باین خاطر در موارد فوق مردم رفتار انفعالي در پيش گرفتند و قدرت سياسي هم که پايگاه داخلي خود را از دست بدهد به دامن اجنبي ميرود و اگر حتي لازم باشد با او همداستاني می کند.ایرانيان اگر هم مبارزه مي کردند سطحي و فرسايشي  بود و مبارزات هم به شرطي نقش تعيين  کننده داشت که شرايط بين المللي مساعدت مي کرد، چنان که شرايط بوجود آورده توسط روس و انگليس باعث بوجود آمدن اميرکبير شد و سهم خواهي امريکا از نفت ايران و فشار انگليس به ايران و انفعال مردم شرايطي بوجود آورد که مصدق بدون اين که انگليسي يا امريکایي باشد روي کار آمد و بعد که تعارضات انگليس و امريکا حل شد 40 درصد نفت ايران را امریکا گرفت و مردم هم با مبارزه منفعل مصدق را حمايت نکردند و نتيجه آن شد که  مي دانيم. ايران در صحنه بين المللي زماني خواهد توانست مبارزه کند که با يکي از چهره هاي مهم عقب ماندگي خود که همين نوع "مبارزه سياسي" است، مبارزه کند،  يعني که با مبارزه سياسي که تا به حال مي کرده است مبارزه کند . مردم ايران بارها با نظام هاي نامطلوب سياسي و نه (9) بار با نظام امپرياليستي غرب به صورت انحرافي و بدون نتيجه مبارزه کرده اند و هنوز هم عبرت نگرفته اند و تجديدنظري نکرده اند. 

 

ج - بوروکراسي مورد نياز جامعه صنعتي 

 

بوروکراسي صنعتي يکي از ضروريات زندگي صنعتي براي ارائه خدمات مستمر  در ابعاد مختلف به جامعه است که در آن اهميت نيروي انساني و بافت فکري آن از ساير جنبه های ان  بيشتر است. ساختار فکري اين نيروي انساني بايد پذيرفته باشد که ارائه خدمات متنوع اداري به نحو احسن، لازمه حيات جمعي و ادامه حيات اجتماعي است و رعايت منافع اجتماع مقدم بر منافع افراد است و تا زماني که کارکنان جامعه غيرت مسئوليت در کار کردن واشتراک در منافع و اهداف ملي را نداشته باشند، کارکرد جامعه دچار اختلالات جدي مي شود. در ادارات ايران همان فرهنگ قبيلگي و روستائي حاکم است و در آن مانند جوامع صنعتي که  تقسيم کار اجتماعي و حفظ منافع مشترک و کاردان و متخصص بودن اهمیت زیادی دارد، مد نظر نيست. اميرکبيرسعي مي کرد کار را اگر پيدا مي شد به دست کاردان امين بسپارد،  چنانکه در کميسون حل اختلاف مرزي ايران و عثماني، مأمور کميسيون از امير خواسته بود يک مهندس ايراني يا فرنگي که زبان فرانسه را بداند  اعزام کند. امير به او نوشت  "شما خودتان ميداند که از اهل ايران چنين آدم قابلي نداريم اسلاف ما هم براي اين طور خدمات کسي را تربيت نکرده اند."

مشابهاً براي همان کميسيون مترجم روسي خواستند که امير در جواب نوشت  "هرچه فکر کردم در اينجا همچو آدمي به ذهنم نمي رسد که روانه کنم، خود آن عاليجاه در آنجا جستجو کنيد يک نفر آدم حلال زاده که صرفه اين دولت را از دست ندهد و امين باشد پيدا کنيد قرار مواجبش داده خواهد شد."  در واقع اين طور که از حرف هاي امير بر مي آيد کار را بدست هر کس ميداده يا کاردان نبوده و يا دزد و يا حرمزاده بوده و منافع ايران را با مختصر رشوه مي فروخته است. امير از بي کسي به مسیو ريشاردخان فرانسوي نوشت " از آنجا که ميرزا محمد علي برادر ميرزا حسن با استعداد و قابل تربيت است ... روزي چند ساعت از اوقات خود را صرف او نموده و زبان و خط فرانسوي را به او تعليم بدهيد که در اندک زماني در لسان و خط فرانسوي ماهر شود."

در اينجا جالب است که اين نکته عبرت آموز يادآوري شود که دويست سال قبل که انگليس ها دفتر کمپاني هند شرقي را در اصفهان داير کردند، تعداد 15 الي 20 جوان انگليسي را به اصفهان آوردند که زبان فارسي و ارمني را ياد بگيرند تا مأموريت هاي بعدي را انجام دهند. 

جالب تر از آن مقایسه ی داستان وزير امور خارجه ايران ميرزا سعيدخان است که نوشته زير به قلم خود اوست "من ملاسعيد عشقلي بودم و طلبه اي در مدرسه جامع تبريز. روزي يک نفر به مدرسه آمد و يکي از طلاب را خواست که عريضه اي براي ميرزا تقي خان اميرکبير بنويسد و مرا نشان دادند. من عريضه اي خوب با عبارت مرغوب نوشتم، فردا گماشته اي از طرف ميرزا تقي خان آمد که تو را مي خواهند،  رفتم او گفت حيف نيست خود را در لباس تنبلي باطل کني؟، و گويا گمان مي کني که عبادت خدا با لباس تنبلي است. پس امر کرد تغيير لباس داده بدستگاه ديوان بروم چون ميرزا تقي خان با شاه عازم تهران شد مرا هم با خود برد و در راه بعضي تحريرات با من بود. فريدون آدميت ادامه کار او را چنين شرح ميدهد: "اما راستش اين که ميرزا سعيد آدم برجسته اي از کار در نيامد بجز ميرزا بنويس ... در مورد او در روزنامه اتفاقيه  چنین آمده است : 

" از آنجا که ميرزا محمد سعيد در خدمات محوله صداقت و راست قلمي خود را مشهود پيشگاه مبارک داشته ... به لقب مؤتمن الملکي سرافراز آمد. چند ماه بعد از قتل امير او قائم مقام وزارت خارجه و بعدها وزير خارجه شد. به لياقت او در سياست امور خارجه از اين جا ميتوان پي برد که پس از مرگش نهصد و هفتاد پاکت سربسته از سفیرهاي ايران در خارج و نوشته جات سرحدداران که پسرش جمع کرده و براي شاه فرستاد بود متعلق به بيست سال و چهارده سال قبل بودند و از قرار گفته  پسرش غالب نوشته جات را نخوانده به آب مي انداخته." 

اين چند نمونه از بافت فرهنگي ايران بود با وجود این اميرکبير با همين وضع افلاس هر کسي را که قابل میديد ترقي ميداد. 

يکي ديگر از دست پرورده هاي فرهنگ ايران ميرزا حسين خان معروف به سپهسالار است که مجلس شوراي ملي و مدرسه سپهسالار جنب آن از يادگارهاي او است. از او به نيکي ياد مي کنند,  اما همين شخص عاقد قرارداد "رويتر"  است که دنباله ی زنجيره ی سياست درهاي باز ترکمان چاي و انتقال تکنولوژي و ساخت تمدن بدون دست ايراني است. اين قرارداد واسطه عقد قرارداد فروش ايران توسط وثوق الدوله نخست وزير ايران در قرارداد 1919 شد.

زماني هم که او را به عنوان اولين نماينده سياسي ايران به هندوستان فرستادند، نخستين شرطي که مي نهد اين است که از گرفتن تعارف و رشوه محترز بوده و مطلقاً طمع و توقعي از آنها ننمايد. حال ببيند مردمي که بايد ياور امیر باشند با او چه مي کردند. به همين جهت او به ناصرالدين شاه نوشت " امر با قبله عالم است و ليکن با اين طفره ها و امروز و فردا کردن و از کار گريختن در ايران و با اين هرزگي حکما نمي توان سلطنت کرد." 

کلاً مردم اميرکبير را سرکار نياورده بودند، به همين جهت هم از او حمايتي نمي کردند.اصلاً اينگونه مسائل یعنی حاکميت را از خود دانستن و در کار آن نظارت دایم داشتن در اين سرزمين ناشناخته بود چون که اين از اجزاي جامعه صنعتي و رشد يافته اقتصادي است. امير در شرايط خاص به صدارت رسيد و در حمايت از اميرکبير فقط يک بار تظاهرات صورت گرفت و آن هم بعد از توفيق کامل خود امير در سرکوب غائله بود. 

 عناصر توطئه متشکل از دربار، فوج قهرمانيه و سفارت بودند که بعد از ختم غائله مردم دکان ها را بستند و سر راه امير گوسفند کشتند، اين تظاهرات هم بيشتر احساسی و گوياي روابط عاطفي با امير بود و نه به خاطر حمايت از منافع مردم و یا مسئول اجراي قوانين و يا سياست حاکميت ملت. زماني استيونس کاردار انگليس در تبريز در همه کارها دخالت ميکرد، او به تحريک کنسولگري چنان غوغایي در تبريز برپا کرد که تا مدتي حکم حکومتي در اين شهر ملغي شد، به اين دليل که تبريز ملک امام زمان است و گاوي که قصاب براي کشتن برده بود فرار و در بقعه صاحب الامر بست نشسته بود. استيونس جهت تقويت آن ها و افراد پا به رکاب سفارت چهل چراغي به مسجد صاحب الزمان وقف کرد. 

از جمله سيد مصطفي شوشتري تحت الحمايه انگليس بود که هر وقت که انگليس ميخواست با طرفداران و دار و دسته اش که ايراني و مسلمان بودند،  به نفع انگليس منطقه اي را پي در پي به آشوب مي کشيد. اميرکبير حقوق ديواني او را قطع کرده بود و انگليس به حمايت از حقوق وي مزاحمت هاي زيادي را براي امير بوجود آورده بود ولی امير قبول نمي کرد، در نهايت ميرزا آقاخان نوري حقوق او را برقرار کرد و عقب افتاده آن ها را هم جبران نمود. او در زمان همين آقاخان نوري در جنگ هرات که در واقع جنگ ايران با انگليس بود براي کمک به انگليس شوشتر را به آشوب کشيد. مخالف ها اين طور بودند و موافق ها کارشان از دعاگوئي تجاوز نمي کرد،  گویي ملک ايران آفريده شده که هر بد گوهري را بپروراند و چون فربه شد کاسه بشکند. از اين قبيل ارازل و اوباش فراوان بودند که در امپراطوري بخرج ديگران روزگار مي گذرانيدند. 

شيل در اين مورد گفته  "بزرگان مملکت دشمن اميرنظام هستند، چیزي که در اين مملکت وجود ندارد شرف، حيثيت و ايمان و حق شناسي است، سودپرستي و طمع ورزي حاکم بر همه چيز است و انگيزه هاي آني و هوس و نيرنگ و افسون بر جامعه مستولي است."

امير در نامه اي آورده است "در ملت ايران نشانه اي از وطن پرسي يا مليت به جاي نمانده، قدرت دين هم که تا امروز جاي مليت را گرفته بود رو به سستي نهاده، قدرت دولت هم بسيار محدود است و همه مردم خواهان تحول هستند و در عين حال ايرانيان اشتياق غريبي پيدا کرده اند که خود را به دولت هاي اجنبي نزديک گردانند: چطور مي توانم به تقاضاهایي که از قدرت ايران ميکاهد و به قدرت انگليس مي افزايد تن در دهم. سرانجام با رضايت دروني مردم و فعاليت  گروه هاي مخالف، سفارتخانه ها، همه رجال و دربار، شاه هم با آن ها متفق شده و کار اميرکبير را يکسره کردند.

شيل که فرهنگ ايران را می شناخت، نگران اميرکبير نبود و در زماني که اميرکبير در فکر ايجاد نيروي دريائي بود، او به پالمراستون وزير خارجه انگليس نوشت  "با خواسته هاي امير مبني بر فروش کشتي موافقت کنيد چون به احتمال قريب به يقين پس از عزل و يا مرگ امير نظام نقشه هاي او يکسره بباد خواهد رفت. "  اين حرف ديپلماتیک است يعني که او بزودي از بين خواهد رفت."

بالاخره هرزگي و نمامّي و شيطنت و خوي نزديکي ايراني به سفارتخانه هاي خارجي و نداشتن غيرت مسئوليت و وطن پرستي و عدم رعايت منافع عمومي همه دست به دست هم دادند و اين سرنوشت را براي امير رقم زدند.                 پايه هاي پوسيده ی اين فرهنگ تحمل اين همه قدرت، شخصيت و ايمان را نداشت. امير مستعصل قلم برداشت و نامه آخر را چنين نوشت : 

قربان خاک پاي همايونت شوم جسارت است اما : 

 

                   چو آيد موئي توانش کشيد                          چو برگشت زنجيرها بگسلد 

 

باري معلوم است مقدر آسماني در تمام کردن کار اين غلام است، زيرا از منجينق فلک سنگ فتنه می بارد ... آن فرمايش صبحي، و دستخط همايون هم مزيد واهمه اين غلام شده که يقين خواهيد فرمود، اين غلام بي خبر نيست لابد با کمال روسياهي جسارت عرض مي شود که اولاً از خدا مرگ مي خواهم که اين روزهاي زيادتي را نبينم ثانياً الحکم به قضاي آسماني و حکم پادشاهي، حاضرم امر همايون مطاع : 

                                          

                                                             لااله الا الملک الحق المبين 

                                                                           محمد تقی 

در جواب ناصرالدين اين لکه سياه در انبوه منجلاب سياه ايران نوشت "چاکر آستان ملائک،  پاسبان حاج عليخان ... فراشباشي شهرياري ... به فين رفته ميرزا تقي خان فراهاني را راحت کنيد."

سخنان امير را مقايسه کنيم با سخنان حسنک وزير،  ابوعلي حسن بن محمد ميکال وزير فرزانه و فاضل سلطان مسعود غزنوي که بدست او در هشتصد و چهل و سه سال پيش بقتل رسيد. او در روز محاکمه گفت  "عاقبت کار آدمي مرگ است اگر روز اجل رسيده است کس باز نتواند داشت که بردار کشند که بزرگتر از حسين نيم."

 

5 - از اميرکبير تا مصدق 

 

بعد از عزل و قتل اميرکبير، ميرزاآقاخان نوري با صلاح دید سفارت انگليس تعهد سپرد که تحت الحمايه هيچ دولتي نباشد و سرکار آمد و  چند روز پس از سرکار آمدن، تعهد نامه انصراف از تملک هرات را امضاء نمود و تسليم انگليس کرد. ناصرالدين شاه بعداً به هرات لشکر کشيد و انگليس هم در جنوب نيرو پياده کرد و ایران مجبور شد تقاضاي صلح کند و ميرزاآقاخان نوري برای قبول معاهده صلح که در 1857 م در پاريس برقرار شد مبلغ يک کرور تومان ليره انگليسي رشوه گرفت که آن را امضاء کند. اين ليره ها پس از عزل ميرزا آقاخان توسط مأموران شاه ضبط شد و مس مطلا از آب در آمد. پس از آن ميرزا آقاخان بجرم خيانت از صدرات عزل شد و شاه شخصاً مملکت را اداره مي کرد و او هم از دادن هيچ امتيازي به خارجي ها کوتاهي نمي کرد. قرار جدایي قسمتي از بلوچستان و افغانستان با حکميت گلد اسميت به امضاء ميرزا حسين معروف طرف ايراني قرارداد رسيد. بعد از اين تاريخ دو نخست وزير ديگر داريم که فرقي با سلسله نخست وزيران قبلي ندارند، اوّلي ميرزا محمدخان قاجار سپهسالار اعظم و ديگر ميرزا يوسف مستوفي الممالک که مجموعاً با پسرانشان حدود هشتاد سال نخست وزير بودند، بعد از آن ميرزا حسين خان مشيرالدوله سپهسالار اعظم به زور انگليس روي کار آمد. او در دور اوّل نخست وزيري متمايل به انگليس بود و در دور دوم متمايل به روس شد. ميرزا حسين خان سپهسالار عامل سياست اقتصادي ايجاد "تمدن غرب بدون دخالت ايراني" است. اين تز از آن زمان طرفداراني داشت و هنوز هم دارد و اجرا مي شود. طرفداران اين تز برآنند که تحت نظارت و برنامه ريزي قدرت هاي صنعتي بيگانه صنا يعي را بدون برنامه و سرمايه گذاري صحيح و شناخت و فهم قالب هاي اجتماعي از  آنها خريداري کنند تا ايران صنعتي شود.امضاءکنندگان طرف ايراني قرارداد رويتر، ميرزا حسين خان سپهسالار و طرف مقابل  بارون ژولين دو رويتر يعني صاحب همين خبرگزاري رويتر انگليس است و محتواي قرارداد شامل جميع منابع و کليه حقوق ملت ايران که تقديم دولت انگليس مي شد. در سال 1872 م که اين قرارداد تنظيم شد شاه دستور داد رجال در مورد آن نظر بدهند، رويتر به اين هيأت مبلغ 200 هزار ليره رشوه داد و آنها در گزارش متذکر شدند که ... "همه را مشخص کرده ايم و آنچه داده ايم منحصراً عبارت از پاره اي مواد عاطله است که تاکنون هيچ نفعي براي دولت نداشته است و اکنون انجام اين مطلب بزرگ منوط به يک اشاره شاهنشاه  است: هرگاه اسم خود را بر اين امتيازنامه مرقوم فرمایيد باندازه جميع خدماتي که سلاطين ايران در اين چند هزار سال به ملت خود کرده اند باين آب و خاک و ملت مرحمت و احسان خواهد شد. بموجب اين قرارداد هرچه در ايران يافتني بودبجز " احجارکريمه "  واگذار شده بود . ميرزا حسين خان بار دوم که نخست وزير شد ، دستور تشکيل قواي قزاق به سرپرستي افسران روسي را امضاء کرد . 

ميرزا علي اصغرامين السلطان سه بار نخست وزير شد و عاقبت بدست مشروطه خواهان بقتل رسيد. او در زمان صدرات هرچه در ايران يافتني بود به گرو به بيگانگان واگذار کرد و  با وام هائي که از بيگانگان می گرفت با شاه به مسافرت مي رفت و پول ها را خرج سفر و خريد اشياء لوکس و اسباب  بازي مي کرد. او در ابتدا انگليسی و سپس روسي شد. امتياز کشتيراني بر روي کارون،  تأسيس بانک شاهي با حق نشر اسکناس، استخراج کليه معادن، استخراج نفت و ... از طرف اين شخص واگذار شد.امتياز راه به يحيي خان مشيرالدوله برادر سپهسالار واگذار شد که به انگليسی ها بدهد. او مشابه اينها را هم به روس ها داد از جمله راه رشت ـ قزوين, امتياز بهره برداري از درخت هاي زيتون و شمشاد جنگل هاي شمال و امتياز توتون و تنباکو را به انگليسی ها واگذار کرد. پس از اين کثافت کاري ها عزل شد و به خارج فرار کرد. جانشين او ميرزا علي خان امين الدوله چون با نظر انگليسها با يک فقره وام موافقت نکرد استعفا داد و مجدداً امین السلطان آمد. او 5/22 ميليون مناط از روسيه وام گرفت و قسمتي از کشور را گرو گذاشت و دوباره به مسافرت رفت. همين امين السلطان با رشوه اي که از "دارسي گرفت قرارداد سال 1901 م  نفت را امضاء کرد و بعد از امين السلطان، سلطان عبدالمجيد ميرزا عين الدوله که عين امين السلطان بود سرکارآمد و فروش مملکت را ادامه داد تا اينکه حوصله مردم سر رفت و بلواي مشروطه را به کمک انگليس بر پا کردند چونکه دولت، شاه و هيأت حاکمه روسي شده بودند. 

بعد از مشروطه دولت هاي زيادي سرکار آمدند که با يکديگر فرق چنداني نداشتند و بدون برنامه مانند گذشته سپري مي کردند، تا  اینکه حسن مستوفي الممالک دوبار دولت تشکيل داد و براي اولين بار به فکر برنامه افتاد که شامل جلب مستخدم خارجي، اصلاح امنيه و نظميه، تهيه ارتش با خريد سلاح خارجي، اصلاح ماليه، اصلاح عدليه، اصالاحات مدارس و فرستادن دانشجو به خارج بود. 

اين دولت در حدود دهه اول قرن بيستم تشکيل شد و از اين برنامه ها چنین بر مي آيد که در مملکت هيچ چيز وجود ندارد همه چيز ويران است و مملکت در سراشيبي راه مي پیمايد. در آن زمان يک ماشين دودي از تهران به عبدالعظيم درست کرده بودند که بعداً ضرب المثل شده بود. رسم بر اين شده بود  که بيکارها و اشرار که جماعت زيادي را تشکيل ميدادند به تحريک چاروادارها که کارشان کساد شده بود, در ايستگاه "گار ماشين" جمع می شدند و همينکه ماشين دودي راه مي افتاد شروع به سنگ و چوب  پراني به آن مي کردند و مشکلات فراواني در مقابل حرکت آن بوجود می آورند. از اين رفتار اين لطيفه ساخته شد که  "کار در ايران مثل ماشين دودي مي ماند " تا ايستاده کسي با آن کاري ندارد ولي همين که حرکت کرد همه به آن سنگ می پرانند و چوب لاي چرخش مي گذارند". 

بعد از مستوفي الممالک، محمد ولي خان سپهدار اعظم سه دولت تشکيل داد و تازه ياد گرفته بودند که دولت بايد برنامه داشته باشد. بعد از وي صمصام السلطنه سه دولت و سپس علاءالسلطنه دولت تشکيل دادند تا دوباره مستوفي الممالک به صدارت رسيد. از آن زمان ها رسم بر اين شد که نخست وزيران تصور کنند که برنامه عبارتست از نوشتن چند مطلب روي کاغذ و خواندن آن هنگام رأي اعتماد و پس از آن نه کسي اجرا مي کرد و نه کسي بازخواست مي شد. بعد از مستوفي پنج نخست وزير دولت هاي چند روزه و چند ماهه تشکيل دادند تا نوبت به وثوق الدوله رسید، او از اينکه از رفتار نخست وزيران گذشته که هر بار با چانه زدن تکه اي از ايران را با هزار چانه به خارجي واگذار کنند ودلالی بگیرند خسته شده بود تصميم گرفت کار را يکسره کند و باين منظور قرارداد 1919م را با انگليس امضاء کرد. در اين زمان روس ها گرفتار انقلاب اکتبر بودند و ايران را به دست انگليس رها کرده بودند و وثوق الدوله با استفاده از اين فرصت با خيال راحت و دريافتت130000  ليره اين قرارداد را امضاء و ایران را رسماً تحت الحمايه انگليس نمود و رشوه ها را با صارم الدوله و نصرت الدوله وزيران کشور و خارجه تقسيم کرد و خيال همه را راحت کرد. 

بعد از وثوق الدوله، علاء السلطنه، مستوفي، صمصام السلطنه، وثوق الدوله، مشيرالدوله ، سپهدار اعظم، قوام الدوله و سردار سپه روي کار آمدند. تعداد امتيازات و انحصاراتي که انگليس گرفت به 23 فقره مي رسيد و تعداد امتيازات روس به 27 فقره.   تمام رجال علاوه بر رشوه، از بانک هاي استقراضي روس و انگليس هم وام گرفته و بدهکار بودند و هر وقت ضرورت هاي سياسي ايجاب مي کرد به آنها فشار وارد مي کردند. وضع تا آخر قاجار به همين شکل گذشت و روزبه روز بدتر شد و کاربه جایي رسيد که علاوه بر آوردن و بردن صاحب منصبان و نخست وزيران، آوردن و بردن شاه هم مد شد. از ابتداي تاريخ ايران شاهان ايراني همه برخاسته از ايران بودند و به کمک خود ايراني ها به رتق و فتق امور مي پرداختند، آوردن و بردن شاهان بعلت ذلت ايران از اواخر قاجار شروع شد. محمدعلي شاه را به خارج بردند، رضاشاه و محمدرضا شاه نيز در رفت و آمد سرنوشت اسفناک تري از آنها داشتند. از حدود نود (90) نخست وزير بيشتر با فشار خارجي يا آمدند و يا رفتند. همه اين ها علت قريب آن، کم ارزش ترين در سلسه ی علل اند و بقول شريعتي علت اصلي را بايد در درون جست وجو کرد "تا لانه نباشد استعمار در آن نمي تواند تخم کند."

 انتقاداتی هم در ان زمان میشد مانند رساله  "شيخ و شوخ:

" تحصيل کردگان ايراني دانش فرنگي را طوطي وار آموخته اند و به همين جهت ما صنعت کار نداريم که بتواند راه آهن احداث کند و حتي چراغ گاز و ضرابخانه به دست فرنگي اداره ميشود" .............. آنها با ساختار جامعه انطباق ندارند و همچون زائده اي پر هرج و مرج عمل کرده اند. در ايران فرنگي است که راه آهن مي کشد، مدير پست خانه مي شود، چرخ ضرابخانه را بر پا ميدارد، مسيوسگ پدر، چراغچی گاز ميشود .".......

نويسنده اين رساله مسأله ارزش افزوده را هم واقف بوده است زيرا که مي نويسد "آن ها آهن يک من به پنج قران را برده و از آن اسباب و ادوات و اسلحه مي سازند و ده تومان به قيمت مي رسانند." 

 

کليه سرمايه ها ی صنعتي مثل ضرابخانه، چراغ گاز، بلورسازي، ريسمان بافي و ... به علت فقدان حميت ملي و معرفت صنعتي، زياده خواهي، کم کاري، نداشتن روح مسئوليت پذيري مشترک براي فداکاري اجتماعي، و تقدم منافع فردي بر منافع اجتماعي، فقدان روح خلاقيت و نوآوري، روحيه ايلاتي همه عاطل و باطل مانده است. تجارت خارجي بشکل استعماري قرن‌هاست که شکل گرفته است يعني تاجر ايراني غارتگر مواد خام ايراني و توزیع کننده، عامل و فروشنده اجناس خارجي است. مواد خام را مي برد و کالاهاي صنعتی می آورد و منافعش در هرچه بيشتر وابسته کردن کشور است. اين کار در همان زمان ها هم مورد اعتراض افراد با بصيرت مانند ابراهيم بيگ بود که در سياحت  نامه خود مي نویسید: " ايشان که شما از آن ها را به نام تاجر ياد ميکنيد و من هم معاملات تجارتي ی  ايشان را تا يک درجه ديدم، تاجر نيستند بلکه مزدوران فرنگا نند و بلکه دشمنان وطن خودشان هستند زيرا هر ساله نقدينه هاي مملکت را بار کرده به ممالک خارج مي برند و در مقابل امتعه ناپايدار فرنگستان را به هزار گونه زحمت و مشقت حمل کرده و به وطن نقل مي کنند".  زندگي و الگوي مصرفي اجناس خارجي هم از این زمان از دربار و رجال شروع شد و همه اقشار را در برگرفت. 

در تمام دوران قاجار کارهاي تخصصي بعناوين و توجيهات مختلف از دست متخصص گرفته میشد. البته فرهنگ روستایي نياز به تخصص ندارد، زيرا که همه فن حريف است و کارها به تجربه ياد گرفته مي شود و يا از رفتار گذشتگان تقليد مي شود. در زمينه علمي هم مشابهأ نقل بي کم و کاست گفته قدما ست و اين با پيچيدگي مناصب عقلاني، علمي و متحول یک بوروکراسي عقلاني سازگار نيست و روحيه ايلاتي خود را با تمام قوت به ساخت اقتصاد ايران تحميل کرده است و مشکلات زيادي براي اين کشور آفريده و يکي از ستون هاي فرهنگ اين جامعه شده است. 

وضعیت ایران در اواخر قاجار یعنی زمان احمد شاه را میتوان به بهترین وجه از خاطرات و سفر نامه ژنرال ایرونساید انگلیسی که قرار بود ارتش ملی ایران را تشکیل دهد، دریافت : 

"توافقی که برای ایجاد ارتش ملی ایران بین سر پرسی سایکس و شاه شده است بتصویب نرسیده است و بر خلاف توافقات انجام شده حتی تلاشی هم برای تشکیل آن انجام نگرفته است. مبلغ عظیمی پول هم که پرداخت شده  به جیب شاه وفرماندهان قزاق سرازیر شده است لذا هیأت بزرگ افسران بریتانیایی که برای تعلیم ارتش ایران آمده بودند، به جز تنی چند در این کشور نماندند و به انگلستان برگشتند. خزانه ی سلطنتی کلأ خالی است و ظاهرأ حکومت با پولی که از بابت دلالی و والیگری از اشخاص دریافت می کند امور خود را میگذراند. والی ها هم همیشه عجله داشتند تا پولی را که بابت این مقام پرداخته اند جبران کنند لذا مالیاتهائی که از روستائیان ورشکسته دریافت میشد هرگز به پایتخت نمیرسید. ژاندارمری که قبلأ توسط سوئدی ها اداره می شد عملأ وجود نداشت و راهزنان در جاده هایی که توسط انگلیسی ها کنترل نمی شد تاخت و تاز میکردند، او با ناراحتی از من پرسید  "آدم چگونه می تواند با چنین کشوری سر و کله بزند."  در شهرهای ایران برای اسکان سربازان و بیمارانمان ساختمان مناسبی وجود نداشت، از این رو از بغداد اجازه خواستم ساختمان مناسبی جهت پادگان و بیمارستان ایجاد کنم. ارتش بریتانیا در منجیل بود که بعد به قزوین منتقل شد. سربازان ارتش شمال ایران در گیلان در وضع رقت باری بودند، آن ها هر جا ساختمان قدیمی یا کاروانسرای متروکی وجود داشت در آنجا جمع می شدند. در این اماکن اغلب مالاریا در کمین آن ها بود، با وجود برف در قله کوه‌ها، آن ها هنوز لباس تابستانی به تن داشتند، شلوارهای کوتاه و نخ نما و پیراهن های پاره. شب ها که هوا سرد می شد آن ها هیچ بالاپوشی نداشتند و اغلب مبتلا به مالاریا بودند، پاسگاه ها هم وضعیت رقت انگیزی داشتند. وقتی باین سربازان نگاه میکردم به نظرم می آمد که آن ها به عده ای زندانیان جنگی آزاد شده از اردوگاه های آلمان ها شباهت دارند.

ژنرال ایرونساید که برای گزارش کار نزد احمد شاه میرود چنین مینویسد "به حضور شاه رسیدم و گزارش کردم که کلیه افسران روسی بریگاد قزاق را دستگیر و ابتدا به قزوین و سپس به بغداد و آرخانگلست در سیبری فرستادیم، من وقتی که این سخنان را به مرد چاقی( احمد شاه) که لباس فراک خاکستری رنگی به تن داشت می زدم" مشاهده کردم به طرز عجیبی میلرزد و با خودم فکر کردم دیدن نمونه ای از یک انسان درهم شکسته در مقامی باین اهمیت تا چه حد دردناک است. اوموضوع را عوض کرد و گفت فقدان ژاندارمری نا امید کننده است و تنها جاده های امن برای مسافرت جاده های تحت کنترل بریتا نیایی ها است. او امیدوار بود که من برای نجات او کمک کنم. او میخواست مقداری پول بحساب خود در بمبئی واریز کند که تنها راه امن از طریق پیک ما بود که وجه را به بغداد و سپس به بمبئی بفرستیم. پولهای او سکه های بزرگ نقره ای بود که در حدود نیم میلیون لیره استرلینگ ارزش داشت. برای حمل چنین محموله ای تا بغداد چندین کامیون و تعداد زیادی مأمور محافظ لازم بود. آنگاه من سنگینی جنایتی را که او انجام آنرا بمن پیشنهاد کرده بود بر وجود خودم حس کردم. شاه به جای این که این سکه ها را به ما یا بانک شاهی بفروشد، می خواست آن ها را به جایی بفرستد که در ازاء آن قیمت خوبی دریافت کند. از او پرسیدم چرا پولی را که در بانک شاهی دارد به بمبئی حواله نمیکند، اما او از کنار سئوال من انگار که نشنیده است گذشت. من انگاه گفتم بنظر من او مرتکب اشتباه بزرگی میشود زیرا می خواهد چیزی را صادر کند که ما برای وارد کردنش هزینه سنگینی را می پردازیم و او با لبخندی توأم با دهن کجی نگاهی بمن کرد و بزبان فرانسه گفت شاید هم بله، اما فراموش نکنید که در واقع همه مردم خودخواهند. 

این کشور به مرد قدرتمندی نیازمند بود که آنرا نجات دهد. ایران با چنین فرمانروایی چه می توانست بکند.؟ این واقعأ عجیب بود که این کشور تا این حد در منجلاب فرورفته است. برای من این همیشه راز بزرگی بودکه چگونه این کشور استقلالش را حفظ کرده است. از دیدگاه یک کشور غربی این کشور آماده است تا در دامان کمونیسم بیفتد، طبقه ی بالای این کشور کاملأ فاسد و بی مصرف ا ست، اقشار پایین آن به شدت تنگدست، مردم هم چیزی از کمونیسم یا دمکراسی نمیدانند. کوچک خان و انقلابش هیچ پیشرفت محسوسی نکرده. است. هر کس را دیدم از من سئوال میکرد که پس از خارج شدن نیروهای انگلیسی از شمال ایران، چه به سر ایران خواهد آمد. نمی دانم آیا معتقدات اسلامی مردم ایران بعنوان سلاحی در برابر کمونیسم روس عمل خواهد کرد یا نه. ظاهرأ ایرانیان نسبت به آنچه به سرشان می آید بی تفاوتند. هیچ نیروی انتظامی وجود ندارد که بتواند در مقابل هجومی هر چند ضعیف به ازادی آنها، از آنان دفاع کند. زمستان رسید و ایرانیان خواب زمستانی طولانی خود را شروع کردند. 

نخستین روز سال مسیحی را در تهران به پرسه زدن گذراندم، رفت وآمد چندانی به چشم نمیخورد. تهران حالت شهر ورشکسته ای را داشت، حتی در میدان اصلی شهر هم سربازی دیده نمی شد و تنها یک پلیس بی حال از بازار اصلی مراقبت میکرد.من یکه خوردم، زیرا همه ی مردم شهر غمگین و سوگواربه نظر می رسیدند و حتی یک نفر هم از این که تبعه ی  امپراطوری ایران است راضی یا مغرور نبود. بزودی ازتماشای این چهره های افسرده و سرافکنده به تنگ امدم  و به مغازه های سمساری که اغلب توسط ارامنه اداره می شد سری زدم. تمام اجناس این مغازه ها آشغال های بی ارزش ساخت اروپا مانند صندلی و تخت های پر زرق و برق و جلف بودند با قیمت هایی ده برابر اروپا.همه ی آن ها نگران حمله بلشویک ها بودند و می خواستند در این حالت کشور را ترک کنند ولی من اعتقادی به حمله بلشویک ها نداشتم. همه مغازه داران پول انگلیسی یا هندی میخواستند و هرگز قیمت چیزی را به ریا ل یا تومان اعلام نمی کردند. در خیابان ها حتی یک اتومبیل هم دیده نمی شد که با توجه به قیمت بنزین هر گالن یک پاند غیر منتظره نبود.گله های گدایان در خیابان ها تکدی میکردند، در میان آن ها مرد کوری بود که پسرکی عصا کش او شده بود.  همه این ها تصویری تیره از یک درماندگی حاد بشمار می آمد. چه وقت مرد قدرتمندی برای حکومت بر ایران از راه میرسد.؟ و اگر رهبر از جایی بروز نمی کرد کشور از میان می رفت. 

به ما دستور رسید نیروهای شمال را بتدریج از منجیل به قزوین و سپس به بغداد منتقل کنیم و پس ازدستگیری افسران روسی هنگ قزاق، هنگ را زیر نظر ما به ایرانیان واگذار کنیم. من هم آقای نورمن را در جریان مذاکرات طولانی خود با رضا خان گذاشتم و با همکاری او تاریخ قطعی خارج شدن بریگاد قزاق از زیر چتر حمایتی قوای بریتانیا را تعین کردم. 

در ملاقات اندرونی با احمد شاه، یک سیاه غول پیکر ما را به اندرونی برد و شاه ما را به طرف صندلی هایی که برای ما گذاشته بودند راهنمایی کرد. آنگاه در فنجان های عتیقه بما قهوه تعارف کردند و من مشاهده کردم که سیاه پشت سر شاه و شاه هر دو، دستکش های سیاه بدست داشتند و آن سیاه قبل از آن که فنجان قهوه رابه شاه بدهد جرعه ای از آن را می چشید. بعدأ به من گفتند که این دستکش ها برای این است که مبادا سمی از راه دست به بدن شاه وارد شود. شاه به ترسیم موقعیت تیره کشورش پس از تخلیه قوای بریتانیا پرداخت.: به نظر او در این صورت کشورش مورد تاخت و تاز شوروی قرار می گرفت و چنین حادٍثه ای خطرات ناگفتنی برای بین النهرین و هند بود. او از وزیر مختار که همراه من آمده بود درخواست کرد "اگر نه به خاطر ایران، لااقل به خاطر منافع امپراطوری بریتانیا و هند از تخلیه قوای بریتانیا از ایران جلوگیری کند." وزیر مختار نسبت باو کاملأ بیرحم بود و حاضر به دادن پول بدون قراردادها و واگذاری ارتش به بریتانیا نبود، در این هنگام ظاهرأ شاه از بهانه تراشی هایی که برای تبرئه ی خود کرده بود خسته شد و در صندلی اش پائین و پائین تر خزید و تصویر ناراحت کننده ای از شکست را در معرض دید ما گذاشت. 

آنچه ایران به آن احتیاج داشت یک رهبر بود. شاه جوان تنبل و بزدل بود و همیشه ترس جان خود را داشت. برخورد کوتاه من با او مرا بر آن داشت که فکر کنم که او همیشه در آستانه اتخاذ این تصمیم است که به اروپا بگریزد و ملتش را به حال خود رها کند. در این سرزمین من تنها یک مرد را دیدم که توانایی رهبری این ملت را داشت و او رضا خان بود، مردی که عنان و اختیار تنها نیروی نظامی کشور را در دست داشت، آیا شاه آنقدر عاقل بود که باین مرد اعتماد کند.؟ 

 

روشنی بیگ از صاحبمنصبان ترکیه در سخنرانی ای که در " کانون ترک" در ماه اوت 1923 کرد و در مجله ایرانشهر در سال 1342 قمری در برلین منتشر شد تحت  عقیده عثمانیها در باره ایران" چنین گفته است "....ملت فارس را بد اخلاقی بنام دین زبون ساخته است، آخوندها قهارترین و قویترین سلاح فارسها شده اند......دخانیات و تریاک و سایر زهرهای خواب آور مردم این مملکت را بحال یک گله استخوان متحرک در آورده است. دختر ها در سه سالگی توی چادر و چاقچور برده میشوند و در هشت سالگی با مردهای40 ساله زناشویی میکنند و پیش از زن شدن از چند شوهر طلاق میگیرند و بالاخره در 25 سالگی تریاک میخورند و هلاک میشوند.......در طهران 200 هزار نفوس است و بنا به آمار دکترهای خارجی و اطبای مریض خانه های بلدیه تهران تا 30 هزار نفر مبتلای به سفلیس هستند و نصف سکنه شهر گرفتار امراض مسریه و امراض ناشی از فحشا میباشند. فارسها بسیار دروغگو و دزد هستند و حتی آن مستشاررا که امریکایی ها برای اصلاح مالیه بایران آورده بودند پس از بازگشت بامریکا به یک روزنامه نویس چنین گفته بود "مملکتی که ده میلیون دزد دارد چگونه میتوانداصلاح شود"

 

 

 6 -  دوران پهلوي 

 

 

در اين دوران نظريه "تمدن غرب بدون دخالت ايراني" رشد و نمو بسيار يافت که اثر خود را هم در سياست گذاشت و هم از سياست اثر پذيرفت. فرهنگ ايران دست به کار بديعي زد و آن به تخت نشاندن يک شاه و نخست وزير کودتایي بود. ايران در اين زمان دچار چنان ضعفي بود که شاهش را بيگانه تعيين کرد و از نظر فرهنگي شکل برنامه ريزي آن براي قبول تجدد و نه تمدن ريخته شد و از نظر اقتصادي جزو اقمار کشورهاي صنعتي و تهيه کننده ی موادخام و مصرف  کننده کالاهاي صنعتي آن‌ها درآمد. 

از کودتاي سيد ضياء تا سقوط بختيار_ 1357 هجری)، 45  دولت در فاصله 57 سال روي کار آمدند که مي توان خطوط ويژه ی فرهنگي ـ اقتصادي ـ سياسي ـ اجتماعي پانصد سال گذشته را هم به آنها بار کرد، تنها مصدق بود که فرهنگ حاکم را نپذيرفت و در پي سياستي ديگر بود. 

اوج کشمکش امريکا و انگليس در ايام مصدق بود که به توافق رسيدند و 40 درصد نفت ايران سهم امريکا شد. از اين به بعد قدرت انگليس به تحليل رفت و امريکا با قدرت توليدي عظيم خود تبديل به بزرگترين قدرت جهان شد. ايران زماني از پرتقال شکست خورد و بعد بدامن انگليس که قدرت جهاني شده بود افتاد و بعد از جنگ دوم جهانی نوبت به امریکا رسید چون که این کشور از هر جهت قدرتمند شده بود و تولیدات زیاد داشت و بیشترین طلای جهان در آن جا ذخیره شده بود. امريکا  وارد ايران و همچنین مصر شد و اين دو را از استعمار کهن گرفت. اين توانایي امریکا حاصل روابط متقابل نيروهاي جامعه و عوامل توليد مادي بودند که همه دست به دست هم دادند و امريکا را صاحب بزرگترين قدرت جهان کردند. ايران عوامل توليد مادي داشت و لي نيروي انساني جامعه و روابط متقابل آن ها با خصيصه اي که معروف به "انسان عقب افتاده  و يا وامانده" است را دارا بود، لذا قدرت شکوفايي و بهره برداري از اين منابع را نداشت، بلکه بیشتر موجب تلف شدن سرمايه هاي ملي گردیده بود.                                                            .     

      در دوران پهلوي هم که برهه اي از دوران استبداد ايران است با "شبه مدرنيستي"و يک ناسيوناليسم تند شروع شد و در سال 1357 دچار گرفتاري هاي شديد شد و پاره اي از مباني آن از پا در آمد. در حاليکه  "شبه مدرنيسم" به حيات خود ادامه ميدهد و ناسيوناليسم فرسوده با تدابير جديدي در حال نبرد با فرهنگ اسلامي است که حاصل آن به صورت قطعي مشخص نشده است. 

پس از اينکه سردار سپه رضاخان ميرپنچ پدر ملت ايران شد، چون زور نگرفته بود، فروغي و مستوفي دولت ها را به مجلس معرفي مي کردند و برنامه کار را به عنايت مجلس به تصويب مي رساند. با روي کار آمدن مخبرالسلطنه کلمه  "منويات اعليحضرت" پيدا شد و دولت که به متين دفتري رسيد، رضاشاه نيز خودکامه شد و دولت يکسره بدنبال "فرمايشات ملوکانه ، "ذات اقدس همایوني"  رفت که در زمان محمدرضا شاه هم ادامه يافت و در زمان منوچهر اقبال به " خداوندگار آريامهر، بزرگ ارتش داران فرمانده شاهنشاه ايران" تبدیل شد. با توجه به عملکرد برنامه اين دولتها مشهود ميشود که محتواي برنامه ميرزاحسين خان و حتي شاه سلطان حسين صفوي با اين برنامه ها هيچ فرقي نمي کند که بدتر هم شده است. در برنامه دولت قوام پس از کودتاي سوم اسفند آمده است "دولت براي رفع گرفتاري هاي خود استخدام کارشناس خارجي، وام خارجي، جلب سرمايه ي خارجی،( مشابه برنامه شاه سلطان حسين صفوی)، تقوت بنيه ارتش، دائر نمودن منابع ثروت يعني معادن و فروش آن ها را در سرلوحه کار خود قرار مي دهد." 

 

بدين ترتیب مشاهده می کنم که همان سياست هاي گذشته توسط قوام و هم بعد از او با تمام قدرت به حيات خود ادامه ميدهند، هر چند با کلمات ديگر. در دولت حاج مخبرالسلطنه (1306) ، همان نکات قبلي تکرار شد و نکته جالب آن اين بود که اگر ايراني ها رفاه ميخواهند بايد تن بکار بدهند. از جمله کارهاي موثر اين زمان ساخت راه آهن بندرشاه بندر شاهپور بدست اروپایيان، بستن سد اهواز و اعزام دانشجو به خارج وهم چنين آمده بود که براي عمران و آبادي و تکثير ثروت عمومي جلب سرمايه ی تجاري و اقتصادي خارجي لازم است (طبق فرمولهاي بنياد فورد و بانک هاي بين الملل).                 مملکت ايران داراي منابع مختلفه ثروت است و براي داير کردن آن جديت و همت خود اهالي از يک طرف و پيدا کردن سرمايه از طرف ديگر لازم است. براي جلب سرمايه ي خارجي و ايجاد مؤسسات مشترک بين سرمايه ايراني و خارجي از هر نوع از وسايل تشويق و تسهيل نبايد خودداري کرد يعني منابع را به چوب حراج می بنيدم، که بستيم. مخصوصاً در قسمت مطالعه ی مالي و اقتصادي، استخدام متخصص مالي و اقتصادي لازم است که عنقريب وارد خواهد شد. تا سال 1312 ديگر هيچ جنبده اي در داخل ايران در مقابل او جرأت عرض اندام نداشت همه را گرفت و بست و کشت و تنها در سال 1320 با يک اخطار دولت انگليس وطن آريایي را رها و به جزيره موريس فرستاده شد. اين هم نتيجه خودکامگي که هم محصول ملت است و هم کشنده آن. دولت هاي زمان رضاشاه آرزویي جز نصب راه آهن و کارخانه ذوب آهن نداشتند و صرف آوردن آنها، هدف مطلوب و صنعتي آنها را تشکيل ميداد. پس از سقوط رضاشاه دولت هاي بعدي مدتي گرفتار مسایل جنگ بودند، در حاليکه از خطوط 500 ساله گذشته تخطي نمي کردند و به تناسب روز بدنبال حل مسایل مانند مدرسه، امور صنفي و غيره بودند تا نوبت به مصدق رسيد که الگوبرداري اش از اميرکبير بود. 

ما، بعد از مصدق و در دوران دولت کودتا و دولت هاي بعد آن هم براي رتق و فتق امور از سرمايه خارجي و متخصصين خارجي و .... استفاده کرده و براي جبران آن ها پول نفت را مي پرداختيم. 

مصدق در زمان تعارض انگليس و آمريکا روي کار آمد و اين موهبتي بود که دکتر مصدق اهداف بلند خود را جامه عمل بپوشاند. برنامه اصلي او در آن جو توطئه داخلي و بين المللي در مرحله اوّل استيفاي حقوق ملت ايران در ملي کردن صنعت نفت و سامان دادن به اقتصاد کشور بود. مصدق در اقتصاد کشور بدنبال اقتصاد بدون نفت بود هرچند از اهميت آن در بهبود وضع اقتصاد کشور غافل نبود و در سياست خارجي طرفدار موازنه منفي بود. پاي بندي وي به اصول اعتقاديش موجب سقوط  وي از قدرت بر اثر کودتا شد و دولت زاهدي با هم پيماني با کشورهاي انگليس و امريکا روی کار آمد و  با به کار گرفتن پول نفت سعی در تقويت بنيه اقتصادي و دفاعي کشور کردند که هيچ کدام تا بامروز حاصل نشده است. 

مصدق در مجموع از پاک ترين رجال ايران بود. همکاريش با مدرس در مخالفت با سلطنت پهلوي در مجلس چهارم باعث شد دوران سلطنت رضاشاه را در تبعيد و زير نظر شهرباني بگذراند و دوبار هم زنداني شد و بعد از شهريور بيست با سر و صدا وارد صحنه شد. او با وجودي که از طبقه ی اعيان قاجاريه بود ولي همواره راهي جدا از اعيان را پيموده بود و آزادي خواهي اش او را به راه ديگري انداخته بود. مطالعات تحصيلي او در دوران انزوا به بررسي مسائل حقوقي درباره " امتياز نفت جنوب"  هدايتش کرد که بزودي اساس فعاليت خود را بر مبارزه با اين امتياز گذاشت. سياست مصدق در طي بيش از نيم قرن مبارزه سياسی اش بر اساس دو محور اصلي يعني استقلال سياسي و اقتصادي ايران و کوشش براي استقرار دموکراسي استوار بود. 

او در سراسر زندگي مبارزه با امپرياليسم را در کليه ی وجوه خود دنبال کرد، يعني مبارزه با کاپيتولاسيون، تعرفه هاي گمرکي, مستشاران خارجي، بانک شاهنشاهي، شيلات شمال و ... او از هجوم قدرت هاي انحصار طلب به ايران جلوگيري کرد و موجبات ملي شدن صنعت نفت را فراهم کرد و بساط استعمار و اعمال نفوذ سياسي و اقتصادي امپراطوري انگليس را از مملکت برچيد. 

او هرگز بمردم دروغ نگفت و قدمي در راه فريب آن ها برنداشت و هرگز بر سر منافع ايران و مصالح توده ي زحمتکش با بيگانگان و مزدوران سازش نکرد.  او تزي را مطرح کرد که بعدها از سوي جمال عبدالناصر, جواهر لعل نهرو، مارشال تيتو و ديگر سران کشورهاي غيرمتعهد دنبال شد، او ميگفت گرسنه مي مانيم و آزادي و استقلال را از دست نمی دهيم. 

او آزادمنش بود به شهربانی دستور داده بود که "در جرايد ايران آن چه راجع به شخص اين جانب نگاشته ميشود هرچه که باشد نبايد مورد اعتراض و تعرض قرار گيرد."  او دانش  پرور و دانش دوست بود و شناخت عميقي از مسائل ايران و جهان داشت. منافع ملي را به منافع خودش ترجيح ميداد و جان خود را هم در اين راه در طبق اخلاص گذاشته بود. علت زنداني شدن و تبعيد او هم همين سماجت و لجاجت در پيشبرد اهداف مقدسش بود و علت سقوطش هم مشابه اميرکبيربود . همه ی دشمنان او شامل اشراف، رجال درباری و  کشورهاي خارجي بر علیه اومتحد شدند و شرمساري براي ملتي که در مبارزه بزرگ ضد استعماري خود، امپراطوري بريتانيا را به زانو در آورد و آوازه جنبش او، ملل ستمديده زير يوغ استعمار در آسيا و افريقا را بيدار ساخت، ولي در پيکار نهایي ايستادگي نکرد و به آساني صحنه را خالي کرد. البته اين نوع رفتار جزیي از فرهنگ ايران شده است که  کالبد شکافي اين نوع فرهنگ می تواند خود، آسيب شناسي فرهنگی ای براي شناخت بيماري اجتماعي وهمچنین جهت پيشگيري از تکرار احتمالي آن در آينده باشد. 

مصدق بافت قبيلگي فرهنگ ايران را که مبتني بر ارزش‌های قبيلگي است خوب مي شناخت، او مي دانست که در اين نظام روابط خوني، خانوادگي و وابستگي هاي خاکي و روابط پدرسالاري ايلي آن هم در محدوده چراگاه، ارزش و اتکاء به گفته هاي قدما و تائيد شاگرد از استاد و عدم خلاقيت فکر،عدم پي جویي علل واقعيات اجتماعي، محصور شدن در منافع شخصي و ارج ننهادن به منافع عمومي و حيات جمعي, و اسارت کهن به دست استبداد و اسير پنجه استعمار همه بسختي ريشه گرفته است و با پيشرفت و حيات اجتماعي ايران منافات دارد، او مي دانست که اين روابط اجازه ترقي و پيشرفت را به جامعه ايران نخواهد داد. 

مصدق هميشه با بکارگيري مستشاران خارجي مخالفت مي کرد زيرا استدلال مي کرد که "زيان مستشاران خارجي مي تواند از سودشان بيشتر باشد، چون آنها گرايش خواهند داشت که مسایل را در چارچوب اجتماعي نامربوط به خودشان تعميم دهند."

مصدق افرادي را که از چند جا حقوق مي گرفتند حقوقشان را قطع کرد و جلوي سوء استفاده بسياري را گرفت که به دشمنان او تبديل شدند. او مطابق قانون حقوق شاه و وليعهد را هم کم کرد، دشمنان او اميرعلم نماينده مجلس، صمصمام السلطنه و فخرالملک بودند. 

در مورد تشکيلات مدرن امروزی بايد گفت که فقط در محيط اصلي پيدايش خود مي تواند بعنوان يکي از آثار تمدن يا پديده فرهنگي ـ اجتماعي کارایي داشته باشد. باين علت است که تشکيلات غربي در قالب اجتماعي خود طي قرن ها با تحولات خاص خود رشد کرده و در ديار خود توانسته داراي کارایي باشد ولی در جوامع دیگر دچار مشگل میشوند، مگر اينکه برخی مسایل  به طور دقيق رعايت شوند و اين هم در عمل در جوامع جهان سوم غير مقدور است.      عبدالله مستوفي که خود حاضر و ناظر بسياري از اوضاع بوده در کتاب  "تاريخ اداري و اجتماعي قاجاريه" مي نویسد "از همان اوايل که به تقليد غرب شروع به ساختن ادارات کرده و آن تشکيلات را به ظاهر حفظ کردند، در عمل ولی محتواي فرهنگي ايلاتي را به آن تحميل کردند. رجال بيکاره دربار قاجار براي اخذ بودجه مملکتي و صرف آن در راه هاي موردنظر خود هر يک گوشه اي از اين ادارات را تصاحب و با خويشاوندان و ابواب جمعي خود به آن اداره رفتند. فرزندان اين رجال، همچون فرزندان رئيس ايلات که در ييلاق فکر خوشگذراني بودند عمل میکردند. آنها نه با فرهنگ کار آشنا یي داشتند و نه با فرهنگ بوروکراسي صنعتي. هر يک از آنها به دستگاهي تکيه زده و صبح با لباس هاي فاخر و کالسکه دو اسبه (مرسدس بنز امروزه) هر ساعت که دلشان مي خواست به سر کار مي آمدند و بعد از يک سرکشي پي خوشگذراني مي رفتند، و چون امنيت اقتصادي نبود و مردم براي اين که دستي به "آب باريکه" داشته باشند به عناوين مختلف براي خود در اداره جات مشغوليت پيدا مي کردند و چون منصب بدون کار چند صد سال در ايران سابقه داشت، بعيد نبود که يک قوري آبدارخانه سي نفر فراشباشي داشته باشد. يکي از مشکلات اميرکبير و مصدق هم همين بود و امروزه هم مي بينيم که هشت نفر در ادارات کار يکنفر را انجام ميدهند و بجاي رفع مشکلات جامعه بلایي شده اند براي جامعه و سدّي در مقابل هر گونه تحول و اصلاح  و پبشرفت. 

تمدن بشر حاصل تخصص است و بقولي، تخصص حاصل از خود بيگانگي انساني است که تمام استعداد و تمرکز حواس خود را در رشته ی خاص براي پيش برد آن بکار مي برد. ورزيده شدن در کاري خاص براي پيش برد و تکميل آن جهت اعتلاي جامعه عين تعهد به اجتماع و در عين حال از وظائف اخلاقي نسبت به اجتماع به شمار می آيد. تخصص به صورت امروزي از ويژگي جوامع صنعتي است و کارها به شدت از فرهنگ کارهاي "همه فن حريف" جوامع ی سنتي فاصله گرفته است. ايرانيانیان هنوز روحيه همه فن حريف جامعه ی روستایي و سنتي را که خاص جامعه غيرتخصصي و غيرصنعتي است دارند که مضرات زيادي در جهت پيش برد کار اين جامعه به بار آورده است و از قدرت رقابت آن در جامعه ی بين الملل کاسته و موجب فلج شدن جامعه ی ايراني شده است. مصدق هم مانند اميرکبير و قائم مقام اين نکته را مي شناخت و سعي مي کرد چهره منفي همه فن حريف را کم رنگ کند. او نقل مي کند زماني که به دستور پزشک به محل آرامي به افجه رفته بود و با مصاحبي همراه شده بود که در ضمن گذران وقت، مصدق دستور آشپزي براي طبخ نوعي غذا به مصاحب خود داده بود و مصاحب وي نيز با دقت چندين بار دستورات طباخي مصدق را رعايت کرده بود وليکن حاصل طبخ چيز بي مصرف و مزخرفي شده بود. مصاحب مصدق به او گفته بود اگر تحصيلاتي هم که کرده اي از نمونه همين آشپزي است خدا عاقبت مردم را به خير کند، سپس مصدق اضافه مي کند که مردم مي گويند آشپزي تخصص مي خواهد و در مقابل غذاي بد اعتراض مي کنند، ليکن نخست وزيري و کارهاي مملکت تخصص نمي خواهد و هر کسي هر کاري کرد کسي معترض او نمي شود. حالا دانستيم که هر کاري که با منافع فردي افراد تماس داشته باشد لازمه اش معلومات است، ولي اگر وزارتي خوب اداره نشد، هيچ فردي از افراد از نظر مصالح اجتماعي اعتراضي نخواهد نمود. مصاحبم گفت در کتابي خوانده ام که در ايران براي هر کاري معلوماتي لازم است جر براي کارهاي بزرگ و دولتي و بوژه صدراعظمي. اشاره مصدق به این موضوع است  "چنانچه بهترين تحصیلات را هم اشخاص کرده باشند, کوچکترين استفاده اي از آنها نخواهد شد، مگر اينکه به امور اجتماعي علاقمند شوند و این بيان اين واقعيت است که دانش قادر نخواهد بود رفتار فرهنگي آدم‌ها را که ساخته و پرداخته قرن هاست عوض کند، مردمي که عادت به يک نوع زندگي سنتي بدون علاقه واقعي به مسایل اجتماعي کرده اند و خود را در مقابل آن بي احساس و منفعل مي بينند، در صورتی که درس و سوادي هم خوانده باشند، کاري براي آنها انجام نخواهند داد. اين مردم فرهنگ کهنه خود را دارند و هميشه علاقمندند که يک نفر ديگر برايشان تصميم بگيرد، واين با نظام پارلمانی تعارض فرهنگي  دارد، چون وارداتي است، آن ها نوعي گريز از آزادي و گريز از مسئوليت دارند و نمي توانند اين نظام جديد را عهده دار شوند. شريعتي در جایي بحثي با اين محتوي، ولي در زمينه دیگر میکرد و در پي اثبات اين نظر بود که، قالب هاي فرهنگي بر دانش آموخته جديد مي چربد و لباس خود را بر تن آموخته ها ميکند و در تحکيم استدلاش سخنان سارتر را مي آورد که  "من از نظر فکري و علمي به خدا اعتقاد ندارم، در حالي که از نظر فرهنگي رفتار و احساس مذهبي دارم".  مصدق معتقد بود که بعلت همين فرهنگ، مردم در مورد کار ادارات اعتراض نمي کنند و مسئولين هم از اطلاعات لازم براي وظائف خود بي اطلاعند و بقول معروف اگر آفتابه خانه شان از مس باشد در اين صورت مي توان گفت با مس و سوابق آن آشنائي دارند. مقرراتي هم که وضع مي کنند قابل اجرا نيستند و اگر هم اجرا شوند مشکلي از مردم را حل نمی کنند. اين وضع تنها در ادارات نبود بلکه شامل هيأت دولت و وکلاي مجلس نيز مي گردید، غير از خائنین، خوب هايشان فقط خوب  بودند ولي براي پيشرفت و اهداف مملکتي بچه درد مي خوردند، با خدا است ولی شناخت آنچه مربوط به زندگي اجتماعي فرد است از مسایل حياتي است و مردم ايران بحدی  زبون و بيچاره اند که احدي ياراي پرداختن جدي به اين مسایل را  تا کنون نداشته است تا  در باب اين مسایل سخني بگويد و يا نظري را اظهار کند. 

مصدق درباره ابطال قرارداد 1933 م نفت و ضرر آن در مجلس دوره رضا شاه مي گويد "تمديد امتياز 1933/1312 نفت به مجلس عرضه شد ولي در مجلس اکثريت نزديک به تمام نمايندگان مانند افراد ملت چنان در اين مورد در عالم بي خبري بودند که نه از نظر سياسي و نه اقتصادي نمي توانستند سخني در مورد آن بگويند و نگذارند چنين قرارداد هولناکي مجدداً بر ايران تحميل شود. رجال ايران همان بافت سابق را داشتند و براي اداره کردن ايران و رعايت صرفه و صلاح مملکت در مقايسه با جوامع صنعتي هيچ کسي نبود. 

در کشورهاي صنعتي چون تحولات در تمام ابعاد اجتماع با هم  هماهنگ  و در ارتباط با هم انجام مي گیرند، کمبود نيروي شاغل و ماهر معمولاً بچشم نمي خورد، زيرا رفتار خلاق و متحرک مردم دائمأ آن را رويانده و مي روياند و در واقع کادرها متقدم بر مشاغل و مناصب مورد نياز شکل گرفته اند، لذا کمبودي هم حس نمي شود. اما در کشورهاي ايلاتي که با فشارهاي خارجي تغيير شکل ظاهري داده اند، نهادهاي وارداتي شان نياز به افراد دارد و هميشه کمبود آن باعث نگراني بوده است و رفع اين کمبودها هم صرفاً با توليد ديپلمه و ليسانسيه امکان ندارد، بلکه نياز به ترزيق دانشي از جنس خودآگاهي، درد وطن ، ملت دوستي و رعايت منافع عموم و التزام به آن ها دارد. 

محتواي فرهنگي قبيلگي ما کلیه مقرراتي را که برای تشکيلات و ادارات کشور همراه با کارشنا س هاي آنها وارد کرده‌اند را در عمل از هم پاشيده و کارایي آن را به صفر نزديک کرده و کار شبکه را به حداقل رسانيده است. 

مصدق در اين راه چاره انديشي کرده بود که از انبوه بيکاران تشکيلات کم کند، از این رو  برخلاف تشکيلات سابق که هم دريافت حقوق ارثي و هم بدون شغل بود را از بين برد و حقوق در ازاي مقام قرار گرفت، ولي مقام ها در حد احتياجات مملکت محدود نشد و هر که توانست خود را وارد دستگاه دولت کرد، به طوريکه 80 درصد کل بودجه کشور صرف حقوق ها مي شد و براي بهبود جامعه و رفاه مردم چيزي باقي نمي ماند.البته از نظر جامعه شناسي سيستم جديد هم دنبال همان سيستم قديم است و به همين علت هم عملاً تغييري حاصل نشد و تازه از چنين مجلسي اگر هم قانون خوبي صادر ميشد نياز به مجري می داشت که اگر شخصي با رمقي در رأس نباشد، تصويب صدها قانون هم به پشيزي نمي ارزد. 

در بررسي مفاهيم عميقي چون لیبرالیسم، آزاديخواهي ، دمکراسی و حکومت مردم و... بررسي لغوي آن هر يک از اين کلمات و اصطلاحات غير از معاني آن داراي حوزه معنایي فرهنگي میباشند که در فرهنگ لغات معمولاً ثبت است و عين  حيات اجتماعي جامعه است.برای مثال   میتوانیم در اينجا لغت "کار" را در نظز بگیریم : 

در مورد واژه "کار" همه تلقي یگانه‌ای را از اين واژه ندارند. وقتي به ايراني گفته ميشو"  کار "،  منظور بيشتر اين است که با يک پيچيدگي خاص موفق شود يک بار و براي هميشه  دست خود را جایي بند کند و مسئله تخصص و دانش, کار و پيش برد و رشد آن و هزاران "و" ي ديگر در آن بي معني است. اما ژاپني کار را ابزار و تنها وسيله جنگ مي داند و تصميم گرفته است با کار جهان را فتح کند، بکار معتاد شده است و کارش براي او بيش از ديگر مسایل شخصي و خانوادگي ارزش دارد. منافع عمومي کار براي او نيز الويت دارد، کار او تخصصي و پيچيده است و آموختن آن زحمات زياد  در بر داشته است. او هفته اي يکصد ساعت (ده ساعت در جهان سوم) کار انجام ميدهد و صرفه جویي و قناعت در توليد از خود کار برای او پراهميت  تر است. اگر چرتکه کارش را راه مي اندازد،  ماشين حساب نمي خواهد و اگر احتمالاً اشتباهي رخ دهد متأثر ميشود. ابزار کار براي او اعتبار اجتماعي نمي آورد بلكه حاصل كار براي او اقناع ‌كننده است و آن هم در صورتي كه براي جامعه مفيد واقع شده باشد. وقتي در مورد واژه  "كار" و حوزه معنایي آن ما اين همه تفاوت داريم چگونه مفاهيم پيچيده‌تر مانند پارلمانتاريسم، دموكراسي و غيره را كه معنایي بسيار پربارتر و عميق‌تر دارند را در خواهيم دريافت، همان طور كه مردم ما نه مشروطه و نه قانون را (كه وارداتي و با نهادهاي ملي ـ قومي ما بي‌رابطه بود) خوب فهميدند و نه از آن دفاع كردند. اگر مشروطه در قالب متحول اجتماعي آن نصيب ما شده بود مملكت هم مي توانست از اشخاص مطلع از آن استفاده كند، ولي كساني بودند كه چندي به خارج رفته و جريان مشروطه را از دور ديده و معلوماتي جز يك اطلاعات سطحي از آن با خود با ايران نياورده بودند و ديگران هم حتي نام مشروطه را نشنيده بودند و بين مشروطه و استبداد فرقي نمي‌گذاشتند و از طرف ديگر مردمي كه مي‌بايستي از مشروطه كه به ظاهر حاصل كار آنان بود دفاع كنند، در وضع بي‌خبري كامل نسبت به آنچه اتفاق افتاده بود به سر مي‌بردند. پشت سر مشروطه ايران،ويكتوهوگوها و ديدروها، چهار صد سال انقلاب اقتصادي و اجتماعي نبود،  بلکه سلطان عبدالمجيد ميرزا عين‌الدوله نخست‌وزير مشروطه بود و سفارت انگليس حامي آن، يك دهاتي ايلاتي اسكان يافته و دزد سرگردنه كه مخالف مشروطه بود و پس از پيروزي مشروطه استعفا كرد و موجودي همه خزانه را كه 30 هزار تومان بود برداشت و براي زيارت از سمت روسيه راهي شد.دكتر مصدق كه در سال 1299 هجری با پسر و دختر بزرگش از اروپا به ايران آمده بود در خاطراتش چنين شرح ميدهد كه "به دعوت ميرزا اسدالله خان عين‌الملك كارگزار وارد كارگزاري بوشهر شديم و براي ديدن بعضي نقاط من جمله ميدان توپخانه كه وضع بسيار بدي داشت بآن جا رفتيم، در برگشت روي ميز اتاق نامه ‌اي بعنوان من نوشته شده بود با دو ظرف پر از خرما و تخم‌مرغ بدين مضمون  "ساعتي دارم كه مدتي است از كار افتاده نظر به اين كه فرزندان شما تحصيلات خود را در اروپا كرده‌اند آن را مي‌فرستم درست كنند و هديه ناقابلي هم كه ارسال شده نوش‌جان نمائيد."  اين نامه درست 14 سال بعد از انقلاب مشروطه نوشته شده و نشان مي دهد كه مردم دور از پايتخت اين طور تصور مي‌كردند "هر كس براي تحصيل به خارج رفت، همه چيز حتي ساعت‌سازي هم بلد است." مورد ديگر وزير ماليه كابينه عين الدوله، حاج امير نظام همداني بود که با استخاره كار مي‌كرد كه پولي را بگيرد يا بدهد و يا ندهد، اين بود تفكر و تصورات عموم در دوران مشروطه.

مصدق سعي مي‌كرد مردم را از انفعال از مسایل اجتماعي دور كرده و آنها را در امور اجتماعي ورزيده كند.  وي مي‌گفت  گريز از آزادي شيوه ی گذشته ی استبداد است كه باعث رشد مستبد خودكامه مي شود و اين ويژه ی جامعه مصرفي و غيرخلاق است كه حتي علاقه اي به فكر كردن ندارد و ترجيح مي دهد كه ديگري براي او بیانديشند, از این رو رفتار اجتماعي او هم به همين ترتيب شكل مي‌گيرد و اين رفتاري است كه فقط در زمينه استبدادپروري كارایي بالائي دارد. 

دكتر مصدق از خاطرات ايدن نقل مي‌كند كه گفته...."اگر ايراني ها به حق خود عارف بودند و احساساتي را كه ابراز مي‌كردند از روي حقيقت بود،  ما نمي‌توانستيم كاري به ضرر آن ملت انجام دهيم."  مصدق در جایي ديگر گفته بود كه ملت و حتي مجلس به حقوق خود عارف نيست. مصدق در جواب ايدن مي‌گويد  "ايرانيان خر نيستند كه باز بگذارند ملت‌ها آنان را افسار كنند "و ديديم كه كردند و اين نكته نشان ميدهد كه ايدن وزير خارجه انگليس تا كجا در عمق مسایل ايران دقيق شده است تا در ظاهر آشفته و احساسي مردم  مسایل اجتماعي و ريشه‌هاي عميق و قانونمند رفتار ايراني را بيابد. مصدق در پاسخ به كتاب شاه  "مأموريت براي وطنم"  چنين پاسخ ميدهد "اگر پادشاهي رأي ملت خود را به هيچ شمرد چگونه ميتوان انتظار داشت كه دو بيگانه آن را به هيچ نشمرند و به مملكت تجاوز نكنند." 

ايدن ناسيوناليسم ايران را نارس ميدانست كه از نظر جامعه‌شناسي هم درست بود. ايراني ها از ظلم به ستوه آمده اند و شوريده‌اند و نظامي را سرنگون كرده‌اند ولي دوباره به دامن استبداد افتاده‌اند،اگر نارس نبودند مي‌توانستند هميشه از پارلمان خود دفاع كنند و نمايندگان واقعي خود را به پارلمان بفرستند تا اينكه دولت هم نماينده پارلمان باشد نه اينكه به كمك خارجي غصب و در راه تأمين اهداف قشر خاصي به كار برده شوند و به پشتيباني بيگانه و منافع او نادان‌ترين و احمق‌ترين و وطن‌فروش‌ ترين عناصر را نماينده مجلس كنند كه هر چيز را كه مي‌خواهند به او تحميل كنند و قبول كند . رضاشاه به مجلس لقب افتخاری " طويله" داده بود و هركس كه مي‌خواست نماينده بشود مي‌گفت به طويله ببريدش، البته اگر طويله نبود رأي به شاهي او نمي داد. 

مصدق مي دانست سازگاري مجلس با او به علت حضور مردم در صحنه است و مي دانست كه زنده ماندن در دنياي امروز احتياج به نيروي خستگي‌ناپذير، مستمر، تلخ و پرمشقت در تمام ابعاد زندگي اجتماعي دارد و مي دانست كه كشورهاي ديگر هم اين تفوق و برتري را رايگان به دست نياورده‌اند. 

استقلال كاري نيست كه بزودي به ثمر برسد و با يك بار تلاش بصورت كامل بدست آيد.  ملل ديگر قرن‌ها مبارزه و فداكاري كرده‌اند تا آنچه را كه امروز دارند بدست آورده‌اند. اگر ملت صحنه را ترك كند همان مي شود كه شد.هر بار ملت يورش مي كند و مواضع استعمار و استبداد را تصرف کرده سپس عقب‌ نشيني مي‌كند استبداد تازه‌نفس‌تري جايگزين استبداد كهنه و فرسوده قبلي مي‌شود و ملت دوباره بايد چندين دهه ديگر در جنگ فرسايشي شركت كند تا نيروهاي آن را تحليل برده و آن را سرنگون كند، ملت هميشه نظر خود را عطف به استبداد نموده و از بستر اصلي آن غافل مانده است. اگر مردم خواسته خود را خوب مي‌شناختند و لوازم كافي براي آن تدارك مي ديدند هر عوام فريبي قادر نبود منافع آن‌ها را اين گونه پايمال كند. 

در ادامه كار مصدق كه دو سال پول نفت در كار نبود مملكت را بدون نفت اداره كرد در نتیجه مردم هم مجبوربودند تن به كار بدهند و وضع جدي شده بود و معده خوش خوراك و كوره وار ملت كه با پول نفت تابيده شده بود بي‌سوخت مانده بود، از این رو در باطن همه آرزوي تغيير و رفتن مصدق را مي كردند ولي در ظاهر خجالت مي كشيدند آنرا ابراز كنند، لذا جميع آماده‌ خوران و مفت‌خوران جمع شدند و پشت مصدق را خالي كردند و مصدق تنها در مقابل توطئه دربا ، رجال، سفارتخانه‌ها و انفعال مردم قرار گرفت و دوام نياورد, به قول سيد عبدالله،  "ما نفت را مي‌خواهيم چه كنيم مگر روز قيامت از نفت مي‌پرسند، بگذار بيگانگان ببرند و خود را با آن آتش بزنند كه اللهم اشغل الظالمين بالظالمين و اجعلنا بينهم السالمين"، يعني خدا ستمگران را با خود مشغول كن يعني كه جنگ انگليس و امريكا را بر سر نفت ما خودت دامن بزن و ما را هم در اين ميان سالم نگهدا. 

كلاً صاحبان عقيده و ايمان از مرگ هراس ندارند چه رسد به فحش ناكسان، چون كه اصل مصحلت اجتماع است و تشخيص اين كه چه اشخاصي روي مصالح جامعه مقاومت مي‌كنند و چه اشخاصي روي مصالح خودشان، با مردم است و مردم از عهده اين تشخيص برمي آيند، البته اين شروط زيادي دارد. اين ضرب المثل قوچاني كه نادر تركمن از ميان آن ها برخاست گوياي اين مطلب است. او رضاقلي را كورد كرد و بعد پشيمان شد. در مورد او و ديگر كارهايش مي‌گويند "عقلي كرمانجان ژبره "، يعني عقل كُرد از عقب مي‌آيد،  يا بقول مثنوي مولانا، آن طرف آنقدر زيرك نيست كه وقتي شكر مسموم را از دور ديد، بفهمد مسموم است،  فقط وقتي خورد و مرد در قعر گور مي‌فهمد كه چه چيز مسمومي را خورده است و يا تعدادي افراد حتي اينقدر هم درك ندارند و در روز حشر متوجه واقعه مي‌گردند   : 

      

                آن يكي را بعد ايام و شهود                    وان دگر را بعد مرگ از قعر گور 

 

مصدق سياست‌مداري بي‌نهايت شريف بود و سعي وافر داشت از كسي بد نگويد حتي از دشمنانش. پند مادرش باو اين بود كه  "وزن اشخاص در جامعه به قدر شدایدي است كه در راه مردم تحمل مي‌كنند."

برنامه  او با برنامه ی ساير نخست‌وزيران ايران كه سعي در اغفال مردم با پول‌هاي نفت داشتند كه با آن جنت عدن و بهشت روي زمين را به ارمغان آورند، فرق میکرد. او فساد ناپذير بود و در تمام ايام صدراتش حقوق نگرفت و بعلت رعايت قانون و فساد ناپذيري نزديكانش مانند وثوق‌الدوله، قوام‌السلطنه و بسیاری دیگر با او دشمن شدند. در مجلس رضاشاهي مصدق حاضر به سوگند وفاداري به رضاشاه نشد و وي را غاصب قدرت ميدانست در حالي كه در مجلس مؤسسان كاشاني و حائري‌زاده به سلطنت پهلوي رأي داده بودند ولي او به آن رأي نداد. زماني كه مي خواستند ماده واحده براي خلع قاجار را به مجلس ببرند، پاره‌اي وكلاي وجيه‌المله مثل پيرنيا از ترس نمي خواستند به مجلس بروند، مستوفي‌الممالك به آنها گفت "سالهاست از مشروطه حقوق مي‌گيريد، امروز روز دفاع از مشروطه است نه دفاع از قاجار." مصدق قبول نكرد كه رضاشاه هم شاه و هم رئيس‌الوزراء و هم وزير جنگ و فرمانده كل قوا باشد ، او گفت تكه‌ تكه ‌ام كنند آن را قبول نخواهم كرد و به اين چنين حكومتي رأي نخواهم داد. 

پس از كودتاي 28 مرداد هم كه به زندان افتاد ترجيح داد در سن بالاي 70 سالگي در زندان بماند تا تقاضاي عفو كند. او چهل سال در دوران پهلوي را در جو ارعاب و زندان و نقشه هاي ترور متوالي گذراند، ولي ذره‌اي از راه راست منحرف نشد، زیرا که به نقش آزادي اعتقاد كامل داشت و آن را در اجراي قانون مي ديد،  اما فرهنگ آزادي‌خواهي نخست‌وزير با ساختمان اجتماعي جامعه ی  آن روز چندان قابل انطباق نبود و در مقابل حريف‌هاي سياسي او از اين نكته بر عليه او استفاده مي‌كردند و مردم هم به اين نكته وقوف كامل نداشتند و بدان پايبند نبودند و نتوانستند از آن بهره ببرند.در نهايت استبداد دوباره جاي آزادي‌خواهي را گرفت. 

 

اگر ملت در مجموع با رجال دولت يك آرايش فرهنگي را تشكيل بدهند، مسائل را كاملاً فهم بكنند و از به دفاع از آن بايستند، هيچ وقت بيگانه چشم طمع به آن ملت ندوزد. بيگانگان هم اين سئوال را مي كنند كه اين مردم چقدر در مقدرات خود شركت مي‌كنند و يا نمي‌كنند، اگر شركت كنند بآن كشور با ديده احترام مي نگرند، اگر شركت نكنند براي چنين ملتي ارزشی قائل نمي‌شوند. 

از این رو آن‌ها سعي مي‌كنند با يك طرف كنار بيايند و آن دولت است. سياست روس انگليس و امريكا در اين 200 سال همين بوده است كه با دولت‌ ها كنار بيايند، چون آن ها با امكاناتي كه در اختيار دارند قادرند تحميق ملت را به منتها درجه برسانند و هرگونه كه بخواهند از مردم سواري بگيرند و هر وقت كه لازم ديدند مردم را بشورانند و انقلاب برپا كنند و هر وقت منافع كشورهاي ذينفع ايجاب كند به هر طريق با حكومت كنار بيايند يا اين كه آن را سرنگون كنند. اين چيزي است كه بارها انجام شده است.ملتي كه افراد آن با يكديگر از روي ايمان و عقيده   متحد و هماهنگ باشند و نه از راه ترس و بیم  هيچ وقت مورد تعدي و تجاوز قرار نخواهند گرفت. 

مصدق الگوي وابستگي و نقاط ضعف آن را مي‌شناخت و از استعداد ايرانيان و طمع بيگانگان آگاه بود. او مي‌گفت اقتصاد ايران بيمار است و سعي كرد ريشه اين بيماري را بكند كه شروع آن ملي كردن صنعت نفت و اخراج انگليسي‌ها بود كه در تمام شئون رخنه كرده بودند، سپس اقتصاد را طوري مرتب كرد كه براي اولين بار صادرات و واردات ايران متوازن شد آن هم بدون فروش نفت. بعد از كودتا و تا آخر پهلوي كشور با فروش سالیانه 7 ميليون بشكه نفت باز قادر به تنظيم اقتصاد وابسته نشد و اين امر هنوز هم ادامه دارد. ايدن در خاطرات خود پس از توافق با امريكا مي‌نويسد "ایرانيان هميشه خوب بوده‌اند و باز بايد خوب باشند"، يعني كه ايران قرن‌هاست در اختيار ماست و دليلي براي نگراني نيست، غير از مصدق و كمونيست‌ها، اين است كه ما كودتا مي‌كنيم، امريكا هم نظرايدن را قبول كرد. 

مصدق از هر طرف با توطئه روبرو شده بود و مي‌گفت "اين كارها با مردمي دانا و رجالي توانا ميسر است" و آن هم در اينجا نبود، مردم هم حاضر نبودند با اقتصاد بدون نفت ادامه دهند بخضوض که تبليغاتي هم در اين مورد از طرف دوستان سابق مصدق مي شد. اين رويه رجال ايران است كه اگر خودشان موفق نشدند سعي مي‌كنند كه عقيده و ايده‌اي هم كه خود طرفدار آن بودند شكست بخورد و همراه نيك نامي آن مدفون گردد. 

باري عملكرد ملت ايران در اين چند قرن درجا زدن و اتلاف سرمايه‌هاي معنوي و مادي اين سرزمين بوده است. اگر هم شاخص اين خيانت‌ها چند نفر درباري و رجال بودند، ليكن عامل تحقق آن ملت است. علم بررسي فرهنگ‌ها دست پنهان و آلوده ملت را در كشتن و تنها گذاشتن اين سه نخست‌وزير ذكر شده و اتلاف نيروها را بخوبي نشان ميدهد. 

اگر اغفالي بايست صورت گيرد نياز به دو طرف دارد. اگر ملتي 500 سال از راه ماند مقصر خودش است و اگر هم به كنه اين وقايع پي نمي‌برد خود در آن دست دارد. 

عوام‌زدگي يك بيماري رقت بار و انديشه‌كش اجتماعي است كه ما غالباً در بررسي انحطاط اجتماعي و بلاهاي سياسي، فكري و اقتصادي دچارش مي‌شويم و تنها به علل خارجي توجه داريم كه نيمي از حقيقت است ولي در بررسي كلي همه حوادث مثبت و منفي را در تاريخ و اجتماع بايد در درون جستجو كرد، زيرا كه بدون آن يك عامل خارجي نمي‌تواند علت ديگر گردد. در گذشته اين دستگاه پادشاهان و موبدان بود كه ايران را شكست داد و در دوران اسلامي علت شكست در يورش مغول نبود، بلكه در انحطاط بينش اسلامي قرن هفتم و رواج تعصب مذهبي و زوال حس مليت ايراني و ركورد و انحراف روح صحيح اسلامي بود.

همه ی گناهان را به گردن استعمار و امپرياليسم خارجي بار كردن يك نوع تبرئه كردن عوامل حقيقي گناه و جنايت است كه در پيش چشم ما هستند. قدرت و اثر خارجي را  قدماي ما بصورت غول و شيطان و ارواح پليد در آورده اند که به خاطر عدم شناخت آن ها از استعمار و عدم بررسي علمي و تحليلي استعمار بوده است. در طي مبارزات ضد استعماري ما روشنفكرانمان تنها میتینگ داده و يا بآن فحش داده‌اند، ولي استعمار را به مردم نشناسانده‌اند و آن را با  "لعن و نفرين" و  "دعا و صلوات كه سنت عاطفي ما در تولي و تبري و نتیجه تربیب غلط مذهبي گونه ما است را نیزدر زمينه‌هاي سياسي و اجتماعي بكار برده اند.

مصدق اين قهرمان ملي كه با توطئه خو كرده بود در اوج پيروزي در انبوه خلق و وطن خويش در رنج و غربت بسر مي‌برد و با چشم حسرت زده مي‌ديد چگونه آرمان‌هاي والايش با وحدت انگليس و امريكا و همكاری سفارتخانه‌ها با دربار و انفعال مردم به خطر افتاد و تمام اقشار عليه او همگام شده‌اند، در عين حالي كه در تمام اقشار، دوستان ناركارآمدی نيز داشت، كودتا پيروز شد و او تا سه سال در زندان مجرد ماند و براي هميشه به تبعيد رفت. در آن زمان فرهنگ ايران با همكاري بيگانگان زندان مصدق را به رنج خودسازي ترجيح داد و خود را در گور بيگانگان مدفون كرد و به گفته ايدن " هميشه ميخواست و مي‌بايست خوب بماند". 

 

 

 

 

                                  ج ـ علل تربیتی 

 

 

 

 در فصل گذشته  وضعیت و شرایط زندگی مان در 500 سال کذشته و عواملی  که باعث به وجود آمدن خلقیات منفی تاریخی در ما شده اند را بررسی و تجزیه تحلیل شد، ولی باید دانست که عوامل تاریخی یکی از علل ایجاد کننده این خلقیات بوده اند و عامل دیگر و مهم تر از آن تربیت و رشد در خانواده ها، شرایط و نحوه زندگی و همچنین تعلم و تربیت کودکان می باشد، که به نوبه خود این رفتارها را نیزایجاد واز نسلی به نسل دیگر انتقال داده  شده است. از این رو خانواده ها نیزهم سنخ با جامعه، استبداد، خودمحوری و سایر خلقیات منفی ذکر شده را تا به امروز انتقال داده اند. در ادامه چگونگی و نحوه ادامه این خلقیات در خانواده ها را مورد تجزیه تحلیل  و بررسی قرار می دهیم.

 انسان شناسان  و روانشناسان ارتباط سازنده انسان با خود و میان فردی را منشا سعادت و تغییر و تحول میدانند که با الگو برداری خوب و رابطه با پروردگار همه جوانب در نظر گرفته و منشا سعادت میشود. در ایران چون تعلیم و تربیت اجتماعی و روابط میان فزدی و همزیستی با یکدیگر تعلیم داده نمیشود، مردم ایران روابط خود را برنامه ریزی نمیکنند به همین خاطر روابط میان انها شانسی ساخته میشود و روابط کوتاه مدت  اند و به امری عادی در این فرهنگ تندیل شده است. محمد علی کاتوزیان ملنویسد:"از خیلی جهات اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران را میتوان "جامعه کوتاه مدت" نامید و یا آن را جامعه کلنگی نامید. "جامعه کوتاه مدت" ماحصل جامعه استبدادی است که در آن انباشت علم و دانش و سرمایه و فرهنگ مشگل است در نتییجه در جا میزند و یا در اثر نوسانات از نو شروع میکند و خیلی چیز ها را هم که در کوتاه مدت ساخته خراب میکند تا از نو بسازد. کلنگ را برمیدارد و ویرانش میکند و چیز دیگری را که میتوانست بهآن افزوده شود، به جای آن میگذارد تا به پایان این "کوتاه مدت"که بنای تازه ساخته شده کلنگی اعلام شود. ساختمان ها در ایران پس از مدت کوتاهی کلنگی اعلام میشوند که تایید این فرهنگ است در حالی که در المان و فرانسه در ساختمانهای مسکونی 500 تا 800 سال عمر هنوز افرادی زندگی میکنند. به خاطر این فرهنگ در روابط بین فردی ایرانیان به ندرت دوستی های طولانی مدت حاکم میشود. ارتباطات میان فردی نباید شانسی و کوتاه مدت باشد.

 

1 -   فقدان تعلیم و تربیت د ر کودکی 

 

  عمومأ به کودکان ما در محیط خانواده‌ها تعلیمی داده نمی‌شود و تربیت خوب، تنها تربیتی ادبی است یعنی با ادب بودن، بدون اجازه حرف نزدن، ظاهر خوب داشتن، بکار نبردن کلمات رکیک، تابع، خجالتی و سربزیر بودن، اظهار وجود نکردن، غرور داشتن و احساس برتری بر دیگران داشتن، زیبا و زرنگ بودن و احساس قهرمان بودن میباشد.  در کل  تعلیمی که در خانواده ها به کودکان داد میشود عبارتست از: ساکت باش، ،فضولی نکن، پررو نباش، جلوی بزرگتر پایت را دراز نکن، با زور بخور، مواضب خودت باش، هر کاری میخواهی بکن و هر جا میخواهی برو یا بخواب یا بازیکن.                                                                                                                                                               کودکان در نوزادی فقط سیر کرده می شوند، اگر کثیف کرد، تمیز کرده می‌شوند و  تحت هیچگونه پرورش جسمی و روانی قرار نمیگیرند و یا عیوب فیزیکی و روانی آن ها مورد توجه قرارگرفته نمیشوند. پس از آنهم که بزرگتر شدند، عمده کارهایی که برای آنها کرده می شود, رفع نیازهایشان است، یعنی شکمشان سیر شود، سلامت باشند و مورد حفا ظت قرار گیرند، آنها حتی تا سن بلوغ هم تحت این حمایت ها قرار میکیرند، کاری که آنها را وابسته کرده و دست و پای آن ها را می بندد و نمیگذارد در بزرگسالی دارای استقلال فکری و فعالیت‌ مستقل باشند. مهم‌ترین  چیزی که نوجوانان  میآموزند،احترام به بزرگترها ، مطیع بودن و دوست داشتن اقوام مطلوب والدین بخصوص مطلوب مادران، همچنین اعتماد نکردن به دیگران است و در نهایت این که آنها بهتر و برتر از سایرین اند، میباشد. اغلب کودکان در خانواده ها خود به خود بزرگ می شوند و بدون برنامه و هدف گذاری آنها خود را به طریقی سرگرم می کنند، حتی شده باشد با خرابکاری. اغلب فاقد محیط کودکی مختص خود میباشند، چیزی که لازمه تحکیم شخصیت، استقلال و اعتماد به نفس آن ها است. کودکان معمولاً مخلوط با بزرگترها، اقوام، دوستان زندگی و رشد کرده و بزرگ میشوند.در جریان افعال و اعمال والدین و مشکلات و نابساما نی های خانواده قرارمیگیرند،  درگیریهای  پدر و مادر واختلافات آنها راشاهد و ناظر میشوند و سایر فجایع را می بینند و همه این ها در صفهه ننوشته مغزشان نقش می بندد. با آنها هرکس ارتباط برقرار میکند و کلنجار می رود و به این ترتیب ذهن و فکرکودک را تحت تأثیر قرار داده و به او در عین کودکی روحیه بزرگسالی می دهند. این را بخوبی در چهره بسیاری از کودکان ما میشود مشاهده کرد و در نتیجه کودک و نو جوان از خودش و سنش دور و بیگانه  کرده میشود.

 اکثر کودکان ما فاقد اتاق و یا حتی گوشه و جا و مکان خاصی که متعلق به آنها باشد، میباشند و در محیط خانواده جایگاه و شخصیت مستقل ندارند و کل شخصیت و وجود آنها متکی به والدین می شود، علاوه بر آن چون به آنان امکان اظهار وجود و عرض اندام  مانند بزرک سالا ن داده نمی‌شود،  شخصیتی سرکوب شده در آنها بوجود میآید که در زندگی آینده و اجتماعی آنان تاثیرات منفی و عمده ای را بجا میگذارد و باعث میشود انها نتوانند در زندگی ثابت قدم و مستقیم الخط  بمانند.                خانوادها هیچ گونه رفتار با دیگران و رفتار  اجتماعی مانند چگونگی با دیگران رفتار و برخورد کنند و یا آکاهی و دوست داشتن دیگران و وطن، استقلال رای، اتکا بخود، هوشیاری، شناخت و آگاهی از اجتماع و ...  تعلیم داده نمی شود.امروزه می‌بینیم که  درختان هم باصطلاح تربیت مهندسی میشوند تا فاصله آنها با یکدیگر رعایت شوند، شا خه ها درهم نروند و مزاحم یکدیگر در استفاده از نور خورشید و گرما نشوند یا زیاد مرتفع نشوند تا دست به راحتی به میوه آنها برسد. در مورد انسان ها هم این امر مشابه است. انسان ها باید در کودکی از نظر جسمی ـ روحی تعلیم ببینند و فرم بگیرند، والدین باید با فرزندان رابطه نزدیک روحی ـ روانی داشته باشند تا بتوانند در این راستا به آنها کمک کنند.این رابطه  باید رابطه ای نزدیک همانند یک دوست و مشاور دلسوزرا داشته  باشد نه رابطه  یک فرمانده. بسیاری از خانواده ها به خاطر فقدان دانش تربیتی، با فرزندان خود فاصله روحی و روانی زیادی دارند و از این رو آنها نمیتوانند روحیات و مشگلات آنها را درک  و به انها کمک کنند و آنها هم ناچاراً  مسایل خود را با رفقا و بیگانگان در میان می گذارند و راه و چاه میجویند که میتواند خطرآفرین و عاملی برای انحراف کودکان و نوجوانان باشد. 

کودکانی که صحیح تربیت نمیشوند در وضعیتی وارد دنیای بزرگترها می شوند که هنوز از درک خود بعنوان آدم بزرگ عاجزند و اشکالات زیررا دارند :

1-اشکال در ارتباط برقرار کردن با دیگران چون از کودکی اجتمایی تربیت نشده اند. 

2-اشکال در ارتبا ط برقرار کردن با خود و خود شناسی. در این راستا میتوان ادعا کرد که اکثر ایرانیان خود را نمیشناسند. وقتی افراد خود را نشناسند مسلماَ دیگران را هم نمیشناسند یا نمیتوانند بشناسند پس هر کس به تنهایی به راهی میرود و این یکی از علل ضد اجماعی بودن در ایران است. اکثر ایرانیان در زندگی رل بازی میکنند چون خود را نمیشناسند.  شناخت آنها از خود، شناختی است که دیگران از آنها دارند و خود آنرا باور کرده اند ولی خودشان نیستند، مثلا فلان کس که مهندس است، قد 172، شیک پوش با کیف سامسونایت، به آدرس فلان، شماره تلفن فلان، خوش مشرب و پولدار، دیگران او را چنین میبینند و خود او هم خودش را چنین می بیند ولی این خود او نیست بلکه آنی است که دیگران میخواهند باشد، و شده است.

3- ضعف در فکر کردن: از آنجایی که کودکان اجازه نداشته و یاد نگرفته اند که فکر کنند که بتوانند صاحب نظر و عقیده شخصی باشند، در نتیجه بسیاری از آنها با روحیه تردید، سست ارادگی و حتی تمایل به تمرد از قوانین رشد کرده و بزرگ میشوند.آنها  اغلب دچار ترس دائمی از اینکه مرتکب خطائی نا بخشودنی شوند و یا بخاطر سرخود بودن مواخذه شوند، میگردند که اغلب فکرشان را مشغول میدارد.  بعلاوه قرن ها فکر زدایی باعث تحلیل قوای فکری مردم  شده است بطوری که از ایرانیان میدانند که چه جیزی را نمیخواهند ولی نمیدانند چه چیزی را میخواهند و این مثل این است که به رستوران بروی و گارسون غذاهایی را که دارد، اعلام میکند و شما همه آنها را نمیخواهید ولی نمیدانید چه غذایی را میخواهید.

4-اشکال در سخن گفتن: کودکانی در چنین شرایط تربیتی در بزرگسالی مانند کودکان رفتار میکنند و به همین خاطر اغلب از اینکه خودشان را بزرگسال معرفی کنند واهمه دارند.

5-اشکال در آرامش: مشابها بخاطر اینکه سالها مجبور بوده اند در برابر نکوهش ها، فشارها و استبداد حالت دفاعی و یا مبارزه  داشته باشند، در بزرگسالی بسیار عصبی و مضطربند و آرامش روحی وروانی ندارند.

 

2 - محبت افراطی 

 

از آنجایی که میمون ها دائماً در حال لیس زدن و نوازش و ور رفتن با فرزندان خود هستند، محبت های افراطی را محبت میمونی می نامند که برای رشد و شخصیت کودکان مضر  تشخیص داده شده است که متأسفانه در خانواده های ما ساری و جاری است. کودکان و هو جوانان ما نه تنها توسط والدین خود، بلکه توسط اقوام، دوستان و همسایه ها و غریبه ها در آغوش گرفته، بوسیده و یا نوازش کرده و مورد محبت بیش از اندازه قرار می گیرند. توجه و اظهار محبت افراطی در مورد کودکان زیبا و جالب حتی شدیدتر است و هر کس به خود اجازه میدهد کودک را مورد توجه و محبت خود قرار دهد. بسیاری از والدین در این نوع محبت نادانانه به فرزندان خود ز هیچ چیز فروگذار نمی کنند و به خیال خود باو خدمت میکنند و با محبت افراطی تا جایی پیش میروند که نمی گذارند حتی فرزندغذا یا آب برای خودش بیآورده و یا خودش بخورد، و یا اصلا کاری انجام دهد و زحمتی بکشد. آنها با این کار کودک را مهر طلب، ناتوان و مطلقاً به خود وابسته می کنند بطوری که این وابستگی در مواردی حتی در تمام دوران زندگی بسیاری اثر گذار میماند و مشکلات زیادی را در زندگی شخصی و حتی زناشویی آن ها به وجود می آورد. 

زیان عمده محبت افراطی، ایجاد حس مهرطلبی، خودپسندی و خودمحوری در کودک است و چون او محور و عمده بوده است، پس باید عمده بودنش استمرار پیدا کند. در نتیجه کودک دیگر حدودی برای خود قائل نمی شود و تبدیل به موجودی خودپسند، ضد اجتماعی و متجاوز به حقوق دیگران برای رسیدن به اهدافش می گردد. زیان دیگر محبت افراطی تبدیل کودک و نوجوان به موجودی تنبل و راحت طلب میبلشد، زیرا که او عادت کرده است که همه کارها برای او انجام داده شود و نیازی به  دست به سفید و سیاه زدن نداشته و این وضع باید مثل گذشته ادامه یابد تا او راحت باشد. در این نوع تربیت غلط و نا آگاهانه، والدین بیش از حد  لازم از کودک مراقبت و مواضبت  می کنند: مبادا او زمین بخورد، سرما بخورد، و یا در بیرون از خانه دچار مسثله ای و یا زحمتی شود، بند کفش او را می بندند، غذا در دهانش می گذارند و این در مواری تا سنین بالاتر ادامه می یابد. باین ترتیب کوچکترین مسئولیتی  باو نمی دهند که یاد بگیرد و مسئول باشد،  او صرفاً سرویس می گیرد و در نهایت هم طلبکار می شود. 

چنین کودکان در مرکزیت قرار کرفته در بزرگسالی دچار روحیه راحت طلبی و انگل صفتی  و مفت خوری می شوند وبدنبال  کار و زحمت سخت نخواهند بود و زمانی به آرامش می رسند که به اهدافشان رسیده باشند.آنها از خود راضی و خودپسند می شوند و به این معتادند که موفقیت های مفت و مجانی به دست آورند و آن را دلیل برتری و هوش خود بدانند و کلیه کارهایی را که به نام و یا در راستای خواست آن ها نباشد رد و یا کارشکنی و تخریب می کنند تا ناتوانی و غیرفعال بودن خود را پنهان کنند زیرا که دچار ضعف و زبونی شخصیت و فقدان جرأت و جسارت اند لذا از کارهای کمی سخت دوری می کنند. 

علاوه بر آن اغلب کودکان ما به خصوص دخترانی که تحت مراقبت و مواظبت های دایمی و علنی شدید هستند، غالباً کم رشد، کوتاه قد، ضعیف و ناتوان و شکننده چه از نظر جسمی و چه از نظر روحی میگردد و در زندگی زناشویی هم  شوهر باید شرایط دوران کودکیشان را در اختیار آن ها بگذارد. آن ها در برخورد با سختی ها و مشکلات شخصأ نخواهند توانست بر آنها فائق ایند و در مقابل آنها خرد می شوند. اقوامی که با سختی و نظم و دیسیپلین تربیت شده اند مانند اروپائیان چه مرد وچه زن علاوه بر جرأت و شجاعت، از نظر بدنی هم بسیار قوی و مقاوم اند و از هیچ مشکل و خطری نمی هراسند و به مقابله با آن ها می روند. 

 

 3- رشد ندادن فکر و اندیشه 

 

عموماً  در محیط خانوادهای ما  فکر و اندیشه کردن، فهمیدن و قانع شدن عمل کرده نمیشود و صرفا عاطفه و احساسات آنها رشد داده میشود. همانطور که همه می دانیم اگر قسمت هایی از بدن انسان غیرفعال گذاشته شوند، دچار ضعف، عدم رشد و عقب  ماندگی می شود. برای مثال اگر ماهیچه ها فعالیت و حرکت نکنند توانایی خود را از دست می دهند،  مغز انسان هم مشابه است، یعنی وقتی فکر فعال نباشد و به کار گرفته نشود به تدریج ضعیف و دچار رکود هوش و ذهن می شود و ضریب هوشی را پائین میآ ورد. افراد با ضریب هوشی پائین به جای فکر واندیشه، در مقابل هر پدیده ای فوراً و بدون فکر، عکس العمل احساسی نشان می دهند.

احساسی عمل کردن یعنی راه و روش زندگی را از طریق حواس پنجگانه پیدا کردن و آن توانایی محدودی به انسان میدهد و روش زندگی ای را در مقابل انسان قرار میدهد که متعلق به مردم ابتدایی هزاران سال پیش بوده است. انسان ها در آن زمان بتدریج در اثر یادگیری و تجربه و حفظ آنها در قشرهای خاکستری مغزشان و افزایش تدریجی حجم  این اطلاعات در حافظه توانستند از مرحله صرفاً احساسی پا را به مرحله فکری بگذارند و بتدریج شروع  به ابزار سازی و تکمیل کردن دایمی آنها پرداختند تا جایی که توانستند امروزه به حافظه و فکر مصنوعی دست یابند که با کمک آن میتوان بالاتر از قدرت فکری انسان عمل نمود و حتی کارهای شگفتی که مغز انسان به تنهایی قادر به انجام آن نیست را انجام دهد.

اعتقادات خرافی و متافیزیکی و اخلاقی سدهای محکمی در راه استقلال فکری هستند. انسان غربی آموخت که خارج از چهار چوبی که حکومت و دین برایش در نظر گرفته  است بیاندیشد و رفتار کند. چنین اتفاقی ولی در ایران نیافتاد و عدم استقلال فکری چنان نهادینه شد که امروزه حتی عادی بنظر میرسد که افراد در چها چوبی که برایشان نعیین میشود، اندیشه کنند.

بعلاوه در این بخش از دنیا انسان به عنوان "فرد" محلی از اعراب نداشته است و چون فردیت بی معنا بوده، رشد فکری، استقلال فکری، خلاقیت اندیشه، نوآوری و دیگر خصایس که برای رشد انسان به آن بیاز است، تیر بی معنا شده است. در مقابل  ولی: دزدی، گدایی، انجام منکرات، بی دینی به معنی واقعی آن، معاملات فاسد، برهم زدن سلسله مراتب اداری، عیاشی، نزاع و لجارگی، بیبند و باری، تهمت دروغ، بی وفایی، شرابخواری، خصومت های قبیله ای، بیکاری، تنبلی، خمودی و جهل و خرافات از عناصری هستند که در بافت زندگی ایرانی میتوان یافت

اگر فردی دچار گرفتاری شود او همه سعی خود را برای خلاص شدن بکار میگیرد در نتیجه دیگر وقتی برای کار های دیگر برای او باقی نمی ماند، حال اگر فکر گرفتار شود چه میشود؟ موردی که اکثرایرانیها گرفتار آن هستند یعنی گرفتار کار، گرفتار زندگی شخصی، گرفتار فقر، گرفتار بیماری، گرفتار آینده خود و یا در گیر سیاست. در نتیجه همه ذکر و فکر مردم در پی رفع این درگیری ها است و دیگر وقت و حوصله ای برای فرد باقی نمی ماند تا در زمینه افکار بالاتری کند و کاو مطابعه و تفحص کند، بدنبال علم واقعی و تحقیقات، ابداعات و خلاقیت و سیستم آفرینی برود. فقدان ابداعات، اختراقات  و سیستم آفرینی در باصطلاح جهان سوم هم در همین واقعیت قرار دارد که دیگر علت عقب ماندگی این جوامع است.

قدرت اندیشیدن و تفکر در دو حالت زیر تضعیف میشود:

1- فقدان رشد دان فکر و اندیشه

2- گرفتار کردن و یا گرفتار شدن فکر

قرن ها عقل زدایی و فقدان دانش تربیتی والدین به خصوص مادران، باعث شده تا آنها همه چیز را در مقابل کودکان مطلق و به طور سیاه و سفید مطرح کنند و توضیحی برای آن ها ننتوانند ب دهند: بزار، نزار، برو، نرو، خوب، بد، دخالت و فضولی موقوف. برای کودک هیچ زمان مطلب و چیزی توضیح داده نمی شده که او بفهمد و وادار به فکر کردن شود. او اگر  کار بدی کرد یا فحش می شنود و یا تنبیه می شود که نتیجه اش ایجاد حس حقارت و بدبینی است، به خصوص اگر با کتک هم همراه باشد، کودک را عصبی بار می آورد. تنبیه بدنی بخاظر کار بد این نتیجه را ببار میآورد  که وقتی  درد تنبیه فراموش شد کودک کار بد را دوباره تکرار می کند، زیرا که بد بودن آن کار برای او محرز نشده است و او نفهمیده است که آن کار، کار بدی بوده است. اخیراً مادران چون حوصله ندارند و فکر کردن و سر و کله زدن با کودک هم سخت است و تحمل می خواهد، خود را راحت کرده ساعت ها فیلم و نواری برای کودک می گذارند که بی سروصدا بنشیند و مزاحم نشود.                                                                                                                      اگر فکر و اندیشه فعال نباشد، انسان قادرنخواهد بود به واقییت های زندگی دست پیدا کند و نتیجه اش عدم آینده نگری و تجزیه تحلیل های غیرعقلانی است که باعث شده که ما در همه زمینه ها عقب بمانیم و این همه بلایا طی قرون و اعصار بر سر ما و  ملت ما بیاید. 

در ایران همان طور که اشاره شد قرن ها فکر و عقل زدایی شده است که عاملی  بوده برای حکومت بر توده های نادان شده. مشابها با همین این روش کلیسای کاتولیک توانست 800 سال حکومت سیاه قرون وسطی را با سوزاندن زنده زنده عقل گرایان و فروش بهشت به نادان شد گان، ادامه دهد. تا اینکه یک کشیش کاتولیک جرات کرد و عقل را بکار گرفت و اعلام کرد: یک نفر (پاپ) نمیتواند به بهانه نماینده خدا بودن حرف حق و یا حکم درست را بدهد و یا ممنوعیت ازدواج کشیش ها نه دستور خداوند است و نه عقلانی. او علنا ازدواج کرد و جهان کاتولیک با این کار بهم ریخت و مسیحیت کاتولیکی رفرم پیدا کرد و با شرایط زمان و عقلانی تطبیق داده شد و آیین پروتستان بوجود آمد که بخش عضیمی از دنیای جدید را در بر گرفت

آن هایی که فکر نمی کنند،  تفکر منطقی را هم نمی پذیرند و بدنبال احساس خود می روند و چون احساسات از اصول پا برجا و استوار بر عقل پیروی نمی کند، راه و روش آنها تابع رخدادهای زمان و پدیده های روز قرار می گیرد و آنها در مقابل خیمه شب بازی ها فوری و بی درنگ سر فرود می آورند هر چند این سر فرود آوردن برخلاف موازین شناخته شده ی اخلاقی، فرهنگی و جوانمردی باشد. به این ترتیب است که همه ارزش ها سست و درهم می ریزند. برای فکر کردن محیط های آرام و بی سروصدا لازم است، محیط های شلوغ و پراغتشاش و بی نظم و انضباط در خانواده ها امکان فکر کردن را از بین می برد به قول نیچه:

 

                                          "انسان فقط در تنهائی می تواند فکر کند" 

 

کلا ذهن آرام و ریلکس میتواند خلاق باشد، ذهن های پریشان و مظطرب کمتر و یا اصلا. در این ارتباط اینشتین خودشناسی را چنین بیان میکند: یک انسان بخشی از یک کل بزرگ است که ما آن را کائنات مینانیم و آن بخشی است که محدود به زمان و مکان است. انسان ها خودشان و افکارشان و احساساتشان را بعنوان چیزی جدا از بقیه تجربه میکنند. این نوعی توهم دیداری از خود آگاهی است. این توهم دیداری برای همه ما یک نوع زندان است که ما را محدود به تمایلات شخصی و دلسوزی نسبت به چند نفر از نزدیکان مسکند. وظیفه ما در این است که خودمان را با وسعت بخشیدن به دایره مهربانی از این زندان رها کنیم و نسبت به تمام مخلوقات زنده و کل طبیعت و زیبایی هایش مهربان باشیم.

وقتی یاد نگرفتیم فکر و اندیشه کنیم و در درون خانواده و قبیله هم محیط امن و راحتی داشتیم، دیگر نیازی هم به فکر کردن  نداریم،  لذا همه چیز برایمان راحت و بی تفاوت  و قضا و قدری می شود که نتیجه اش عدم آگاهی از خود، از محیط،  تاریخ و گذشته خود و کشورمان است. در فلسفه زندگی در چین ضرب المثلی است که می گوید: 

انسان در زندگی سه راه زیر را در پیش روی خود دارد:

راه اول : از اندیشه می گذرد و این والاترین راهاست. 

راه دوم : از تقلید می گذرد و این آسان ترین راهاست. 

راه سوم :از تجربه می گذرد و این تلخ ترین راه است. 

 

انسان های عاطفی و غیرمتفکر راه سوم را در پیش میگیرند لذا مجبورند همه چیز را از صفرو از نو شروع و تجربه کنند  و دایما در حال آزمون و خطا باشند. آنها نمی توانند عمق مسایل را در ببینند و اغلب بدون منطق و فکر به هر کاری دست می زنند و مسایل را سطحی ارزیابی کرده و نتیجه گیری می کنند و در نتیجه آنها همیشه در مقابل کسانی که با فکر با مسایل برخورد می کنند مجبور به عقب نشینی و شکست می شوند. علاوه بر آن افکار و اعمال افراد احساسی و عاطفی را می شود به راحتی و سریع حدس زد و به مقابله با آن پرداخت، در حالی که افکار و اعمال افراد متفکر و عمقی را اگر خود چنین نباشی نخواهی توانست حدس بزنی که چه فکر می کنند و چگونه عمل خواهند کرد و  به این خاطر این افراد قدرتمند ترند. 

انسان وقتی در مورد مسایل نتوانست فکرکرده و ارزیابی درستی از آن  ها داشته باشد، پس قضاوت هایش هم سطحی، احساسی و متغیر خواهدبود. مثلاً اگر کسی از ما سعا یت کرد به جای مقابله فکری و گفتمانی با او دشمن و یا درگیرمی شویم و یا قتل های ناموسی که اگر شخص فکر می کرد، هرگز به آن دست نمی زد، زیرا اگر خلافی توسط، زن ، خواهرو یا دختر انجام شده باشد با قتل، آن خلاف شسته نمی شود بلکه برعکس قتل ننگی بزرگ تر برای خانواده و جامعه به بار میآورد و جرم قتل از جرم های ناموسی بالاتر و شنیع تر است. جرم ناموس ممکن است در اثر ضعف، نیاز و یا علاقه ایجاد شده باشد که با کمی صبر و متانت و فکر قابل حل می تواند باشد. افرادی که فکر نمی کنند وسعت فکری هم ندارتد و فکرشان آزاد نیست هرگر نخواهند توانست آزاد باشند، بلکه به وسعت تفکرشان  قفسی دیگر را تجربه خواهند کرد. ما  چون دارای  جامعه به معنی واقعی آن نیستیم، خود را شهروند هم محسوب نمی کنیم لذا تنها عضوی از خانواده و طایفه ی خود می باشیم. باین ترتیب تفکراتمان هم تنها در محدوده خانواده وزندگی روزمره میچرخد و به فکرهای بالاتر کاری نداریم، باین علت در جامعه ما  فکرهای بزرگ به وجود نمی ایند و از این نظر در محدوده محقر ی مانده و می مانیم. فکر و اندیشه که فعال نشد، حاصلش کوچکی مغز  و زندگی در بی اطلاعی از خود، جامعه وتاریخ ودر نتیجه یک نواختی و روزمرگی است و تنها علاقه به صحبت در

مورد مردم باقی میماند که در مورد آن گفته اند :

                                      مغز های بزرگ به ایده‌ها فکر میکنند                          د   

                                                                                  مغز های متوسط به حوادث فکر  میکنند                                                     مغزهای کوچک به مردم فکر میکنند  

 

فردی که پایه و اساس زندگیش بر اندیشیدن و عقلانیت قرار داشته باشد، برای خود برنامه ریزی میکند. یوهان گوته متفکر بزرگ آلمان که عاشق اشعار و تفکرات حافظ بود و او را حافظ اسمانی می نامد و در آزروی نسیمی از اوست، در دیوان شرقی غزبی خود چنین آورده است: "وقت و زمان ماتتد مزرعه ایست که در انتظار است که با فکر در آن کشت و کار شود، در آن غلات کاشته شود و محصول بدهد و بعد برداشت شود. اگر زندگی افراد با اشتیاق و سرزندگی پیش نرود، رفته رفته به ملال و دلزدگی میانجا مد زیرا تفکر عامل اشتیاق و سر زندگی است.  کسانی که نیروی عقلانی در آنها شریف و پر بها باشد به علوم، هنر ها، موسیقی و فلسفه، نه به نحو ناشیانه و آماتوری همچون اهل ملال، بلکه به نحو فعال و علاقه مندانه، جدی و خلاق، میپردازند."

با تفکر باشیم و سعی کنیم در زندگی خود کسی را سرزنش نکینیم چون:

         

                                           آ د م های خوب به شما شادمانی میدهند

                                           آد م های بد به شما تجربه میدهند

                                          بدترین آدم ها به شما درس میدهند

                                          بهترین آدم ها به شما خاطرات میدهند 

 

ما کلاً در دنیایی به دنیا آمده ایم که در آن پیش داوری و همچنین عقاید از پیش تعیین شده این امکان را به ما می دهد که  بدو ن نیاز خسته کننده به فکر کردن به زندگی خود ادامه بدهیم  ولی کسانی که از فکر کردن احساس خوشی پیدا می کنند می توانند خود را برای آینده ای آماده کنند که در آن روزمرگی وجود نخواهد داشت. .

 اساسأ هر گونه لذتی مبتنی بر نیازی است که انسان خواستار آن است و دراین میان لذت عقلانی و خلاق مبتنی بر نیاز ذهنی نسبت به آن میباشد. افراد کودن و بی فرهنگ، افرادی هستند که به نیاز های ذهنی و فعالیت‌های آنها توجه و یا علاقه‌ای نشان نمی دهند و صرفأ به لذائذ حسی، گذرا و فانی همچون خوردن، آشامیدن و شهوات جنسی علاقه نشان میدهند که به دنبال آن، واجد دلزدگی و ملال می شوند که بارز ترین ویژگی چنین افرادی، حماقت و کودنی است، زیرا که آن‌ها به امور گذرا و کم ارزش علاقه نشان می‌دهند و از فعالیت های خلاق و عقلانی بی‌خبر هستند.

 

4 - نظم و برنامه 

 

بی نظمی و بی برنامگی که ما در جامعه خود داریم حاصل تربیت بی نظم و بی برنامه ما در خانواده های ما ست. به کودکان هیچ نظمی آموخته نمی شود که صبح در ساعت معین بیدار شوند، رختخواب خود را خود جمع و مرتب کنند، دست و صورت را خود بشویند، صبحانه و نا هار و شام را سر موقع بخورند و قبل از ساعت 9 شب هم  به رختخواب بروند.  چنین برنامه های منظمی که کودک را منضبط و متعهد به آن بکند وجود ندارد. کودک خود را به طریقی مشغول می کند با خودش، با بزرگ ترها و یا با خرابکاری. به آنها نحوه لباس پوشیدن، بهداشت، نظم دادن و مرتب کردن وسایل شان و محافظت از آنها تعلیم داده نمی شود تا خود مستقل عمل کنند. در سه ماه تعطیل تابستان هم آنها بیکار و سرگردان و عاطل و باطل اند و این شرایطی را برای فرا گرفتن رفتارهای منفی بیشتر بوجود می آورد. 

فقدان برنامه و نظم در خا نه و عدم تربیت در این راستا نتیجه اش زندگی روزمرگی و باری به هر جهت است. کودکی که یاد نگرفت نظم را رعایت کند و یا برنامه ای  داشته باشد، قانون را هم به رسمیت نمی شناسد و در جامعه و در زندگی اش هم بدو ن رعایت نظم و قانون و رعایت حدود شخصی دیگران، به هر کاری برای منافع خود دست می زند و مسئولیتی هم در قبال آن حس نمی کند که نتیجه  اش گسیختگی،  اغتشاش و فقدان مسّولیت در همه زمینه های زندگی او و جامعه است. فقدان نظم و برنامه در جامعه ما باعث شده است که هیچ چیز شفاف نباشد: فقدان شفافیت در کارهای دوایر دولتی، عدم شفافیت در قوانین و در کلیه امور جامعه، به طوری که مردم دائماً در مقابل ناشناخته ها قرار می گیرند و مجبور میشوند به طریقی خود راه را پیدا کنند که حاصلش، نگرانی، سرگردانی و بد بینی است که علاوه بر اینکه  مانعی جدی در راه  پیشرفت خلاقیت و شکوفایی جامعه است،  راه های گریز از قانون و راه های خلاف و تقلب را هم باعث میشود.                                          

ما  قرن ها چنین زندگی کرده و مردم بآن عادت کرده اند، باین خاطراست که مردم ما اغلب نظم و قانون را قبول ندارند و رعایت هم نمیکنند. در دوران صنعتی امروز ولی میدانیم که پایه حکومت، اقتصاد و زندگی بر پایه نظم قرار دارد و بدون آن به هیچ چیز نمیتوان دست یافت. در دوران پهلوی دوم تنها بخش و سازمانی که عملکرد، نظم داشت ارتش بود. این واقعیت این تجربه را به ما میرساند که برای اجرای نظم و قانون در ایران همچنین برای برون رفت از هزاران سال بی برنامگی و بی نظمی و ایجاد مسئولیت برای آحاد مردم، سیستم شبه نظامی در دوایر دولتی، اجتماع و اقتصاد، حد اقل برای مدتی تا جا افتادننظم و برنامه حتما  مورد نیاز است.

در مورد این بی نظمی اجتماعی "دتکس فاربس" در کتاب خود "قلب ایران"  در سال 1962چنین نگاشته است "بایران که آمدم تازه بهار شروع شده بود، افکارم با بدگمانی آغاز شد، بجز گردو خاک و بی نظمی و فساد چیزی ندیده بودم. زندگی افراد بطرز عجیبی خالی از اطمینان وثبات بود، دیده بودم که این کشور دست تقاضا به طرف تمام ملتهای غرب دراز کرده است.  در آنجا آن چنان فقر و تهیدستی دیده بودم که مردم کیلو متر ها سفر میکردند تا در مقابل چند درخت نیمه جان و باریکه ای آب جوی در کنار تپه ای در نزدیکی قهوه خانه ای خرابه بنشینند".

 
 

 

 5 - تربیت استبدادی 

 

"کسی بیاید و وضع مردم را سامان بدهد"

این الگوی تفکر غالب مردم ایران را نشان میدهد که قرن ها در ایران مانده و تغییری نکرده است. این تفکر چنین القا میکند که گویی راه دیگری نیست مگراین که اصلاحاتی از بالا و توسط سران حکومتی آعار شود تا به طبقات پایین تر برسد. این شیوه تغییر که مردم ایران برگزیده اند در این است که  یک قهرمان به حکومت برسد و برای این کار مقابله با مستبد را برمیگزینند و با تمام دشواری ها دست به قیام میزنند و با حکومت به مبارزه میپردازند و با پی در پی با انقلابات مختلف که شیوه ماندگار در طی قرون و اعصار در ایران است قهرمان خود را به حکومت برسانند، روشی که هرگز نتوانست مردم را از این اوضاع نابسامان نجات دهد. و در هنگامی که به زعم خودشان چنین شخصی در جامعه ظهور یافت، از انجایی که مردم روش های مبارزاتی مد نی را نمی دانند و بخاطر عدم رشد تفکر و فلسفه برای تغییر در انتظار یک قهرمان میمانندد، لدا با ظهور او تمام قدرت فسادآور را به وی تسلیم میکنند. لذا دیری نمیپاید که رهبر همه چیزدان و خطا ناپذیر با اتکا به ارتش منشاو پیامد های ناگوار برای مردم میشود و با این کار جامعه را به سویی سوق میدهد که آماده انقلابی دیگر گردد. این دور تسلسل باطل و امید اصلاحات از بالا در ایران همچنان تداوم یافته است. در شش بعد انقلابها در ایران، دو بعد ان یعنی تغییر نخبگان و خشونت در نظر گرفته میشود. به این ترتیب حاکمیت خودکامه و مطلقه در ایران باقی مانده که خود را صاحب جان، مال و ناموس مردم دانسته است.در  گذشته شاهان ایرانی مشروعیت خود را از زور، ارتش و نهایتا از خدا میگرفتند.

در انقلابات ایران چون تغییر فقط در تغییر نجبگان بوده و ارزش ها تغییری نکرده اند، ساختارهای اجتماعی نیز تغییری نکرده  و نهادها هم تغییر شکل نداده اند. لذا شاه جدید همان مسیری را طی میکند که پادشاه قبلی طی کرده است. شب میرود و بجایش شب دیگری میآید. در این جا است که مردم ایران پس از پیروزی انقلاب هایشان پشیمان میشوند و پادشاه قبلی را میستایند. پیش از انقلاب مشروطه و زمان ناصرالدین شاه نشانی از هرج و مرج نبود  لذا زمان مشروطه و هرج و مرج در پی آن را مردم با ثبات نسبی زمان ناصرالدین شاه قیاس کرده و بد ین گونه از انقلابی که خود کرده بودند عمیقا نومید و سر خورده شدند و رفته رفته آن را نتیجه دسیسه انگلیس دانستند و به همین گونه بود که ناصرالدین شاه منفور "شاه شهید" شد. و دهه ها بعد از محمد رضا شاه و پس از سپری شدن چندی از پیروزی انقلاب بسیار مردمی که به سرنگونیش انجامید به شاه "خدا بیامرز" تبدیل شد و برخی از شرکت کنندگان در انقلاب هم رفته رفته آن را ساخته دست امریکا دانستند.

 

 

 تربیت استبدادی نتیجه اش درماندگی است و در ماندگی هم  آموختنی است که در نتیجه  تربیت استبدادی حاصل میشود. آزمایش "مارتین زلیگ مان" دانشمند روانشناس گویای این واقعییت است. او 20 سگ شیا نلو را از نوزادی در قفسی طوری تربیت کرد که  آنها در صورت نیاز پدال موجود در قفس را فشار داده و به بیرون میآمدند که تا دستشویی خود را بکنند. پس ار تکمیل تربیت سگها، آنها را در دو قفس جداگانه و در هر قفس 10 قلاده از هم جدا کردند. سپس در قفس دومی (ب) را جوش دادند و 30 روز روزی 3 بار به این قفس شُک الکتریکی وارد کردند. سگهای قفس (ب) در روزهای اول شوک،  بخاطر قفل بودن "در" خودشان را برای بیرون آمدن به میله های قفس میزدند و خود را خونین و زخمی میکردند و نتیجه ای هم نمی کرفتند. پس از چند روز سگها دریافتند که با تلاش موفق نمیشوند، بجز اینکه زخمی شده و رنج  بکشند. آنها یاد کرفتند که در زمان شوک در جای خود بایستند، زیرا دست کم از زخمی شدن در امان می ماندند. زلیگمان در پایان آزمایش،  در قفس را شکست و آنها را به قفس قبلی ( الف ) که با پدال باز میشد نزد سایر سگها برد. تمام سگهایی که در قفس پدال دار مانده بودند در موقع نیاز با فشار پدال بیرون میرفتند ولی سگهای قفس  (ب) ایستاده و حرکت نمیکردند. سلیگمان بزرگترین نظریه قرن را ارائه کرد:

                                                 " درماندگی آموختنی است"

بدین معنا که موجودات یاد می گیرند بدبخت زندگی کنند.

باین ترتیب آنهایی که فقط در منزل و یا پیش دوستانشان ابراز ناراحتی و غر زدن میکنند دچار درماندگی اند و با سگهای زلیگمان یکسان هستند. آنها یاد گرفته اند بدبخت زندگی کنند.

اینکه می گویند مردم ایران به آگاهی نرسیده اند، درست نیست زیرا روانشناسان با تکیه به همین اعلام و اظهارنارضایتی ها میگویند نه،  مردم همه آگاهند،  منتها  درماندگی آموخته  و گرفتارآن  شده اند.

درماندگی آموخته شده طی قرن ها و تربیت استبدادی و تحقیر کودکان روحیه های سرکوب شده حقارتی را ایجاد کرده است که فرد نتواند بالاتر و بهتر از خودش را ببیند و تحمل کند. باین علت چنین افرادی در برخورد با دیگران، اولین کاری که میکنند کشف نقاط ضعف دیکران است، بخصوص در کسانی که بهر علتی برتری های مشهود دارند یا دانا تر باشند، همه اینها برای این است که روان سرکوب شده و درمانده خود را بطور کاذب با دیدن این عیوب راضی نگه دارند، یعنی که با آنها برابرند و کسی از آنها بالاتر نیست. نخبه کشی ایرانیان نیز از اینجا نشاَت میگیرد.

 

بسیاری از ما ایرانیان تفاوت فکری یکدیگر را نمی پذیریم و تمایلی نامحسوس به یک سان سازی و پوپولیسم داریم و بسیار علاقمندیم دیگران را کنترل کنیم و آنها را به مرکزیت خودمان دعوت کرده و به تدریج حتی اجبار کنیم. ریشه این رفتار در استبداد انباشته شده تاریخی مان است، استبدادی که روحیه ای خانمان سوز ساخته است و قرن هاست که مانع رشد و شکوفایی ما در اکثر زمینه ها شده است که ریشه  در تربیت استبدادی خانواده ها دارد. ما  به کودک و نوجوانمان هیچ وقت امکان عرض اندام صحیح و ابراز شخصیت مستقل نداده ایم واو فقط ملزم به اطاعت بوده است. در مدرسه و آموزش و پرورش و در جامعه هم این روش ادامه پیدا میکند و به صورت حق تقدم و احترام بزرگتر و اطاعت شاگرد از استاد تجلی پیدا می کند. به کودکان ما یاد داده نمی شود که حرف بزرگتر را با ادب و سکوت گوش کند و اگر دید درست نیست توضیح بخواهد تا قانع شود، به ما یاد نداده اند که حرف بزرگتر یا کوچکتر را که می شنویم حق ارزیابی را برای خودمان محفوظ بداریم. همه فسادها، دزدی ها، ارتشاء، تجاوز به حقوق دیگران و بی‌عدالتی ها و جنایات همه و همه سرچشمه اش همین ضعف اجتماعی بزرگ است که یاد نگرفته ایم وقتی که لازم آمد  "نه" بگوییم. 

 

در شرایط تربیت استبدادی فرد چون شخصیت مستقل ندارد با شخصیتی متزلزل وارد اجتماع میشود و به قول نیچه اخلاق بردگان را پیدا میکند,که ویژگی آن،  اخلاق کینه توزی و بد خواهی است و آن را به کسانی منتسب میکنند که امکان واکنش واقعی که همان واکنش عملی است از ایشان دریغ شده است و از همین روی ناگزیرند این خلأ یا نقصان را از راه انتقام های خیالی جبران کنند. آن ها نمی دانند چه می خواهند و چکار باید بکنند.کودکان ما وقتی در موردی کنجکاوی و سؤال می کنند،  این جواب خیلی عام را می شنوند  که "فضولی به بچه نیامده" و هیچ زمانی با فکر و توضیح، مسایل برای آنها روشن نمی شود و فقط امر و نهی می شود که این یا آن درست و یا غلط است. استبداد و سرکوب در خانواده و سرکوب در مدرسه باعث سرکوبی روانی بسیاری از کودکان  و نو جوانان است که بعداً با سخت‌گیری های حیرت آور جامعه و حکومت نیزمواجه می شوند. پس طبیعی است که این کودک سربه زیر و حرف شنو و اطاعت کن به خیال خودش بندها را بگسلد و دنیای زیبای آزادی را تجسم کند و خود را از قیود برهاند، مگر می شود کودکی را که حتی پرسش های کودکانه اش را محدود می کنیم، خنده هایش را اگر به قهقهه تبدیل شود مجاز نمی دانیم، تحرک و جنب وجوش او را مغایر با اخلاق بدانیم و در تمامی دوران شکل گیری شخصیتش از او یک انسان مطیع، سربه راه و بدون آلودگی های کوچک و طبیعی بسازیم و اوهم ظاهرا همین طور بماند. مسلماً چنین موجودی در اولین فرصت در اجتماع به صورت موجودی مستبد ظهور خواهد کرد و با حس حقارتی که در او ایجاد شده، دیگران را سرکوب  و استبداد اکتسابی را در خانواده، در اجتماع و بر دیگران اعمال و تلافی خواهد کرد. 

 

ما این ضرب‌المثل را داریم که  "رو که بدی آستر هم میخواهد"، علت وجودی این ضرب‌المثل در این است که هیچ‌کس تربیت نشده است که حد و حریم خود را  بشناسد ودر نتیجه در برخورد ها به حریم یکدیگر تجاوز کرده می‌شود،  پس نیاید رو داد تا مجبور شوی آستر بدهی یعنی درمقابل طرف دائماً عقب نشینی کنی و این دقیقاً مقابله دو استبداد زده  و دو دشمن است، که یکی میخواهد بردیگری چیره شود. بسیاری پدرها حتی با فرزندان خود چنین رفتار میکنند، مبادا بچه پررو شده و اقتدار پدر کم شود. این تفکرحتی گسترده‌تر شده و بصورت ضرب‌المثل در تشکیل خانواده و ازدواج در آمده است: "گربه را باید دم حجله کشت"، یعنی که مستبد اصلی باید همان وحله اول مشخص و اقتدار او مورد قبول واقع شود. این‌ها همه حاصل تربیت استبدادی و فقدان تربیت اجتماعی است.اگر کودکان دختر و پسر از ابتدا جمعی و در معاشرت با یکدیگر بزرگ شوند ودر معاشرت با یک دیگر حد و حدود خود را بشناسند و یاد بگیرند که، یکی از اصول اولیه تربیت شناخت حق و حقوق خود و حق دیگران است و اینکه آزادی خودم در ارتباط با ازادی دیگران محدود میشود، لذا دیگر این نوع تفکرات جایی نخواهند داشت. 

در مورد دختران و زنان مان هم نتیجه این تربیت حکایت از یک چیز دارد و آن این که هم چنان قاطعیت و اقتدار مردانه حرف اول را می زند. تربیت دختران در شرایط استبدادی و نقش حساس و کلیدی این قشر از جامعه در رشد و نمو الگوهای شخصیتی افراد جامعه، حتی توسط روشنفکران و نخبگان هم به درستی درک نشده است. زنان ما با وجودی که متناسب با شرایط امروزی کار و زندگی می کنند ولی علیرغم ظاهر امروزیشان، رنگ و شکل زندگی سنتی را با خود یدک می کشند، یعنی یک زندگی سنتی در درون یک ساختار نوین امروزی. به این ترتیب آن چه در یک زندگی تمام عیار سنتی و در یک جامعه سنتی و غیرصنعتی مطلوب بوده،  حالا هم مطلوب به شمار می آید، بدون این که تحولات و دگرگونی های سریعی که در جوامع در حال شکل گیری است و روابط و الگوها را در کانون خانواده تغییر داده است، رعایت شوند. 

سابق بر این برای دختران ازدواج تنها راه کسب هویت اجتماعی تلقی می شد چرا که اصلاً تعریف زندگی دختر تنها در این خلاصه می شد که ازدواج کند و لقب همسر را یدک بکشد،  لذا برای اینکه دخترها وضعیت اجتماعی خود را تغییر بدهند و سری تو سرها دربیاورند راهی به جز ازدواج نداشتند و تمام هویت شان در آن خلاصه می شد، چرا که تنها پس از ورود به خانه و خانواده شوهر بود که می توانستند در فعالیت های مختلف اعم از اجتماعی و غیره ایفای نقش کنند، زیرا  که جبر زمانه چنین ایجاب می کرد  و دغدغه اصلی افراد تنها در تأمین معاش بود و امکان ایفای سایر نقش های اجتماعی تنها منوط به خانواده بود و جز از طریق آن امکان پذیر نبود.این جبرازدواج شرایط خاص خودش را داشت و خانواده های پدرسالارانه با روابطی کاملاً اقتدارگرایانه که براساس سن و جنس شکل می گرفت به مرور از شکل بزرگ و گسترده خود به شکل کوچک تر و بنیادی تر تغییر شکل دادند و دختران نیز با باز شدن راه تحصیل و فعالیت اجتماعی در عرصه های اجتماعی راه پیدا کردند. اما نگرش نسبت به زنان و تعریف هویت آنان به شکل قدیم و سنتی اش باقی مانده است، یعنی همان تعریف سنتی معروف که مهم ترین وظیفه زن ایفای نقش مادری و همسری است و همانند گذشته برای کسب هویت اجتماعی باید شوهر کند. 

باین خاطر  دختران هویت خود را نه از طریق ابراز توانمندی ها و فعالیتهایشان، بلکه تنها از طریق ازدواج و تشکیل خانواده بدست میآورند و کسب این هویت هم توأم با پذیرش اقتدار طرف مقابل به عنوان همسر و شوهر است. حال آن که هویت مردان از طریق فعالیت و پایگاه اجتماعی و تحمیل رابطه مقتدرانه آنان به زنان شکل می گیرد. 

 

حال مسأله اصلی در این است که به راستی فرزندانی که در دامان چنین زنانی که تعریف درستی از خود ندارند و جرأت و فعالیت و کار و کوشش  شان مایه مباهات شان نیست و پایگاه و هویت اجتماعی شان را  از طریق شوهرانشان به دست می آورند، پرورش می یابند، چگونه می توانند به پرورش نسلی با هویت مستقل، با اعتماد به نفس، با جسارت وفعال بپرورانند، در حالیکه در خود آنها احساس هویت مستقل، اعتماد به نفس، جسارت، کاوش و فعالیت نه در روح و نه در جسمشان شکل گرفته است.؟ 

انسان برای آنکه از پوچی و بی‌معنا بودن زندگی  خود را نجات دهد، باید خودش به وسیله پویایی ، تحرک و داشتن هدف، به زندگی خود معنا بدهد، نه آن که انتظار داشته باشد دیگران به زندگی او معنا بدهند.این شیوه تفکر در پسران و دختران باعت می‌شود که توقعات غیر منطقی از همسر خود داشته باشند و در زندگی به مشگلات زیادی بربخورند.

در چنین شرایطی در جامعه شخصیت هایی بوجود میایند و شکل میگیرند که از آنها بعنوان شخصیت های اقتدار طلب یاد میشود  و آن شخصیتی است که معیار قضاوت اصلی او قدرت است و بزبان عامیانه قدرت را می پرستد. فرد اقتدار طلب در مقابل مافوق خود تسلیم محض است و به همین ترتیب انتظار دارد زیر دستان تسلیم محض او با شند. به بیان دیگر او دارای شخصیت ساد و مازوخیستی یعنی ترکیبی از دگرآزاری و خودآزاری است. شخصیت اقتدار طلب (قدرت نگر، قدرت محور)، شخصیتی خا ص است که در برابر هر عمل، سخن، ضابطه و منطق، درست یا نادرست را بر مبنای معیار قدرت قرار میدهد،  یعنی هر کس که قدرت بیشتری داشته باشد، میگوید حرف و عمل او درست تر است. شخصیت اقتدار طلب به شدت گرایش به سیاه و سفید دیدن افراد و همه چیز دارد و آماده است تا حقوق اقلیت های ضعیف و بی قدرت مانند زنان را نابود کند. پدر دیکتاتور هم در خانواده باعث تربیت فرزندان دیکتاتور و مستبد و اقتدار طلب میشود.

 

خانواده اولین کانونی است که کودکان در آن با یک رابطه حاکی از قدرت و اقتدار از سوی مرد یا پدر خانواده آشنا می شوند و نوع دیگری از رابطه را نمی بینند و نمی شناسند. پدر در رأس هرم قدرت با تصمیمات و افکار و آرای خود تمام اعضای خانواده را تحت الشعاع خود قرار می دهد و به مادر هم القاء شده که باید تابع محض شوهر باشد و نیازی نیست به فعالیت بپردازد و به خود زحمت دهد و در تصمیم گیری های شوهرش مشارکت داشته باشد.  مادر همواره تابع این قضیه است و همین شیوه تفکر را هم به فرزندان خود منتقل می کند که بازتاب آن در اجتماع و جامعه انکارناپذیر است. این روحیه اقتدار و استبداد که همواره با روزهای کودکی عجین  شده اند در چند زمان دیگر از پوسته نسل فردا طغیان می کنند و اوج این روح در قالب افرادی حلول میکند که همواره به دنبال یک اقتدار و استبداد در جامعه میبا شند که آن ها را هدایت کند و یک منبع اقتداری باشد که برایشان تصمیم بگیرد، نیازهایشان را برآورده کند و در موارد مختلف برایشان تصمیم گیری کرده و مسئولیت همه چیز را هم بپذیرد. 

 چنین افرادی در جامعه ای که در آن مشابه دوران مادرشان زندگی توأم با خروش و فعالیت و توانمندی نیست، هر فرد برای به دست آوردن قدرت و پایگاه اجتماعی برتر و استفاده از مزیت های موجود آن، راه و روش را، نه در تلاش و کوشش و بالابردن توانمندی های خویش، و یا  تفکر و مشارکت و احساس مسئولیت، بلکه تنها درراه نزدیک شدن به هرم قدرت و یا کار در دستگاه هرم قدرت می بیند، همان گونه که به طور ناخودآگاه دوران کودکی اش را به خاطر می آورد که هرچه بیشتر او و مادرش موافق میل هرم قدرت خانواده حرکت می کردند و گوش به فرمان پدر و تصمیماتش بودند از موقعیت بهتری برخوردار بودند.

پایداری و ادامه اصل رابطه هرم قدرت در خانواده ها مانعی در راه رشد و شکوفایی افراد در جامعه و مانع شکل گیری یک رابطه صحیح و مناسب میان اعضای خانواده و تشکیل خانواده براساس مشارکت است و در نتیجه مانعی بسیار جدی در راه تشکیل یک جامعه مشارکتی یعنی جامعه ای که همه افراد در آن احساس مسئولیت و مشارکت کرده و خود را در قبال مسایل و مشکلات مسئول بدانند، میباشد. 

 

بررسی رفتار در خانواده ها حکایت از روابط پر از قاطعیت و اقتدار و مستبدانه مادران با دختران خود نیز دارد. همان گونه که خود مادران به اقتدار و استبداد حاکم شوهر تن درمی دهند خود نیز با یک رابطه مقتدرانه سعی در مهار دخترانشان دارند و روح پذیرش اقتدار را  به این ترتیب به آن‌ها منتقل می کنند. این نگرش سنتی به نقش دختران و زنان در خانواده کمافی السابق در تمام سطوح چه در خانواده و چه در جامعه ادامه پیدا می کند و همواره این چرخه تزلزل ناپذیر قدرت و اقتدار و خالی و تهی از یک هویت مستقل و اندیشمند، استمرار مییابد.  کودکان دست پرورده این کانون خانواده‌ها، پس از ورود به اجتماع در ایجاد روابط اجتماعی سالم ناتوان اند، روح انتقادجویی ندارند و همواره دنبال مأمنی برای تأیید هستند و تفاهم و مشارکت در زندگی، توأم با همگرایی و قبول مسئولیت برایشان جایی ندارد. آنچه مسلم است تا زمانی که زن به عنوان یک هویت مستقل در جامعه تلقی و شناخته نشود و تا زمانی که زنان خود سعی در تغییر نگرش سنتی جامعه نسبت به خود نداشته باشند، این سلسله همچنان ادامه خواهد یافت و مانع اصلی در راه رشد و پویائی یک جامعه در حال رشد خواهد بود. 

 

علاوه بر عامل استبداد، اکثر مردم ما بمعنی واقغی آزاد نیستند زیراکه یا به طایفه و فامیل وابسته اند و یا دچار وابستگی اجباری اند. وابستگی های خانوادگی مشخص است، برای شناخت وابستگی های اجباری کافی است هر کس از خودش سوئال کنید: " تو کی هستی". در مرحله اول حتما جواب این خواهد بود که من با این مشخصات  هستم، یعنی با این نام و نشان، آدرس، شغل، شماره تلفن، کارت ملی و......واین شناخت ظاهری ما را از بیرون مشخص میکند، اما تو در عمق  و واقعا کی هستی ؟ آیا اشتیاق و علایق، فعالیت ها، تمایلات و ایده ها مال خودت اند؟ یا این که مانند بیساری از کارهای دیگر سعی کرده ای تا خواست آنهانی را که توقع داشتند و دارند که تو آنی باشی که انها تصور میکنند، باشی، که هستی، یعنی یک موجود مشخصی باشی. این موجود مشخص که تویی، تحت فشار محیط و دیگران بوجود آمده و مورد پسند دیگران هم هست. اگر این وابستگی را رها کنی، یعنی نگاه دیگران و خواست ]نها برایت بی اهمیت باشد و خواست خودت را اعمال کنی انها تو را طرد خواهند کرد و تنها خواهی ماند. وقتی تو به این مرحله رسیدی و تنها ماندی، در می یابی که در زندگی هم تنها بوده ای. از کانال تولد تنها به دنیا پا گذاشته ای و روی یک تخته تنها از دنیا میروی و همه کسان حتی نزدیکترین انها تو را فقط همراهی کرده اند و میکتتد و تو همیشه تنها بوده و هستی.

با این آگاهی و رفع وابسنگی اجباری به آزادی واقعی دست می یلبی و میخندی نه برای دیگران، بلکه برای خودت و گریه میکنی برای خودت. دیگر نیازی نداری در بیرون دیگران تو را ارزیابی کنند و خودتی و خودت و آزاد. حالا تو میفهمی که کی هستی و آنی نیستی که همه از بیرون ترا می بینند و میشناسند.

برای شناخت خود باید تنها بود تا خود را یافت و فهمید که من "کی هستم"، زیرا که موجودیت فرد وابسته به دیگران نیست. اگر تو باین آگاهی برسی که ناخود آگاه تا چه حد به نظر ونگاه دیگران وابسته ای و بخواهی خودت را از آن آزاد کنی، از ترس میلرزی که مبادا توسط آنها قبول نشده و  طرد شوی. بهای این ترس این است که خودت را اجبارا تطبیق بدهی و آنی باشی که دیگران و حتی دوستانی  که تو را هم خیلی دوست دارند، مجبورت میکنند،  آن باشی و آن طور فکر و عمل کنی. در این حالت خودآگاهی تو در مورد آزادیت از دست رفته است، لذا مجبوری بین اطاعت و وابستگی یا عزلت و تنهایی را انتخاب کنی که یا در بند شخصیت مشخص باشی که باید باشی که خود اصلی تو نیست و گرفتار بمانی، یا این که برای هیچ کس چیزی نباشی،  ولی آزاد باشی.

 

 

 

 

 

6 -خود محوری و ضداجتماعی بودن 

 

منشأ خود محوری و ضداجتماعی شدن ما نیز ناشی از تربیت در خانواده هاست. محبت افراطی و استمرار تبلیغ در مورد خاص و برتر و بهتر بودن کودکان باعث می شود که او به غیر از برای خود، برای کس دیگری ارزش قایل نشود و خود را از دیگران جدا و برتر  احساس کند و به این ترتیب نطفه ضداجتماعی شدن او بسته میشود. ما هرگز به کودکان تعلیم با هم بودن و شناخت یکدیگر را چه در خانه و چه در مدرسه نداده و  نمیدهیم. شناخت فقط در حیطه افراد فامیل و طایفه آنهم بطور احساسی و سپس عادتی انجام می شود. باین خاطراست که افراد غریبه در کمتر موردی برای برنامه ای یا خواستی دور هم جمع میشوند تا به هدفی مشترک برسند. ما کلا فاقد تعلیم اجتماعی هستیم و اصلا جامعه ای نداریم که برای آن تعلیم داده شویم. جماعات ما شامل جماعاتی کوچک مانند جامعه زورخانه و هیأتهای مذهبی میباشند.                                                                 کارها و فعالیتهای جمعی معمولا همبستگی میآورد. برای مثال مسیحیان که دعاهایشان را بصورت آوازهای دستجمعی میخوانند، همبستگی کامل دارند، مشابها در گروهای آوازی یا گروه های کر هم بین هنرمندان همبستگی نزدیک بوجود میآید.                                                                                                      ما کلا دو نوع جامعه داریم 1- جامعه اقوام و فامیل که از کودکی بر اساس تفکر قبیکگی در آن نشست و برخاست و معاشرت کرده  و به آن عادت میکنیم  2 - جامعه رفقا که از کودکی از بین فامیل و یا در دوران مدرسه شناخته ایم که جامعه هایی بسیار کوچک اند ولی  در زندگی و سرنوشت ما تاثیرات عمده ای چه مثبت و چه منفی داشته و دارند و اگاهانه ویا نااگاهانه به زندگی ما جهت میدهد.

افرادی که ضداجتمایی تربیت ورشد کرده اند به کلیه مسائل جامعه بیعلاقه هستند وهر اتفاقی هم که بیفتد با گفتن بمن چه از کنار آن میگذرند،  باین ترتیب مخالف منافع جامعه و کشور رفتار و عمل میکنند و فرقی با بیگانگان یا حتی دشمنان ندارند، زیرا برای آن‌ها مهم نیست که میراث ها و ثروت و ارزش‌های کشور از بین بروند و یا  مردم به فقر و بردگی بیفتند.

فردگرایی و قبیله گرایی ما ایرانیان به خصوص در خارج به وضوح محسوس است. در غربت همه اقوام و ملل به هم نزدیک و کمک یکدیگرند، ولی ایرانیان به خاطر این خصلت از هم دوری می کنند، در حالی که اگر مانند سایر ملل با هم جمع شوند می توانید با موقعیت هایی که در خارج  داریم مثلا در امریکا و سایر کشورهای دنیا ، لابی های بسیار قدرتمندی را ایجاد کنند و به نفع خود، جامعه و کشور بکار گیرند و همچنین در سیاست و اقتصاد ایران و جهان تأثیرگذار باشند همانطور که یهودیان، یونانیان، ارامنه و لهستانیان می کنند و از آن بهره میبرند. 

 یاد بگیریم:

با هم باشیم بدون تصرف یکدیگر

همنوا باشیم بدون تصرف اندیشه یکدیگر

همراه باشیم بدون خدشه دار کردن یکدیگر

همکار باشیم بدون دخالت در کار یکدیگر

همدل باشیم بدون راهیابی به راز یکدیگر

همنشین باشیم بدون تجاوز به مرزهای یکدیگر

 

7 - بی اعتمادی و بد بینی 

 

عدم اعتماد بیماری است که در خانواده ها به کودکان تزریق میشود که ظاهرا برای امنیت بیشتر آنها است که مانع بزرگ در راه جمع شدن ما و دست بدست هم دادن برای کارهای بزرگ شده است. منشأ این بی اعتمادی و بدبینی عمومی در ایران سوای سوابق تاریخی ویرانگر و زندگی تحت حکومت های استبدادی و خونخوار، زندگی در شرایط  ترس و وحشت همیشگی، در فقدان مطلق امنیت در همه زمینه ها و در اکثر دوران، و همچنین در نظام و نگاه معرفتی اشعری و در تربیت خانوادگی  باید جستجو گردد. 

 فرهنگ سیاسی ایران در طول تاریخ نمایانگر محدودیت و اندک بودن دایره اعتماد میان افراد و به تبع آن نهادها و سازمان ها و مؤسسات بوده است و فرد در برابر دولت و نهادهای سیاسی و اداری تنها قرار میگیرفته و میگیرد.بد. ایجاد حس بد بینی و عدم اعتماد در تربیت کودک او را ضعیف و زبون و دارای نقاط ضعف بار می آورد و فرد ضعیف مجبور به پنهان کردن ضعف های خود است و چون عده ای هم در پی پیدا کردن نقاط ضعف دیگران اند، لذا در این شرایط اجتماعی تا حدی دوری کردن از یکدیگر، احتیاط و عدم اعتماد را ایجاب میکند.

        انسان های ضعیف انتقام می گیرند 

                                           انسان های قوی می بخشند 

                                                        انسان های باهوش بی اعتنا میشوند . 

 

8 - خود کم بینی و فقدان اعتماد به نفس 

 

 آدم های بزرگ صراحت دارند                           آدم های حقیر وقاحت

آدم های بزرگ کار میکنند                                 آدم های کوچک کارشکنی

آدم های بزرگ پرونده را می بندند                       آدم های کوچک پرونده را باز میکنند                   

 

یکی دیگر از روحیات و رفتارهای خانمان سوزی که در تربیت خانوادگی بسیاری از کودکان به آن دچار می شوند حس حقارت و خودکم  بینی و فقدان اعتماد به نفس است که عملاً اکثر کودکان بعلت عدم آشنایی و ا لدین با اصول صحیح تربیت و همچنین رفتار غلط آنها، عدم شناخت روحیات کودکان و تحقیر آنها با ندادن امکان عرض اندام به آنها برای رشد شخصیت آنها، دچارحس حقارت وخود کم بینی میشوند. 

حس حقارت، کودکان را تبدیل به موجوداتی بدبین با روحیه ای تحقیرشده و بد اندیش و فاقد اعتماد به نفس با حس حسادت تبدیل می کند. احساس حقارت، قدرت و جرأت را از فرد می گیرد و  اعتماد به نفسی برای رسیدن به اهداف خود  نخواهد داشت. او برای مقابله با این ضعف متوسل به دروغ، ریا، تقلب و حسادت و ...... می شود تا به امیال و اهداف خود برسد. فرد خودکم بین هیچ وقت در زندگی احساس خوشوقتی و رضایت نمی کند زیرا که دائماً این احساس را دارد که از همه کمتر است. پس اگر از ابتدا کودکان با یکدیگر و دستجمعی بزرگ شوند و همد یگر را بشناسند،عقده حقارت تعدیل و یا از بین می‌رود زیرا که با هم بودن و یکدیگر را شناختن، کودک و نوجوان را طور دیگری فرم می دهد و او خواهد توانست دیگری را که طور دیگری است درک و قبول کرده و برای دیگران احساس و علاقه پیدا کند و به این ترتیب دنیا را از دید دیگری بنگرد،چیزی که به انسان فکر باز و شجاعت می‌دهد تا راه‌های غیر معمول و سخت را هم برود. 

 

9- خود خواهی و خود پسندی

 

                                   خود پسندی جان من، برهان نادانی بود

 

خودخواهی و خودپسندی نمونه ی دیگری از رفتار و خلقیات بسیار منفی است که در کودکی در ما به وجود آورده می شود که عامل آن در مرکزیت قرار دادن افراطی کودک است، بخصوص اگر پسر و اولین نوزاد یک خانواده بزرگ و یا طایفه باشد، همه گرد او می چرخند و قت و بی وقت او را در آغوش گرفته نوازش می کنند،  می بوسند برای او همه کار می کنند و نمی گذارند او کوچکترین زحمتی به خود بدهد و به عبارتی او را لای پر قو بزرگ می کنند.  حتی در بسیاری موارد وقتی هم که او به عقل رسید، هنوزدرهمه زمینه ها او دائماً تمجید کرده و محور قرار داده میشود. محور قرار دادن کودک و محبت افراطی کودک را در دریایی از محبت نادانانه غرق و خفه کرده  و او را تبدیل به فردی خودپسند و خود محور می کند بطوریکه او از همه توقع دارد که در خدمتش باشند زیرا که از کودکی چنین بوده و بآن عادت کرده است و باین ترتیب از او یک فاشیست و مستبد کوچولو ساخته می شود که در بزرگسالی این رفتار را ادامه خواهد داد. افراد خودخواه و از خودراضی دارای این تفکرند که همه چیز باید در اختیار آنها باشدولا غیر. در پس این نوع تفکر عقده های بزرگی نهفته است. وقتی افراد بسیاری در جامعه خودپسند بار آمدند، دیگر نمیتواند بین چنین افرادی دوستی صمیمانه و صادقانه بوجود اید و دوستی ها با کوچکترین پیش آمدی و یا تلاقی منافعی از هم میپاشند و حتی به دشمنی تبدیل میشوند. افراد خود پسند همیشه تلاش میکنند بهر قیمتی شده  به ثروت، قدرت و موقعیت برسند و اگر چیزی را که می خواستند به دست نیاوردند اغلب متوسل به اجحاف، زور و تهاجم می شوند. فرد خود پسند انسا ن ها را در ذهن خود به سه دسته تقسیم میکند 1ـ سودآور، 2 - غیرسودآور، 3-  خطرناک،  و براساس این ذهنیت معاشرت می کند، و حتی دشمنی را به عنوان وسیله ای برای رسیدن به اهدافش به کار می گیرد. 

این خصلت منفی در جامعه ما باعث شده است که عملاً کمتر ایرانی ای در آرامش روحی و روانی  باشند و دائماً  زندگی آنها تحت فشارهای عصبی و روانی بگذرد. 

وقتی کودکان ما این چنین رشد کرده و بزرگ  شدند ما دارای میلیون ها مستبد هستیم که همه مقابل یکدیگر قرار می گیرند و هیچ کس، کس دیگر را قبول ندارد و هر کس حرف فقط حرف خودش است. نتیجه آن جهنمی است به نام جامعه نا موجود ما که همه با هم درگیرند و همه هم ناراضی. 

. 

10  - نا درستی، تقلب و دروغگویی

 

 

متأسفانه شجاعت را از كودكي به ما در محدوده عضلاني و جسماني تعريف كرده و شرح داده اند ولي نه در محدوده اخلاقي، رفتاری و كرداري. در ذهن ما شجاعت پریدن از روی جوی آب و در خيابان در افتادن با متجاوز بوده است، ولی شجاعت اخلاقي را به ما ياد نداده اند. شجاعت اخلاقي يعني كه فرد در هر مورد و موقعیت بتواند با رشادت قد علم كند و حرف خود را بزند و كلمه "نه" را به هر چيز و به هر كس كه لازم ديد و تشخيص داد ابراز كند، حتي اگر در اين تشخيص اشتباه كرده باشد. چنين اشتباهي اصلاً مهم نيست زيرا بعداً قابل اصلاح است. براي مثال دعوت به مهماني را با شجاعت رد كند و بگويد حوصله اين مهماني را ندارم يا برنامه بهتري دارم و يا اينكه خوشم نمي آيد و عدم موافقت خود را با صراحت بگوید، ولي نه اينكه بگويد حيف كه زودتر نگفتيد. شجاعت اخلاقي يعني داشتن اين قدرت فكری و توان  كه خواست خودت، ميل خودت ، نظرات و قضاو ت هايت را  به صراحت و با استفاده از حداقل كلمات و در كوتاهترين مدت به طرف مقابلت منتقل كني و براي بيان آنها به انواع ابزارها و حيل متوسل نشوي. وجود اين همه لطیفه ها بخصوص لطیفه های سياسي در اين كشور حاصل همين نداشتن جسارت و قدرت اخلاقي است كه بتوانیم محكم و استوار و معقول و قانوني بايستیم و خواستمان را مطرح كنیم، لذا براي راضي كردن خود شروع مي كنیم به متلک و جوك ساختن و يا نقل قول كردن آنها يعني با كم ترين هزينه و بي‌خطرترين روش،  ضعف  خودمان را پوشش ميدهیم . "نه گفتن موهبتی است بزرگ که روان انسان را آسوده میکند. اگر "نه" های ساختگی ما محبوس بمانند، بزودی از ما موجودی نقاب دار و بیمارگونه  میسازند که یک گردان عصبانی از "نه" های سرکوب شده و نگفته  روان ما را در اشغال خود میگیرد. اکثر ما حرف هیچکس را قبول نمی کنیم تا اینکه معلوم شود راست است یا دروغ.  متاسفانه در جامعه ما دریایی از  نادرستی و تقلب رایج است که عمده وقت مردم صرف بکار گیری ویا مبارزه با آنها میشود که حاصل آن خستگی جسمی و روحی و نارضایتی  همگان میباشد. قصیده زیر از دورانهای گذشته یاد آور شرایط مشابه در آن دوران است:

 

  شنیدَ ستم که دزدی ز ناطور دشت                   به دروازه سیستان برگذ شت

  زبقال کوی، چیزی خرید                               ز آن چیز، بیچاره خیری ندید                                                 

بدزدید بقال از او دو نیم دانگ                        بر آورد دزد سیه کار بانگ 

خدایا تو شبرو به آتش مسوز                          که ره میزند سیستانی به روز

به شب هستم از فعل خود بیمناک                     به روز این ندارد ز کس ترس و باک

 

فروشنده یا مغازه داری که حاضر است به‌خصوص در ایام جشن ها و نوروز از فرصت استفاده کرده به هر قیمتی حد اکتر سود را به دست آورد و در سایر مواقعی هم سر هم و طنا نش کلاه بگذارد، بیانگر نوعی اختلال اجتماعی در هنجار ها وارزش های جامعه است که منافع مادی و خود محوری در آن دارای  بالا ترین ارزش‌ها است.

میدانیم مه دروغ مولود ناتوانی و نیستی است دروغ و نادرستی را کودکان اغلب در محیط های خانواده بعلت اختلاط با بزرگترها اکتساب می کنند و سود ناشی از آن را می بینند. کودکان درک می کنند که مادر به پدر دروغ می گوید و مشابهاً پدر به مادر و همچنین به خود او. .بعلاوه در تربیت خانوادگی هیچ کس دروغ را به عنوان عیب و زشت از ذهن کودک نزدوده است پس او هم از آن استفاده می کند و بعداً هم که بزرگتر شد با این روحیه باید برنده شود لذا علاوه بر دروغ، از تقلب و ریا ، ارتشاً و......   هم کمک می گیرد تا سود ببرد و به اهدافش برسد. از آنجایی که کل جامعه هم به آن آلوده است و کسی هم با آن مقابله و یا اعتراضی نمی کند، این رفتارها جزیی از رفتار و خلقیات درجامعه شده ه است. در جامعه ی ما دروغ گفتن بار منفی چندانی ندارد. تقیه یا دروغ مصحت آمیز حتی توصیه شده است. به این ترتیب هرکس دروغ می گوید چون مصلحتش در این بوده است بدون اینکه احساس شرم و یا ناراحتی بکند و نتیجه آن ایجاد بی اعتمادی عمومی در جامعه، استهلاک نیروهای فکری، مادی و اتلاف وقت و زندگی و عقب ماندن جامعه از رشد طبیعی و رسیدن به تعالی شده است. 

افرادی که با نادرستی رشد و بآن عادت کرده اند، نادرستی می شود شخصیت و کاراکتر شان، لذا صنعت کار، کار را درست انجام نمی دهد، نا بلد کار ناقص تحویل میدهد، پزشگ به جای زایمان طبیعی سزارین میکند که شب تا صبح بیدار نماند و در آمد بیشتری داشته باشد، کاسب هم با کم و گران فروشی سر همه کلاه میگذارد و به این ترتیب همه در حال خیانت به خود و جامعه هستند. 

ما دارای جامعه ای جهنمی مملو از دروغ، تقلب، تظاهر، خودپسندی می باشیم و همه هم از آن ناراحت و ناراضی اند، شدت و گستردگی  آن در حدی است که حتی افراد دروغ گو و متقلب هم خود را شاکی و ناراضی از دروغ و تقلب نشان می دهند. 

 

11- فقدان هویت 

 

کودکان ما در محیط خانواده هویت و شخصیت مستقل پیدا نمی کنیم زیرا که اجازه اظهار نظرنداشته اند و در نتیجه در بزرگسالی ثبات رای پیدا نمیکنند و مجبورند در مقابل دیگران خود را تطبیق بدهند و سیاست بکار ببرند. اضافه بر آن در شرایطی که ما زندگی کرده و میکنیم  و مهلکه هایی که در درازای تاریخ بر سرمان آمده است باعت شده که هویت خود را نیز گم کنیم. درآنالیز جامعه  ما به این مسأله مهم برمی خوریم که ایرانیان مدت ها ست دچار فقدان هویت است  و در کمای تاریخی و چندین قرنی قرار دارند.

ایرانی دیگر ایرانی باستانی با روحیه سلحشوری، التزام به عهد که کلیه مورخین آن را تأئید کرده اند و راست گویی و پرهیز از دروغ نیست. ایرانی با وجودی که سیصدسال زیر سلطه خلفای عرب بود و دویست سال سکوت کرد و دین و خلقیات آنها را گرفت، ولی عرب نشد. ایرانی فرد متجدد و متمدن امروزی هم نیست و فقط ظواهر ان را یدک می کشد.  می بینیم که مسأله فقدان هویت بسیار حاد است و ما در میان سه فرهنگ دست و پا میزنیم 1 -  فرهنگ پیش از اسلام 2 - فرهنگ دوران اسلامی 3 - فرهنگ مدرن و غربی.                        

        فقدان حس وطن پرستی ایرانیان که بسیاری مورخین هم آن را ذکر کرده اند خود یکی دیگر از علل و نشانه های فقدان هویت ما نیز می باشد.در تجاوز عراق به ایران مسئولین با این شعار که "به اسلام حمله شده"،  مردم را که از نظر مذهبی شرطی بودند به دفاع از وطن کشانیدند، معلوم نبود اگر فقط شعار "وطن در خطر است"،  چه تعداد  داوطلب مقابله با دشمن می شدند.عدم الغاء حس وطن پرستی و نوع دوستی در خانواده ها و در کودکی نیز از دیگر علل  است. امریکای بی تاریخ و بد تاریخ بقدری در کودکستان ها و دبستان ها وغیره خود راجع به وطن و تاریخ خود تبلیغ می کند و به پرچم و ملیتی که ندارند احترام می گذارند که همه آنها فکر می کنند که فقط امریکا در دنیا وجود داشته و بقیه هیچ. 

وطن در ایران ما می‌تواند دهی در کویر یا در شمال یا در آذربایجان باشد,آسفالت یک خیابان در پایتخت یا شهر دیگر, خاته ی اجاره ای, ویلا, باغ, اولین برف و یخبندان, یک راه پر پیچ و خم در کوهستان, منظره تپه ها و مه و نور خورشید که به کوه‌ها می تابد, همه این‌ها و بسیاری دیگر می توا نند وطن باشند. هر محلی که ممکن است بنظر دیگران اصلأ نیاید و حتی زشت و کریه باشد، برای کسی که در آنجا مدت زیادی زندگی کرده و یا متولد شده است ، نزدیکی, اشتیاق و اعتماد خاطر ایجاد میکند. این به این معنا نیست که باید آن محل را حتمأ دوست داشته باشیم. 

بسیاری در جوانی می‌خواهند از محل تنگ زندگی خود دور شوند ولی بعدأ به وسیله نیروی نا مشخصی جذب شده و بر میگردند. ممکن است برای ما پس از اینکه از محل تولدمان دور شدیم برایمان مشخص شود که محل تولدمان چقدر برایمان اهمیت دارد. داستایفسکی می‌نویسد "بدون وطن یعنی غم و اندوه، ولی چرا چنین است.؟ چرا خیابان ها، خانه ها،کوه و باغ‌های وطن با‌ارزش تر از همه جا هایی که ما در آن بوده و یا هستیم، می باشد.؟ حتی از جاهایی که جالب‌تر, زیبا‌تر و بهتر.هستند.؟ 

یک ضرب المتل روسی دیگر می‌گوید " نه آن جایی که تو درختان را می شناسی، بلکه آن جایی که درختان تو را می‌شناسند، وطن تو است" واقعأ همین‌طور است: وطن در‌واقع جایی است که ما همیشه آن را می‌بینیم و به آن برخورد می کنیم، وطن محلی است که در آن درختان نه تنها انسان‌هایی را که فعلأ هستند میشناسند، بلکه انسان‌هایی هم که قبلأ بودند می شناسند. 

 

تربیت خانوادگی ما را راحت طلب و خودپسند و خودمحور بار آورده است، بطو ری که ما با کوچکترین احساس ناملایمات عکس العمل راحت طلبانه،  یعنی فرار از صحنه مبارزه را به اجرا درمیآوریم. بهترین نموته آن جلای وطن ً میلیون ها نفر به خارج را میتوانیم نام ببریم که به خاطر این که حکومت و یا دولت را دوست ندارند و مشکلات را نمی توانند و یا نمی خواهند تحمل کنند به غرب رفته اند و تن به پست  ترین کارها داده اند که برای کشور خود نمی کردند. متأسفانه بسیاری تحصیل کرده ها و به اصطلاح فهیمده ها این کار را کرده و بقیه مردم هم بدون فکر از آنها تقلید کرده اند. آیا این همان ادامه روحیات قبلی ما که امثال میرزا آقاسی و نوری را آفریده بود، نیست.؟ درآن زمان آن طور بود و در این زمان این طور، ولی روحیات در اصل همان است. 

آلمان بعد از جنگ دوم جهانی یکپارچه خرابه بود و در شهرها و سایر مناطق جایی سالم و برای ماندن نبود. هیچ چیز وجود نداشت غیر از مرگ. در یک ماه آخر محاصره برلین 52000 کاتیوشا، دو میلیون سرباز و هزاران هواپیما شب و روز شهر را بمباران و توپ باران می کردند و مردم خانه به خانه، طبقه به طبقه و آجر به آجر مقاومت می کردند و در همین حال هم ارکستر سمفونیک در تالار زیرزمینی برای شادی روحیه مردم می نواخت. در پایان جنگ عملاً کسی از آلمان مهاجرت نکرد، ماندند و در مدت چند دهه مرفه ترین و پیشرفته ترین جامعه اروپا و جهان را با کار سخت، صادقانه ,مشارکت و همدلی و یک دلی ساختند.

ولی میلیون ها نفر از ما بخاطر فقدان هویت و برای راحتی تن و روان به چیز دیگری فکر نمی کردند بجز مهاجرت. آنها صدها میلیارد دلار سرمایه کشور را برداشته و در خدمت همان هایی که با ما دشمنی داشته و دارند و ما را باین روز انداحته اند، قرار داده اند  و به عمل خود نیز افتخار می کنند.

  

                                             آیا فقدان هویت بیشتر از این می شود؟؟؟ 

 

12- مسخ شد گی ما 

 

                         "موتور زندگی کنجکاوی وخلاقیت است که انسان را بیدار نگاه می دارد" 

 

 

مسخ شدگی و نسیان در ما قرن ها است که سابقه دار است و خود را بشکل بیعلاقگی به محیط،،  جامعه و بصورت "بمن چه"  بروزمیدهد. در فصل دوم این کتاب این مسخ شدگی در مقابل هجوم مغول و در در جنگ با تزارهای روس واز دست دادن حدود 40 درصد از خاک کشورمان شرح داده شد و همان‌طورهم  که میدانیم همه مات و مسخ شده فقط ناظر این وقایع بوده اند. ما در مقابل قدرت ها با خود باختگی،انفعال و مسخ شدگی برخورد کرده و می کنیم. مسخ شدگی تاریخی ما با سقوط دولت ساسانی و سلطه بیابانگردان شروع و با هجوم مغول به اوج خود رسید و عمومی و همه گیر شد و بعد به صورت درویش مسلکی و کنار کشیدن از همه چیز و فراموش کردن همه چیز درآمد به طوری که در مقابل هیچ حادثه، فاجعه، چه خوب و چه بد دیگر عکس العملی نشان نمی دهیم. مردمی با چنین رفتارهایی  تنها به انتظار قضا و قدر می نشینند که قرن هاست ما چنین کرده و می کنیم. در مواجهه با بلایا یا به مانند کبک ها که سر را زیر برف می کنیم به تصور این که دیده نمی شویم، و یا چشم ها را می بندیم و امید به آسمان می نشینیم که شاید این اتفاق نیفتد و وقتی هم که افتاد، آن را مشیت الهی بدانیم. باین ترتیب خود را راحت کرده و در کمای تاریخی غنوده خود و همه  چیز را به دست فراموشی و نسیان می سپریم، نسیان تاریخی ما نیز از این مقوله است: 

 

بخت به دولت و به کاردانی نیست                                  جز به تایید آسمانی نیست            

کما که گر ز غصه مرده ز رنج                                       ابله یافته در خرابه گنج

 

مسخ شدگی در زندگی روزمره و خانواده ها یمان نیز دیده میشود. خانواده ها به مشکلات و عیوب روانی، رفتاری، جسمی کودکان توجه نمی کنند مثلا کودکی که کناره گیر شده، محزون یا پرخاشگر و عصبی است زیر ذره بین برده نمی شود و طبیعی انگاشته می شود و اگر هم متوجه آن شدیم فقط به تأیید آن می پردازیم که:  بله مدتی است کناره گیر یا عصبی شده است و عکس‌العملی در قبال آن انجام نمی دهیم و خود را با این تصور راحت می کنیم که "بزرگ شد خودبخود درست می شود." در دوران بلوغ هیچ خانواده ای راهنما و روشنگر نوجوانان نیست. روشنگری در مسائل جنسی اصلا وجود ندارد و نوجوانان اطلاعات خود رااز طرق مختلف و یا دوستان دریافت میکنند. 

 

در جامعه، همگی ما و حتی مسئولین بطریقی مسخ شده و بی اعتنا عمل میکنند.برای مثال سال‌ها است که حدود 20000 نفر در تصادفات جاده ای کشته می‌شوند، این فاجعه فقط تفسیر میشودکه جاده ها فنی نیستند. در ایران شبانه‌روز از رگلاتور های نا کارآمد در خیابانها دائمأ گاز به بیرون نشت میکند وعلاوه بر آلودگی هوا، سرمایه هنگفتی به هدر میرود. صفحات سقفی ایرانیت و لنت های ترمز,که به علت به کارگیری آزبست (پنبه کوهی) در آنها  که سرطان زاست و حدود 50 سال است عملاً در دنیا ممنوع شده و یا با شرایط خاص (ماسک و دستکش) با آن و قطعات آن برخورد می شود، در ایران حتی با اره بریده و  غبار آن  تنفس می شود و ده ها سال است که غبار لنت های ترمز در شهرها تنفس میشوند که یکی از عوامل عمده شیوع سرطان ا ست. در کلیه شهر ها در روز ده ها هزار لامپ در اماکن، اداره جات، راه ها، پادگان ها و ... روشن است ولی ظاهراً به کسی مربوط نمی شود و کسی مسئول آن نیست و منابع باید به هدر بروند. مسخ شدگی و بی خیالی در مقابل خطرات مصرف موادی چون رنگ قرمز در شیرینی پزی، مواد سمی مانند تینر، وایتکس، جوهر نمک و سمییات در کشاورزی و ..در حدی عمومی و زیاد است که درج آن ها صفحات زیادی را طلب خواهد کرد. امید است درج چند مورد از آن مردم و مسئولان را به فکر وادار کند. 

 

 

 

 

 

 

 

 

                           فصل سوم 

 

                                    راه های درمان 

 

 

 

 

 

 مقدمه : نتیجه بررسی رفتار و خلقیات ما ایرانیان 

 چکار باید کرد؟ 

الف ـ تغییر درساختار تربیت کودکان  ....................................................................................

         1 - جلوگیری ازابرازمحبت افراطی به کودک

         2 – پرورش فکر و اندیشه و رشد آن

         3 – ایجاد نظم و انضبات و مسئولیت پذیری

         4 –دوری از عوامل استبداد

         5 - طردخودپسندی و خودخواهی 

        6- -تعلیم صداقت و راستگوئی 

        7- پرهیز ازبدبینی و بی اعتمادی 

        8- -دوری از راحت طلبی 

        9 -حل مسآله جنسیتی 

 

ب -  تغییر در ساختار جامعه (دموکراسی واقعی)    .........................................................................................................................

1-                 ساختار مدیریت روستاها

2-                  ساختار مدیریت بخش ها 

3-                 ساختار مدیریت استان ها 

4-                 ساختار مدریت کشوری 

     

 

ج -   رفع عوامل ایجادکننده نابهنجاری های موجود

 

 

د -   سخن پایانی 

 

 

 

 

 

   مقدمه

 

 

 نتیجه بررسی رفتار و خلقیات ما ایرانیان 

 

 

در دو فصل گذشته خلقیات و رفتارهای منفی ما و علل ایجاد  آن ها بررسی و نشان داده شد.  حال برای تغییر و اصلاح آن ها چه باید کرد و از کجا باید شروع کرد.؟ در مرحله نخست بر هر یک از ما لازم و واجب است که رفتارها و خلقیات منفی ذکر شده در خودمان را مورد بررسی قرار دهیم تا بدانیم چند مورد از آنها را در خود داریم  تا با شناخت آنها وعلل شان، خود با تصمیمی قاطع و آگاهانه در پی رفع و اصلاح آنها و تغیر بنیادی در نحوه تفگر و رفتارمان برآییم. ما اگر رفتارهایمان را حتی از خودمان هم پنهان کنیم قطعآً به مرحله بعدی نخواهیم رسید و دیگر در زندگی اجتماعی مان، نه مشروطه، نه دیکتاتوری، نه رهبر ملی، نه رهبر مذهبی، نه جمهوری، نه امریکا، نه انگلیس، نه روسیه، نه آلمان و نه حتی تعویض رژیم ها، درد ما را دوا و درمان نخواهند کرد، درمانش فقط و فقط در خود ماست. یعنی که "از ما است که بر ما است" اگر هم صدها بار حکومت ها را از بیخ و بن برکنیم، تمام دشمنان فرضی و واقعی داخلی و خارجی را از روی زمین برداریم و اگر تمام افلاک و سماوات را به خدمت خود درآوریم، باز هم تا زمانی که ریشه ی مشکل را درخودمان برطرف نکرده ایم، تمامی اینها  فقط مسکن هایی خواهند بود و درد بعد از مدتی به نحو و شکل دیگری دوباره بروز کرده و گریبانمان را خواهد گرفت. ما باید هر کاری را که برای بهبود وضع و شرایط اجتماعی  کشور لازم است انجام دهیم، ولی به موازات آن می باید به مسایل درونی خودمان بپردازیم و به گرفتاری های رفتاریی، روحی و روانی که همه به آن دچار یم فکر کرده و در پی چاره باشیم. پزشگ حاذق در مورد ما حتماً چنین تشخیص خواهد داد که اکثریت ما کم و بیش به 14 مورد از بیماری زیر مبتلا هستیم :

1 - خودمحوری و برتری جویی  2- فقدان آگاهی تاریخی 3- فرصت طلبی 4- تظاهر 5- حسادت  6 - بدبینی و عدم اعتماد  7 -  قانون گریزی  8 - احساساتی بودن و نیندیشدن  9 -  بی برنامگی  10 -  توقع و زیاده خواهی11 - دوگانگی روح  12 -  راحت طلبی 13 – مسخ شدگی 14 - مسؤلیت ناپذیری.

 

نمونه ای از جمع این رفتار ها را میتوانیم در میدان توپ خانه( امام خمینی) تهران شاهد باشیم که چگونه ده ها دستگاه اتوبوس روشن و پر صدا هوا را در حد غیر قابل استنشاق آلوده میکنند،  صدها موتورسیکلت مسافر کش با موتورهای روشن وغرش های کر کننده و فریاد راننده های آن ها در پی مسافرند، همزمان در گوشه غربی میدان موزیک با صدای بلند مردم را برای بازدید از موزه دعوت می کند و اتومبیل  های سواری و تاکسی ها هم مشغول رقابت با هم و با  پیاده ها مشغول  به راست و چپ جولان ویراژ دادن و بوق زدن اند. در هنگام ظهر صدای اذان برای این که بهتر شنیده شود، بلند تر از همه به این ارکستر ناهمگون و سرسام آور اضافه می شود مردم هم با حالت های عصبی در لابلای اتوبوس ها، تاکسی ها، موتورها، چرخ دستی ها و بساط ها می لولند و در هراسند که مبادا توسط موتورسواری و یا ماشینی زیر گرفته شوند، هیچ کس هم برای رفع این هرج و مرج اقدام و یا اعتراضی نمی کند، زیرا که در خانواده ها و در جامعه به هرج و مرج عادت کرده ایم.  شرح این صحنه نمایانگر فرهنگ پوسیده ای است که در آن بی علاقگی، مسخ شدگی، فقدان مدیریت و نظم و انضباط،،  فرصت طلبی، تجاوز به حقوق دیگران، قانون گریزی، خودمحوری  و عدم مسئولیت یعنی  بسیاری از رفتارهای منفی ما در یک جا جمع و موج می زنند. این وضعیتی کمتر و بیشتر در برخی شهرها نیز دیده می شود. این درهم برهمی و فقدان شفافیت ناشی از رفنارها وخلقیات های ما است که همه هم  از آن آزرده ونا راحت ایم و خواستار تغییر آن میباشیم. جمیع این رفتار ها  نمایانگر یک بیماری مزمن و مهلک در روحیات، خلقیات و طرز فکر ماست ّکه باعث شده است که نا خود آگاه در هرج و مرج زندگی کنیم، همه با هم درگیر ومشغول زمین گیر کردن یکدیگر ودر نتیجه کشور باشیم و تمام تلاش‌ها هم برای برون رفت از این وضعیت هم به جا یی نرسند و بی نتیجه بمانند. ما سه بار انقلاب کردیم ولی به نتیجه‌ای نرسیدیم، یکصد و اندی سال است که نفت اسنخراج می کنیم ولی هنوز یاید از بیگانگانی که بعضآً دشمن ما هم هستند تقاضا کنیم نفت مان را استخراج کنند و به ما ابزار و وسایل این کار را بدهند. این است که تغییر این فرهنگ پوسیده بر همه ما واجب و لازم می گردد. 

 

 

    چکار باید کرد ؟

 

 

با توجه به فجایعی که در طی تاریخ  بر ما اثرات منفی گذاشته اند و با توجه به این که عاملیت انسان در برابر فاجعه مفهومی فرهنگی دارد و پاسخ به فاجعه، خواه متأثراز دانش قومی، ملی، محلی و یا ساختارعلمی و عملی باشد، پاسخی فرهنگی است. پس این ساختار تاریخی است که فاجعه را تولید کرده و باز هم تولید خواهد کرد که در جهان توسعه نیافته قابل مشاهده است. مردم می بایست از فاجعه های گذشته برای یک استراتژی رفتاری جدید سود جویند، اما در کشورهایی که بکرات فاجعه در آنها تکرار شده است،  جامعه و سیستم اداری و مردم از تجربه های قبلی نیاموخته اند و فاجعه را یک امر مقدر و غیرقابل پرسش قبول کرده اند، این است که فاجعه باز تولید می شود. درواقع فرهنگ های فاجعه پذیر، فرهنگ های نسیان یا فرهنگ های بی اعتنا هستند واین فرهنگ ها سرشتی هم بافته با وقوع مکرر فاجعه دارند و زمینه ی جامعه در شکل گیری آن نقشی مهم دارد و فرضیات و ساختارهای محدود فرهنگی به تکرار فاجعه می انجامد. نقطه آغاز پروسه تاریخی تولید و استمرار آن در خانواده هاست و در آنجا است که این خلقیات و رفتارهای اجتماعی نطفه های خود را می بندند و سنت های کهنه و قبیلگی را منتقل می کنند که انتقال آنها هم عمد تاً توسط مادران است. در ضمن ما می دانیم که مادران خود در انقیاد ساختار قبیلگی و استبداد هستند و به این سبب برای تربیت کودکان در جامعه صنعتی امروز فاقد دانش و بینش لازم می باشند، ضمنا تاریخ نیز نشان داده است که تغییر رفتارها و شرایط اجتماعی فقط با تغییرات ساختاری و طی زمان امکان پذیر است وگرنه رفتارها و شرایط اجتماعی قبلی دوباره برپا می شوند. بهترین مثال آن انقلاب فرانسه است که با شعار برابری، برادری و آزادی برپا شد و با وجود خلع ید از اشراف, فئودال ها و روحانیون و حاکمان با ابراز گیوتین، ولی چندی نگذشت ناپلئون امپراطور شد و شعارها فراموش و همان سیستم قبل از انقلاب مجدداً احیاء شد و ناپلئون با استبداد نظامی شمال افریقا و شرق اروپا و روسیه را به خاک و خون کشید و شعارهای انقلاب پایمال شدند و تاکنون هم عملی نشده اند، زیرا که ساختارها دست نخورده باقی مانده بودند و تغییری در آنها داده نشده بود. 

اروپائیان به این مرحله و موفقیت رسید ه اند چون حدود 400 ـ 500 سال کسانی مانند ولترها، روسوها، ویکتورهوگو و ده ها متفکر دیگر افکار مردم را روشن کرده  و تغییر داده ا ند. 

 

ما نیازمند انقلابی ریشه ای و ساختاری درسه حیطه ی زندگیمان یعنی در ساختار وتربیت کودکان و خانواده ها، تغییر درمدیریت و ساختار جامعه و در نهایت تغییر در زندگی اقتصادیمان می باشیم . مورد سوم میتواند بعنوان عاملی بسیار مؤٍثر تغیرات شگرفی را به وجود آورد، باین ترتیب که روش اقتصاد درهای باز را که یکی از عوامل عمده عقب ماندگی و وابسنگی ما به بیگانگان است را کنار بگذازیم و بدانیم که درهای باز عاملی شدند که تجار، ابریشم مصنوعی ارزان خارجی را وارد و تولید ابریشم طبیعی ما را که قرن ها تولید و صادر می نمودیم، از بین ببردند و مشابهاً با وارد کردن پارچه های الیاف مصنوعی تولید پارچه های پنبه ای و همچنین پنبه کاری ما را از بین ببرند و بهمین نحو و بتدریج در همه زمینه ها وابستگی ایجاد کردند. ما باید با این تز پیش برویم که دیگر صادرکننده مواد خام به خصوص نفت  و غیره نباشیم، مگر بلحاظ ضرورت، و تصمیم بگیریم که می توانیم و حاضریم برای مولد شدن هر ناراحتی، کمبود وغیره راتحمل کنم . دست ها را بالا بزنیم و این همه امکانات خدادادی بالقوه را به بالفعل تبدیل کنیم وهر کالایی را که نیاز داریم تولید کنیم واگر نتوانستیم موقتأ از آن صرف نظر کنیم. این تنها راه مبارزه با امپریالیزم است نه فریاد مرگ بر این یا آن، که تاًثیری نداشته و میتواند باعث دشمنی بین مردم و اقوام شود. باین ترتیب ما خواهیم توانست با امکانات عظیم خدادادی که داریم جهش بزرگ و سریعی را انجام دهیم ونیاز به دریوزگی نزد بیگانگان برای هر چیز را نداشته باشیم. 

ما اگر بخواهیم به صورت تدریجی و خود بخود این خلقیات منفی ذکر شده را تعدیل و یا تغییر دهیم، مستلزم زمان زیادی خواهد بود و با توجه به سرعت پیشرفت  و رقابت در جهان لازم است این کار با یک برنامه فراگیرو همگانی وجهشی صورت گیرد و روشهای برنامه ریزی و مدون شده در جهت تغییر ساختارها  با بکار گیری تجربیات گذشته و استفاده از تجربیات سایر کشورها بکار گرفته شود و ساختارتعلیم و تربیت در مدارس و خانواده‌ها و همچنین در مدیریت جامعه وکشور تغییر داده شود تا باین وسیله پایه ها ییک جامعه سالم، متکی بخود و در مسیر پیشرفت و شکوفایی  ریخته شود که تنها راه برای درمان این وطن دردمند میتواند باشد. 

در زیر پیشنهاهایی جهت اصلاح وتغییردر ساختار تعلیم و تربیت کودکان، و در جهت اجتمایی و شهروند شدن  انها و همچنین تغییر در ساختار مدیریت جامعه و ایجاد دمکراسی واقعی و پایدار و  ایجاد جامعه ی مدرن و امروزی ارائه شده است. 

 

 

الف ـ تغییردر ساختار تربیت کودکان 

 

 

 این مادران هستند که در خانواده ها بار اصلی تربیت کودکان را به دوش می کشند و نیز عامل اصلی انتقال سنت ها به کودکان و نسل های بعدی می باشند. تعلیم دادن و آگاه کردن مادران از طریق رسانه های جمعی، کتب تربیتی، انجمن های خانه و مدرسه و نهادهای دولتی می تواند تاحدودی در رفع و اصلاح  خلقیات منفی و ارتقاع دانش تربیتی مادران کمک ساز باشد، ولی با توجه به بافت فرهنگی و اجتماعی ما و قرن ها نهادینه شدن بسیاری از این رفتار ها، اصلاح آن ها با این روش‌ها  برای رسیدن به  حد مطلوب، بسیار کند و طولانی خواهد بود. از این رو است که باید در پی راه حلی جهشی برای برون رفت از آنها باشیم تا بتواند جوابگوی شرایط زمانی فعلی را که با سرعت در حال تعییر و تحول است، جوابگو باشد.  برون رفت ازاین  گرداب ها میسر نمیگردد مگر با تصمیمی قاطع برای تغیر و تحول در ساختارهای تربیتی کودکان و جایگزینی روش های تربیتی جدیدی که مانع انتقال و استمرار رفتار و خلقیات منفی ذکر شده به کودکان گردد، تا دوباره این خلقیات برنگردند، همونطور که گوستاو لو بن روانشناس معروف میگوید " در نهاد هر انسان بالغ و عاقل جهان امروزی حتی در بهترین شرایط فکری و آموزشی، غالبا دو شخصیت متفاوت نهفته است، یکی انسان مدرن، آنچنان که تحصیلات و مطالعات او همراه با محیط اخلاقی و اجتمایی وی آنرا ساخته اند، دیگری انسانی کهن که خمیر مایه عاطفی او در کارگاه نفوذهای اجدادی او  شکل گرفته و بر ضمیر ناخود آگاهش نقش اندیشه ها و اعتقادات گذشنه های دور، زده شده است و در نزد بسیاری از ما در لحظات انتخاب نهایی همین ضمیر ناخود آگاه است که علیرقم همه واقعیت های پذیرفته شده، واکنشهای اجدادی را بصورتی ظاهرا نو به میان میآورد، و اندیشه های میراثی آنانرا کلمه به کلمه به ما دیکته میکند، ولو اینکه باور بدانها رنگ آزاد منشی زده شده باشد."                                                                                                                                   

 

برای ایجاد تغیرات واقعی پایدار و اجتماعی شدن کودکان لازم و واجب است که تعلیم و تربیت آنها به اجتماع  و متخصصین  یعنی کودکستان ها و دبستان ها واگذار شود.  به این ترتیب که شروع تحصیل اجباری کودکان به جای هفت سالگی، در دو یا سه سالگی در کودکستان ها شروع شود، ا لبته کودکستان به معنی امروزی آن و مشابه کشورهای متمدن و مترقی با آموزگاران و پرستاران  تعلیم دیده و با تجربه، مدیر، کاردان، فرهنگی و آگاه به مسایل روان شناسی کودک و با جهت گیری در اصلاح رفتار و خلقیات منفی و اشاعه رفتارهای صحیح و مثبت کودکان جهت آماده سازی آنها برای ورود به جامعه مدرن و امروزی. به این ترتیب در روز کودکستان ها وظیفه تعلیم و تربیت صحیح و امروزی کودکان را به عهده خو اهند گرفت و در عصر و شب کودک محیط گرم خانواده خود را خواهد داشت. عمده وظیفه کودکستان ها اجتماعی کردن کودکان، یعنی خود را شناختن، با هم بازی کردن، آموزش سازگاری با هم، دوست داشتن یکدیگر، انجام کارها و فعالیت های مشارکتی و دست جمعی، کمک به یکدیگر، القاء حس وطن پرستی، تعلیم نظم و انضباط ، راست گویی و پرهیزاز دروغ، شجاعت، قناعت و ... می باشد. کودکان  باید به اماکن باارزش باستانی، مذهبی و غیره  در شهرها و محل های سکونت شان برده و با آنها با آن ها آشنا کرده شوند، تاریخ شان  را بشناسند، طبیعت و کوه ها و رودها ... غیره را باید به آنها شناساند، آن ها باید به موزه ها، محیط های شهری، عبور از خیابان، گردش های علمی  برد و کاردرکارخانه جات و کارگاه ها را بآن ها شناساند، تا مشاهده کنند که هر چیزی چگونه  و با زحمت و تلاش ساخته می شوند. این آشنایی ها در ضمن  کمکی خواهد بود در انتخاب شغل آینده آن ها. به کودکان در کودکستان ها باید رفتارهای اجتماعی لازم امروزی، مانند برخورد با دیگران، نحوه غذا خوردن، صحبت کردن، فکر کردن و سؤال کردن و قانع شدن را تعلیم داد.                                                                                                                                       از نقطه نظر روا ن شناسی معمولآً چیزی را که انسان نشناسد به آن علاقمند هم نمی شود. این در کلیه موارد صادق است مثلا کسانی که وطن خود، تاریخ آن و وقایع  شهر خود را نمی شناسند،  نمی توانند به آن ها هم علاقمند شوند. می بینیم کسانی که به کشور دیگری سفر  می کنند به آن کشور علاقمند می شوند، در حالی که به کشور مجاور آن حتی اگر بهتر هم باشد علاقه ای نخواهند داشت زیرا شناختی از آن ندارند. 

کودکستان و دبستان ها می توانند علاوه بر آن رل عمده ای هم در تغییر ساختار و اصلاح رفتارو روش ها در خانواده ها به خصوص مادران را بازی کنند، از طریق انجمن های خانه و مدرسه و از طریق خود کودکان با ارسال کتب، دستورالعمل ها و اطلاعات کتبی و جلسات و سمینارها، راهنمایی وآگاه کرد و دانش تربیتی و سطح معلومات آن ها را ارتقاء بخشید و از کودکان و نوجوانان به عنوان عامل انتقال دهنده اصلاحات واحیائ رفتار های صحیح به داخل خانواده ها بهره جست،   مادران را در امورکودکستان و دبستانها به مشارکت کشانید، سمینارها و سخنرانی های اصلاح رفتاری برای آنها برپا کرد و و با این روش کودکان و نوجوانان با تربیتی صحیح و به دور از رفتار و خلقیات منفی رشد کرده و افرادی اجتماعی، منظم، مستقل و با فکر و اندیشه بار می آیند و این می تواند ما را طی یک نسل به انسان هایی معتدل، فکری اجتماعی، وطن پرست، پایدار و مستقل و ... تبدیل کند. 

در ژاپن از سال اول تا ششم ابتدایی کودکان باید اصول اخلاقی و برخورد با یکدیگر و با مردم را بیا موزند و برای آن‌ها تا سوم ابتدایی هیچ گونه امتحانی وجود ندارد، زیرا که هدف از آموزش و پرورش القأء مفاهیم و ساختن شخصیت آن‌ها ست و نه نمره امتحان و اجبار. در مدرسه‌ها نمره داده نمی شود، ارزشیابی ها هم بصورت گروهی و در خود گروه دانش آموزان انجام می شود وگروه باید سعی  و تلاش کند که همه افراد گروه در سطح خوبی قرار گیرند.

انسان ها آنچه را که در کودکی یعنی تا حدود 10 سالگی آموخته ا ند برای همیشه در ذهنشان می ماند و تغیر آن مشگل و بسیار زمان بر خواهد بود و این دلیل دیگری است برلزوم واگذاری تعلم و تربیت کودکان به کودکستان و دبستان ها،   بخصوص که اکثریت قابل توجهی از زنان و مادران ما کم سواد میباشند وحتی آنهایی هم که تحصیل کرده اند فاقد آگاهی های لازم در مورد تعلیم و تربیت صحیح میباشند و از تجربیات مادران خود استفاده می کنند. اکثریت دختران ما صرفأ برای هم رنگ شدن با جامعه به تحصیل علم می پردازند و نه برای به کارگیری و استفاده از آن. سیستم آموزشی هم طوری است که دانشجویان طی مدت چند سال حدود 50 تا 80 جلد کتاب را بسته به نوع تحصیلات از حفظ کرده و بعد فراموش میکنند و تائیده ای به نام دیپلم یا لیسانس بخاطر حفظ مطالب این کتابها دریافت می کنند. این تحصیلات حتی کمکی برای شناخت رفتارها وخلقیات خود آنان هم نمی کند و آگاهی و یا شناختی هم برای تربیت صحیح کودکان به آن ها نمی آموزد و چون عادت به مطالعه هم ندارند، پس  از این طریق هم اطلاعاتی به دست نمی آورند و می ماند تنها معلومات انتقالی قبیلگی و کهنه ای که از مادرانشان دریافت میکنند که آن‌ها را متقابلآً را به نسل بعدی منتقل می کنند.

ما با تفکر قبیله ای و نحوه خلقیاتمان حدود 40 درصد از بهترین قسمت های خاکمان را براحتی از دست دادیم و علت اینکه یقیه را از دست ندادیم در این بود که در آن زمان نفت و سایر منابع چندان مطرح نبودند. در حال حاضر امپریالیزم آنگلوساکس و صهیونیسم برنامه تجزیه ما را به چند کشور کوچک ( طرحی که در زمان جنگ اول ریخته شده بود ولی بخاطر انقلاب اکتبر اجرانشد) دارند، بهمین خاطر لازم و واجب است که جمع و متحد شده و جامعه مان را با دو سیستم پایدار متحد و یکپارچه کنیم .یکی ایجاد سیستم تربیت نوین کودکان در کودکستانهای مدرن و همزمان با آن ایجاد سیستم خدمت سربازی همگانی(زن و مرد) به روش سویسی که روشی مردمی است. این روش سربازی چنین است که همه اعم از مرد یا زن  مشمول خدمات سربازی دایم العمر می شو ند. در ابتدا هر کس دوره کوتاه تعلیمات سربازی را میگذراند و سپس یک رشته تخصصی نظامی ( مثلا پیاده نظام،تانک، ضد هوایی، چترباز و غیره) را برای خود انتخاب میکند و برای همه عمر در جنب شغل خود، سرباز در رشته انتخاب کرده خود میمانند وهر سال هم دو هفته مرخصی پرداخت شده دریاف و در رشته انتخابی نطامی  خود برای تعلیم روی سلاح های جدید به پادگانها میروند. خاصیت این روش در این است که هر زمان لازم میتوان فورا میلیون ها نفر سرباز مسلح با تعلیمات و تسلیحات  روز را بسیج کرد و احدی از بیگانگان حتی تصور تجاوز و یا دخالت در کشور را بخود نخواهد داد. این دو سیستم یعنی سیستم سربازی مردمی و کودکستان ها ی نوین مردم را اجباراً به جمع گرایی، با هم بودن، اجتماعی شدن  و کمک به

یکدیگر رهنمون کرده و اطاعت از قانون ومافوق و نظم را تعلیم  و اجبار خواهد  کرد.

 

همانطور که در بررسی تاریخ 500 ساله مان مشاهده کردیم  خلقیات و رفتارهای منفی مان عامل اصلی این همه بلایا یی بوده که که بر سرمان آوده شده است واغلب تهاجمات بیگانگان را هم خودمان عامل و محرکش بوده ایم . در دوران ساسانی روحانیون مغ زرتشتی سواد را صرفاً برای خودشان قرار داده بودند ومخالف سواد آموزی مردم بودند و اصلاحات مانوی ومزدکی را هم نپذیرفتند ویکی از آنها، بهروز که بعداً سلمان فارسی نامیده شد وبه مزدکیان پیوسته بود، پس از قتل عام آنها توسط انوشیروان بطرف مسلمانان رفت وبا نشان دادن نهرهای ورودی کم عمق دجله به مدایین، ورود اعراب به شهر وتصرف آن را ممکن ساخت و باعث سقوط امپراتوری ساسانی شد وحاکم مدایین پس از تصرف آن شهر شد. غایرخان حاکم شهر اطرار درخوارزم به طمع اموال مغولان همه آنها را به قتل رساند بجز یکی که او به چنگیر اطلاع داد و سیل مغولان را روانه ایران کرد.

 

ما طی هزاران سال از نظر روحی، جسمی، اجتمایی و فردی فرسوده شده ایم لذا برای رستاخیز و دوباره زنده شدن خون تازه ای لازم داریم که با تغییر ریشه ای درساختارهای زندگی مان با تعلیم وتربیت کودکان از 2 تا3 سالگی مینواند شروع خوبی باشد. زنانمان باید بجای کار برای قبیله یا خانواده خود، برای قبیله  و خادواده 80 میلیونی ایران بکار گرفته شوند، سربازی و سلحشوری با روش  مردمی برپا شود، تجارت خارجی فقط به ورود کالاهای سرمایه ای و مورد نیاز وتجارت داخلی شفاف و بدون سنت زشت چانه زنی انجام شود، زمینهای شهری از سیستم کالا خارج و بصورت تعاونی واجاری برای ارتقا کیفیت ساختمانها تغیر کند. خام فروشی منابع کشورکلاٌ ممنوع وکمربند ها را سف بسته شود و با هر چه داریم بسازیم تا رشد کنیم. قدرت را تا حد امکان پخش کنیم و کارهای جمعی را گسترش دهیم و طبقات مختلف اجتمایی را از طریق جشن ها و سایر طرق با یکدیگر آشتی دهیم. اینها راه کار و نجات ما میتوانند باشند.

ولی تا زمانی که چنین برنامه هایی برای تغییر ساختار های تعلیم و تربیتی به اجرا نیامده است، مادران و خانواده ها و افراد می توانند شخصاً برای اصلاح خود و خانوادهشان   توصیه های زیر را به کار گیرند: 

 

1 - جلوگیری از ابراز محبت افراطی به کودک 

 

خانواده ها باید از نشان دادن علاقه افراطی به کودک خودداری کنند تا کودک را مهرطلب و معتاد به محبت و خودپسند بار نیاورند محبت واقعی در نوازش و بوسیدن دایمی کودک نیست، بلکه در آموزش، هدایت و فهماندن مطالب و به فکر وادار کردن کودکان است. محبت و علاقه باید نامحسوس باشد، مگر در مواردی خاص که جهت تشویق, نوازش و بوسیدن گاه گاهی لازم است. به هیچ وجه نباید کودک را محور و مورد توجه خاصی قرارداده شود تا دچار حساسیت نشود. موجودات حساس در مقابل مشکلات زود درهم می شکنند و  از راه راست به سهولت منحرف می شوند. 

یک مادر خوب مادری است که فاصله درست با بچه را نگه دارد. یک نوزاد نزدیکی آغوش مادر را نیاز دارد، یک کودک دبستانی خیلی کمتر و جوان رشد پیدا کرده نیاز به آغوش و نزدیکی بدن ندارد و مایل است راحت گذاشته شود.

 

در مرکزیت قرار دادن  و محبت به کودک از طرف سایر افراد او را به چند منشاء محبت وابسته می کند که علاوه بر اثرات منفی عاطفی، این امکان را در دسترس کودکان قرار میدهد که اگر چیزی خواستند و نگرفتند، به منشاء محبت دیگر متوسل شوند و باین ترتیب قدرت و تسلط تربیتی را از والدین بگیرند. این روش تربیتی نه تنها باعث اغتشاش عاطفی و روانی در کودک می‌گردد بلکه در مورد حیوانات هم مشابه است. اگر به سگی چند نفر محبت کنند و غذا بدهند و در ارتباط باشند سگ سر درگم شده  و نمیداند به کدام جهت و از کی تبعیت کند.  

 

کودکان را تا زمانی که به رشد عقلی برسند، در محیط و شرایط کودکی با هم سن هایش نگهداری و بزرگ کنیم و نگذاریم با بزرگترها رشد کرده و مخلوط شوند ، آنها را به هیچ وجه در جریان درگیری ها، مشاجرات و مسا یل پدر و مادر و خانواده قرار ندهیم و از هرج و مرج و شلوغی ها دور نگه داریم. با او اجازه دهیم تا به صورت طبیعی تا زمانی که کودک است در شرایط کودکی بزرگ شود و زمانی هم که نوجوان شد، اجازه دهیم در شرایط نوجوانی رشد کند.  در غیر این صورت این ظلمی است در حق کودک که اثرات نامطلوب آن را در بزرگسالی خواهد داشت و آن عدم آرامش روحی ـ روانی و نارضایتی از زندگی است که اغلب ما دست به گریبان آن هستیم و به این سبب اغلب آرزو داریم دوباره کودک شده و زندگی را از نو شروع کنیم. 

 

2 -   پرورش فکر و اندیشه  

 

اول اندیشه وانگهی گفتار

اگر میخواهی زندگیت را عوض کنی فکرت را عوض کن، تو همانی هستی که می اندیشی، .اندیشه‌ی تو زندگی تو را می آفریند. صادق هدایت چه زیبا میگوید:

                                               ما همه بشر بودیم تا اینکه :

                                  نژاد: ا رتباط مان را قطع کرد

                               مذهب: ما را از یکدیگر جدا کرد

                             سیاست: بین مان دیوار کشید

                             ثروت:  از ما طبقه ساخت

همه آزادی میخواهند بدون آنکه بدانند اسارت چیست

 اسارت به میله های دور جسمت نیست، به حصارهای دور فکرت است

                            

 ما لازم است فکرمان را تغییر دهیم و انرا برای آینده مهندسی کنیم تا در باور افراد جامعه این فکر بوجود بیاید که آینده ساختنی است و میتوان ان را خلق کرد در صورتی که شما در ذهنتان قادر شوید دنیایی را به تصویر بکشید که شما در آن نقش مهمی را داشته باشید یا حرکت بزرگی را به ثمر برسانید و یا چیزی را اختراع کرده باشید. اگر چیزی در دهن قوی خلق شود امکان تبدیل شدن ان به همسنگ عینی ان فراوان است و فیزیک کو ا نتم این اصل را تایید میکند. بنابراین مطلوب است که در مهندسی کردن تصور، اقدام به خلق را ا بتد ا در ذهن تصور کرد تا علاوه بر افزایش هوش هیجانی و توسط تفکر( و نه به اتکا به هوش و آی کیوی بالا)، به ساختن آینده ای مطلوب بپردازید و این اولین گام در ایجاد تغییر در خود است

شاید بزرگترین اختراع قرن ما، اختراع اختراع کردن باشد. در این قرن انسان آموخت که باید و میتواند بسازد و به وسعت آرامش  دایمی خود بیفزاید. طبق برآورد یکی از استادان دانشکاه ییل امریکا، از برکت وجود ما شین آلاتتی  که به وسیله بشر اختراع شده است، یک فرد متوسط قدرت بازوی 120 کارگر را در اختیار دارد. تحصیلات دانشگاهی در اختراعان و خلاقیت ها نقشی ندارند. این را تحقیقات نشان داده است. هوش بالا معادل با داشتن استعداد خلاقیت نیست، نمره بالا در تحصیل نشان از قدرت بیشتر در حفظ مظالب است و در نوآوری نقشی ندارند. تلاش و کوشش و مظالعه در خلاقیت نقش بسیار زیادی دارند. مطالعه و بررسی در زندگی افزاد مخترع نشان داده است که راز موفقیت آنها بیشتر در انرژی فکری و هوش هیجانی بوده است و نه در استعداد و خلاقیت آنها.  آنچه که در موفغیت افراد نقش محوری دارد، تلاش و پشتکار در گردآوری دانش مورد نیاز و پشتکار است.  ا فراد بی مطالعه و کم تحرک امکان موفقیت در این وادی را ندارند. بنابراین میتوان نسبت دادن اختراع به شا نس را مردود دانست. در یک فرد مخترع نشانه ها همگی حکایت از مطالعه و فعالیت شبا نه روزی دارد و سکون، استراحت، تمرینات یوگا، و مدیتیشن  وتفریح محلی از اعراب ندارند.  به گفته چالرز گیونز: اگر هر فرد به مدت سه سال هر روز، روزانه 5 دقیقه سر کاری تمرکز کرده و در آن زمینه مطالعه کند پس از این مدت این شخص میتواند در همان زمینه یکی از بهتری ها باشد.. کیمیاگران مدعی تبدیل مس به طلا بودند، علم ایجاد تغییر یعنی کیمیاگری دنیای امروز ما چون قا بلیت ها و مهارت ها یکی از سطوخ تغییر میباشد که اکتسابی و قا بل دستیابی است.. گوته نویسنده بزرگ آلمان معتقد استکه: "مقدس ترین کتاب ها بعد از کتب آسمانی، زندگی نامه افراد بزرگ دنیا  است که باید آنها را مطالعه و الگوی خود قرار داد. هر فرد برای ایجاد تغییر در خود، در صورتیکه الگویی داشته باشد که در بخش هایی موفق تر از خود وی عمل کرده اند، سریع تر و ساده تر میتواند به تغییر دست یابد.

در ایران با وجودی که ضریب هوشی مردم بالا است ولی بعلت پایین بودن هوش هیجانی، جامعه ایرانی بیشتر منتقد پرورش میدهد تا مخترع،  زیرا که این ذهن آرام و ریلکس است که میتواند خلاق باشد، دهن پریشان و مظطرب کمتر یا اصلا ّ.                                  

 

 

پرورش عاطفه   بجای فکر واندیشه که اغلب تا حد وابستگی به والدین یا اقوام مورد نظر متجلی میشود نوعی دوست داشتن تزریقی و عادتی است و فاقد فکر و اندیشه است. باید با کمی زحمت مسایل را به کودکان فهمانید وآنها را قانع کرد تا خود فکر و اندیشه کنند زیرکه این فکر است که به انسان راه صحیح زندگی را نشان میدهد نه احساسات. باید به کودک اجازه داد حرفش را بزند، با صبر به گفته هایش گوش کرد و به او رهنمود داد تا برایش شخصیت ایجاد شود. به هر سؤال او هر چند کودکانه، پاسخ جدی ومنطقی و فکری داده شود. باید با بازی های فکری، مطالعه کردن و کنجکاوی در کلیه زمینه ها او را به فکر کردن وادار کرد.وقتی او یاد گرفت در هر زمینه فکر و اندیشه کند در مراحل بعدی با توجه به امکانات امروزی و دسترسی به هر گونه اطلاعات، او خود به بهترین وجه راه خود را خود خواهد یافت و با دیگران و جامعه برخورد احساسی و منفی نخواهد داشت و با فکر، تعقل و صبوری بیشتری با مسایل برخورد کرده و به نتیجه مطلوب هم خواهد رسید و فردی مثبت و راضی در جامعه شده و بر جامعه نیز تأثیر مثبت خواهد گذاشت. 

 

باید کودکانمان را معتاد به مطالعه کتاب کنیم زیرا با مطالعه هر کتاب تجربیات یک عمر یک نفر دیگر را بدست میآورند که باعث باز شدن فکر و دوری آنها از برخی خلقیات منفی می شود.

ارزش والای انسان برتر، به پرداختن به لذ ا ئذ عقلانی و فعالیت‌های فکری است،  چرا که جهان ایده آل، خاموش و بیکران است،  چیزی به دور از سپهر غمگین ما. 

 

ما میتوانیم شرایط زندگی خودمان را تغییر دهیم با طور دیگر فکر کردن و هدایت کردن ادراکمان و کنترل آنها و این توان و قدرت فکر را میرساند. چنانچه وقتی که من دچار مرض قند شدم، برایم زنده ماندن اولویت دارد بنابر این برای یک قطعه شیرینی اهمیت ذهنی دیگری را بوجود می آورم و شیرینی را نه بعنوان هله هوله شیرین و خوشمزه، بلکه بعنوان سم میبینم. علت آن در این است که در ابتدای تکامل، در مغز انسان مرکزی بوجود امده که در آن احساسات، عواطف، غریزه ها و عکس العملهای مستقیم قرار دارند. عملکرد این قسمت مغز را محققین سیستم داغ یا hot system   نامیده اند مثلا شما که صدای گلوله میشنوید فورا سر خود را میکشید، بدون انکه فکر کنید که این عکس العملی فوری در مقابل ترس است. این عکس العمل ها برای بشر های اولیه لازم و مهم بوده است ولی برای برنامه ریزی زندگی کمکی نمیکند. آیا میشود سیستم داغ را قطع کرد .؟ خوشبختانه در پس پیشانی ما طی تکامل بخشی بوجود آمده که در آن تخیلات و همچنین مرکز کنترل حرکت و فعالیت ها و توانایی تصور و پیش بینی آینده بوجود آمده است که آنرا سیستم سرد   coocl system می نامند. سیستم سرد برخلاف سیستم داغ عکس العملی کار نمیکند،  بلکه بازتابی عمل میکند و بما اجازه میدهد مسائل را طور دیگری حل کنیم. سیستم سرد غریزه ها را مهار میکند. برای مثال اغلب مردم پیش از خواب دندان هایشان را مسواک میزنند، این چیزی نیست که سیستم گرم در مقابل ما گذاشته باشد بلکه سیستم گرم میگوید من خیلی خسته هستم و میخواهم به رختخواب بروم ولی ما این کار را نمیکنیم زیرا که برای ما عادت شده است که قبل از خواب مسواک بزنیم. خود کنترلی به بهترین وجهی عمل میکند در صورتی که ما آنرا بصورت عادتی انجام دهیم وبرای این کار روش و قاعده قصد و نیت و روش (اگر-_ پس) کمک میکند: من اگر بخواهم به رختخواب بروم پس دندان هایم را مسواک میزنم. این روش( اگرپس است.)  انسان نیاز به هدفی دارد که برای آن اشتیاق داشته باشد و دوم برای رسیدن بان باید سرسختانه، مصر و پایدار بماند. هر کس که این دو را داشته باشد خواهد توانست انتخاب کند و بر خلاف دستور سیستم گرم عمل کند و فقط انسانهایی که خود کنترلی دارند و میتوانند خودشان را کنترل کنند، آزاد هستند.

بسیاری انسانها از این رنج میبرند که نمیتوانند خود را کنترل کنند و در شغلشان پیشرفت کنند چون تحریک پذیر و سودایی اند، با شرکا درگیر میشوند، اعتیاد خود به چیزی را نمیتوانند کنترل کنند و زندگیشان یک فاجعه است. باین انسان ها باید کمک شود تا سیستم سرد خود را فعال کنند. خود کنترلی باید از کودکی و در کودکستانها تشویق و تقویت شود. والدین میتوانند خود کنترلی را عمل کنند و خود نمونه باشند. اگر به کودک قولی دادند حتما انجام دهند وگرنه اعتماد کودک را از دست میدهند و اگر اعتماد نباشد فرقی نمیکند که من بخودم زحمت بدهم یا ندهم. هنگامی که ما احساس فشار و استرس داریم سیستم گرم فعال شده است و سیستم سرد خاموش است. کودکانی که در شرایط هرج و مرجی زندگی میکنند دچار استرس مزمن میشوند که در این حالت بسیار مشگل خواهد بود سیستم سرد آنها را فعال کنیم و  حد اکثر کاری که میشود کرد این است که سطح استرس را تا جای ممکن پایین بیاوریم.

تنبیه بدنی کودک  کاری بی اثر است. کلا به هر طریقی که کودک پرورش پیدا کند و بزرگ شود، همان رفتارها و خلقیات را در بزرگسالی خواهد داشت و اعمال خواهد کرد:

 

       

     گر دایره کوزه زگوهر سازند                     از کوزه همان برون تراود که دراوست 

                 تا خاک مرا بقالب انگیخته اند                      بس فتنه که از خاک بر انگیخته اند

                من بهتر از این نمیتوانم بودن                         کز بوته مرا چنین برون ریخته اند

                                                                                                                 خیام

لذا باید از ابتدا کاری کرد که بعداً از این کوزه،  فکر و اندیشه، انسانیت، کمک به هم نوع، وطن پرستی و ... برون تراود نه تقلب، دروغ و ریا، و ... 

 

متأسفانه سیستم آموزشی ما هم فقط حجم عظیمی از دانستنی ها را به نوجوانان تزریق میکند و مطالبی را که از بالا به آنها گفته می شود را حفظ کرده و آنها امتحان حافظه می دهند. حفظ کردن صرف، توانایی استدلال و آنالیز براساس اصول کلی را کاهش داده و تفکر در مسایل غیرمعمولی را تشویق نمی کند .باین سبب نه تعلیم دهندگان و نه شاگردان به هیچ وجه به مبارزه طلبیده نمی شوند. یادگیری سطحی و حفظی بالاترین صدمه را به هر نوع شوق نوآوری و تفکر و ابدعات شخصی می زند و آن را از بین می برد و فقط چیزی بازده می دهد که از بالا به او آموخته شده است .و  تحصیلات فقط برای اعتلا و پرستیژ شخصی می شود. برا ی متفکر شدن باید در مقابل هر مسئله و ایده ای  که مطرح می شود بگوییم چرا و فکر کنیم و بعد قبول کنیم، حتی تصورات و اعتقادات و  افکاری هم که قبلاً داشته و قبول کرده ایم را با  فکرخود  مورد تجدید نظر قرار دهیم، آن وقت است که فکری شده ایم. در کشورهای مترقی در مدارس هیچ جدول و فرمول و ارقامی حفظ نمی شود و شاگردان از کتاب ها در امتحانات استفاده می کنند. استعمار انگلیس برای تحلیل بردن قوای فکری هندیان درمدارس آنها علاوه بر حفظ جداول ضرب، میبایست جداول لگاریتم را هم حفظ میکردند!! .

 

 

3 - ایجاد نظم وانضباط و مسئولیت پذیری 

 

 

پایه زندگی برای پیشرفت و رسیدن به اهداف در گرو نظم، انضباط و حس مسئولیت است که  باید از ابتدا به کودک تعلیم داده شود. رعایت نظم و انضباط در خانوادها باید بدون اغماض، جدی و مانند یک غریبه از کودک و نوجوانان خواسته شود. او باید یاد بگیرد از خواب که بیدار شد، رختخواب خود را خود مرتب کند، به موقع معین از خواب بیدار و به خواب برود، دست و صورت خود را بشوید، صبحانه، نهار، شام را خود و در محل ثابت و همیشگی بخورد و اگر نخورد هرگز نباید دنبال کودک دوید و با خواهش یا زور به او غذا خورانید که از نقطه نظر تربیتی روشی مطلقاً تخریبی است، زیرا که به جای این که او زیر نظر و سلطه والدین باشد، والدین زیر سلطه و قدرت او می روند, و او با به دست آوردن این قدرت خواسته های نادرست خود را با زور اعمال می کند. یکی از منشاءهای چیز خواستن کودکان ما با  داد و فریاد و جیغ زدن نتیجه همین روش تربیت تخریبی و قاطع نبودن در مقابل کودکان است. در این مورد باید مطلقاً قاطع عمل کرد یعنی اگر کودک  غذا نخورد، باید او را گرسنه گذاشت که بعداً خودش بخورد و با سختگیری کامل و بدون اغماض. در بیرون رفتن از خانه باید به کودک و نوجوان آموخت خودش لباس و کفشش را بپوشد و منظم باشد. نباید به او کمک کرد بلکه باید به او یاد داد که همه کارهایش را خودش انجام دهد و تا جایی که کودکان و نوجوانان توان دارند باید کارهایشان را به خودشان واگذار کرد که انجام دهند.  به این ترتیب است که در آن ها حس مسئولیت برای خودشان وشخصیت ایجاد میشود. کودک و نوجوان باید جدای از بزرگترها اطاق   تختخواب و یا حد اقل محل مخصوص خواب خود را داشته باشد یا حداقل درگوشه ای کمد مخصوص خود را داشته باشد. به او باید آموزش داد که کمد و وسائل خود را تمیز و مرتب و باانضباط نگه دارد، اسباب بازی ها را بعد از بازی جمع آوری و در جای خودش بگذارد و از آن ها مواظبت کند. کودک و نوجوان باید شب ها  قبل از ساعت 9 شب به رختخواب برود زیرا که برای رشد او لازم است و به هیچ وجه نباید شب ها طولانی با بزرگترها بیدار بماند، مگر در شرایط خاص و هفته ای یک بار چند ساعت اضافی می تواند اجازه داشته باشد.خواب سرشب و به موقع باید با تمام قدرت و سختگیری اعمال شود به طوری که در ذهن و کودک نوجوان طوری ملکه شود که او خودبه خود در این ساعت به رختخواب رفته و بخوابد و نیازی به گفتن نباشد. 

به کودک باید از ابتدا مسئولیت داد،  در خرید کردن بخشی را او حمل کند و گاهی خود خرید کند، در خانه و باغچه و کارهای عملی او را به کار بگیریم و برخی کارهای سخت تر را هم از او بخواهیم، حتی اگر ضربه ببیند یا زمین بخورد و زخمی شود.  به این ترتیب است که او ناراحتی ها و موارد نا مطبوع زندگی و شکست را هم تجربه خواهد کرد و یاد می گیرد که برای حفظ خود احساس مسئولیت کند. کودک و نوجوان وقتی این تجربیات را به دست آورد و شخصیت واحساس مسئولیت پیدا کرد در مورد دیگران و اجتماع نیز احساس مسئولیت کرده و نظم و قانون را در اجتماع  نیز رعایت خواهد کرد و از حدّ خود پا را فراتر نخواهدگذاشت و میل به تجاوز به حقوق دیگران در اجتماع  از بین خواهد رفت. 

 

 

 

 

4 - دوری از عوامل استبداد 

 

نظام سیاسی ایران در میان نظام های شناخته شده همیشه نظام خودکامگی بوده است، یعنی نظامی که یک نفر بدون ضابطه وقانون،خواسته های خود را تحمیل میکرده است . در نظام های خود کامه، ترس، جان مایه رابطه پادشاه و مردم است و این مورد ما سابقه ای چندین هزار ساله داریم.

 

  برای رها یی از عوامل استبداد باید از انتفال آن به کودکان در خانواده ها جلوگیری شود. مادران ما باید آگاه شوند که خود در زندگی زناشویی تحت استبداد بوده و هستند و با دانستن این واقعیت، خود آگاهانه از انتقال آن جلوگیری کنند و از ابتدا در خانواده خود نظم و انضباط بوجود آورند، با کودکان خود مانند آدم های بزرگ و جدی رفتار و برخورد کنند تا در آن ها  اعتماد به نفس, جسارت, شجاعت و شخصیت به وجود آید. برای اجتماعی شدن آن ها را با هم سن های خود شان معاشرت دهند و نحوه معاشرت، برخورد و دوست داشتن یکدیگر را به آن ها بیاموزند. در فکر و مغز کودک همه چیز را سفید و سیاه و یا خوب و بد فرو نکنند، اجازه بدهند خودش فکر کند و درک کند و در این راه به او کمک کنند. که حس خودکم بینی و فقدان اعتماد به نفس در آنها بوجود نیاید، تا آن‌ها بتوانند در زندگی شخصی هم موفق و راضی  باشند و ازسختی ها نهراسید و برای رسیدن به اهدافشان و گرفتن حقشان مبارزه کنند و دچارعجز و لابه نشوند ، زیرا که زندگی همین تلاش و مبارزه است چنان که گفته اند: 

     

   در کف مردانگی شمشیر می باید گرفت                        حق خود از دهان شیر می باید گرفت 

 و همچنین : 

            اظهار عجز نزد ستم پیشگان خطا است                       اشگ کباب باعث طغیان آتش است 

 

 

 

5  -  طرد خودپسندی و خودخواهی 

 

   خوشبخت ترین مردم کسانی هستند که برای برتری دیگران ارزش قایل اند و از 

    شادی دیگران آنقدر شاد ‌شوند که گویی این شادی مربوط به  خودآنهاست 

                                                                                     و لفگانگ گوته 

                                                                                      

برای رفع این عیب لازم است به کودک حدود و ثغور خودش و در ارتباط با دیگران را شناساند.

مابین کودکان نباید به هیچ وجه فرقی گذاشته شود و هرگز نباید آن ها را با یکدیگر و یا با دیگران مقایسه کرد، زیرا که اثرات بسیار مخربی در ذهن و فکر کودک به جا می گذارد و باعث ایجاد حس حسادت و بدبینی در آنها میشود. 

کودکان باید همیشه درمحیط کودکی، آرام و دور از شلوغی بزرگ شوند و فقط خواست های درست آنها با توضیح اجابت، و با خواست های نادرستشان با شدت و سختگیری یک غریبه  مقابله شود. هرگز و تحت هیچ عنوان به خاطر شیون و فریاد نباید خواست های نامعقول کودک و نوجوان را اجابت کنیم . باید باو یاد بدهیم برای چیزی که به او داده می شود سپاسگزار باشد تا قدر و ارزش آن را بداند و از آن مواظبت کند، علاوه بر قدردانی بآنها بیاموزیم که به سایر کودکان و نوجوانان اجحاف و زورگویی نکنند و راستگو و درستکار باشند. 

باید بدانیم که رفتار غیر دوستانه و خود محورانه دیگران با ما، یا دفع و رد ما توسط چنین افرادی با ما و حقیقت ما ربطی ندارد، بلکه تنها به خاطر ذهنیت ناقصی است که  این افراد در مخیله خود جای داده اند. 

کودکان زمانی می‌توانند به انسان‌های با‌ارزش و یدون رفتار و خلقیات منفی تبدیل شوند که همان ارزش و احساسی را که برای خود قایل اند برای دیگران نیز داشته باشند و همانی را که برای خود میخواهند برای دیگران هم بخواهند، به طوری که اگر اتفاق بدی را برای خودشان نمیخواهند برای غیر خودی نیز نخواهند، دراین صورت است که فردی صالح و انسانی واقعی شده اند و اگر بسیاری کودکان این چنین تربیت شوند جامعه ای سالم خواهیم داشت. 

 

 

6  - تعلیم صداقت و راست گویی 

 

 

برای اینکه کودکان  با صداقت بزرگ شوند و دروغ نگویند باید خودمان دروغ نگوییم و همه چیز را شفاف نشان دهیم و وضعیتی پیش نیاوریم که  کودک دروغ گویی را یاد بگیرد و برای رسیدن به هدفی نیاز به دروغ گفتن داشته باشد. دائماً دروغگو را نزد کودکان نکوهش کنیم. اگر فرزندی دروغ گفت او را با بحث و گفتگو مجاب کنیم دروغ نگوید به او یاد بدهیم که "دروغگو دشمن خداست." با صداقت با او رفتار کنیم قولی که به او دادیم حتماً پای آن بایستیم. به کودک صداقت در گفتار، رفتار و اعمال را بیاموزیم و مضرات عدم صداقت، دروغگویی، حقیقت گریزی، پنهان کاری و ریاکاری را توضیح دهیم و معایب شخصی و اجتماعی آن را گوشزد کنیم و خودمان هم همین‌طور باشیم.

به کودک از همان اوان بیاموزیم که عبوراز چراغ قرمز زرنگی نیست و یا خارج از صف نانوائی  نان خریدن زرنگی نیست. زرنگی را با پشت هم اندازی و شارلاتانی مساوی نگیریم، زیرا چنین کودک به اصطلاح زرنگ، در بزرگی در جامعه به هیچ قانونی پایبند نخواهد بود. از کودکی باید عادت داده شود که مثلاً اگر کودک ظرف مربایی را ریخت خودش به اشتباه خودش اعتراف کند و به گردن برادر کوچکترش نیاندازد، حال چه بخشوده شود و چه مجازات شود و در جمع آوری و تمیزکردن مربای ریخته و ظرف شکسته شده نباید به او کمک کرد زیرا این تمرین باعث خواهد شد وقتی او بزرگ شد و وارد اجتماع شد این سیره زیبای اخلاقی ملکه اش شود و به اشتباه خود اقرار کند و مسئولیت بپذیرد.  به این ترتیب دیگر چنین فردی در مسند کارها، تصمیم و یا بینش غلط خود را به گردن دیگران نخواهد انداخت و درجامعه مسئولیت پذیر خواهد شد. 

 

 "میخواهم نشان بدهم که هر کس که خوب و نجیبانه رفتار کند می‌تواند از این راه بر 

  بدبختی‌ها  هم چیره شود، تا می‌توانیم نیکی کنیم و آزادی را از هر چیز گرامی تر بدانیم،   و به خاطر اورنگ پادشاهی هم هرگز به حقیقت خیانت نکنیم". 

                                                                               بتهوون 

                                                                                                                                                                                   

 

7  - پرهیز از بدبینی و بی اعتمادی 

 

در اولین سالهای نوزادی است که تعیین کرده میشود که اعتماد ما به سایر انسان ها در چه حد است.اگر نوزاد در محیط گرم و حفاضت شده خانواده رشد کند، آن اعتماد اولیه و ریشه ای بوخود میآید.ولی اگر نوزاد تحت فشارهای روحی و ضربات بدنی قرار گیرد، احساس عدم اعتماد مانند ویروسی در مغزش جا میگیرد و در نتیجه در بزرگسالی هم برایش سخت خواهد شد به انسانها اعتماد کند. او دچار بینش منفی میشود و در حالت تردید از ذهنیت پیشین و انباسته شده بهره میگیرد و تصمیم مخالف بجای اعتماد میگیرد،هر چند هم دلیل عقلانی ای برای آن بباشد.

 درخانواده ها اولین و مهمترین موردی که باعث ایجاد حس عدم اعتماد به یکدیگر و بدبینی می شود، فرق گذاشتن بین فرزندان است که در ذهن  کودک اثر بسیار مخربی بجا میگذارد و نتیجه منفی آن در جامعه بروز می کند. بسیاری خانواده ها برای ایمنی  و حفاظت از فرزندان در آنها حس عدم اعتماد و بدبینی را نسبت به دیگران و افراد غیرخودی ا لقأ میکنند که در واقع ایمنی چندانی هم به وجود نمی آورد و فقط آن ها را ضداجتماعی بار میآورد. فرزندانی که با نظم و  انضباط و با فکر و اندیشه بزرگ شده اند و به آنها خوب و بد را شناسانده ایم، آگاه و هوشیارند پس نیازی نخواهند بود با ایجاد حس عدم اعتماد آن ها را از خطرات احتمالی دور نگه داریم، بلکه خود آن‌ها  با داشتن تربیت درست و شناخت خوب و بد، صحیح  را از نا صحیح تشخیص داده و خود راه درست را پیدا خواهند کرد. اجتماعی کردن کودکان و ایجاد حس وابستگی جمعی و دوست داشتن یکدیگر  نمی گذارد حس بی اعتمادی و بدبینی که خانمان سوز است رشد کند. 

 

  گفت هر مردی که باشد بدگمان                       نشنود او راست را با صد نشان 

             هر درونی گو خیال اندیش شد                         چون دلیل آری خیالش بیش شد 

                                                                                                         مثنوی 

 

 اینکه باید دیگران را شناخت و با  همه مخلوقات زنده مهربان بود موردی است که اینشا ین در بحث خود شناسی مطرح میکند که انسان بخشی از یک کل بزرگ است که ما آن را کاینات می نامیم، بخشی که محدود به زمان و مکان است. اوخودش، افکار و احساساتش را به عنوان چیزی جدا از بقیه تجربه میکند. این نوعی توهم دیداری است. و این توهم دیداری برای ما نوعی زندان است که  ما را محدود به تمایلات شخصی و دلسوزی نسبت به چند نفر از نزدیکان میکند. وظیفه ما این است که خودمان را با وسعت بخشیدن به دایره مهربانی از این زندان رها کنیم و نسبت به تمام مخلوقات زنده و کل صبیعت و زیبایی اش مهربان باشیم.

 

در جامعه هم برای رفع و دفع بدبینی و بی اعتمادی لازم است شفافیت به وجود آورده شود. تا مردم در کارها، در ادارات و ارگان ها  ودر مواجهه با قانون و غیره در مقابل مجهولات قرار نگیرند و مردم بتوانند راحت و مستقیم راه خود را پیدا کنند. متاسفانه مردم برای هر کاری باید از صفر شروع کرده، مطالعه کنند، مقایسه کنند. وقت، فکر، اعصاب و منابع مالی خود را تلف کنند تا بتوانند اقدام به کار و یا عملی کنند. مثلاً برای خرید دستگاهی که اطلاعاتی از آن ندارند نمی توانند به کاسب اعتماد کنند چون او صرفاً در پی فروش و حداکثر سود خود است و قیمت کالا را بسته به شرایط زمان، مکان، کمبودها و روان شناسی فرد خریدار تعیین می کند. به این ترتیب فرد باید به چندین مغازه مراجعه کرده قیمت ها را مقایسه کند و اطلاعات لازم را به دست آورد تا متضرر نشود، در حالی که کاسب وظیفه دارد اطلاعات دقیق و درست ارائه دهد و بهای جنس هم باید از پیش مشخص باشد. این عدم شفافیت همیشه این امکان را به نادرستان و متقلبین می دهد که از آن سوءاستفاده کرده و به دیگران زیان بزنند و مردم هم از آن وحشت دارند که نکند در دام یکی از این ها افتاده متضرر شوند و یا حتی از زندگی ساقط شوند،  لذا به هیچ چیز اعتماد نمیکنند و این یکی از عوامل عمده است که مردم را  به ستوه آورده است و نیرو و انرژی عظیمی از مردم را در راه چانه زدن نهادینه شده و برای قسم های دروغ، نابود میکند. از آنجایی که مردم برای رفع احتیاجات شان دائماً با این مقوله در برخورد میباشند، لذا میلیون ها نفر در حال چانه زدن، نبرد، برخورد، درگیری و اتلاف وقت و تحریک اعصاب و روان یکدیگرند که  نتیجه ی آن جهنمی از نارضایتی، دل زدگی، فقدان گفتمان و یکرنگی و هماهنگی در جامعه است. زن و مردی که دائماً در چنین شرایط عصبی و ناآرامی زندگی میکنند، قادر نخواهند بود کودکانی صبور، آرام،با متانت و خوشبخت را تحویل جامعه بدهند. 

 

  8 - دوری از راحت طلبی 

 

اعجاب زندگی در آن است که هر روز یکی از اسرار زندگی را هویدا کنیم، زیرا که هر روز را طور دیگری جلوه می دهد. در این راه حتی اگر انسان به ترس ها، نگرانی‌ها و بعضأ شکست ها هم بر بخورد مهم نیست، زیرا که از آن‌ها انرژی و قدرت می گیرند، چونکه اگر لازم نباشد که تو مانع را از سر راهت برداری و در آن راه زخم و جراحت هم برداری، هرگز قادر نخواهی شد برای  موفقیت و پیروزی هایت ارزش قایل شوی.  

 

راحت طلبی که نتیجه اش تن پروری و تنبلی جامعه است و متأسفانه  نهادینه هم شده است بطوریکه اغلب تصور می شود کسی که کار و فعالیت نکرد و نیاز به مبارزه نداشت و زندگی را راحت و بی خیالی گذرانید، خوشبخت است در حالی که زندگی واقعی همین تلاش و مبارزه برای اهداف است، و وقتی برای چیزی  زحمت نکشیدی برای آن ارزشی هم قائل نخواهی شد.  

 راحت‌ طلبي در‌واقع نتيجه محيط آسايش، ثبات و سكون است، كسي كه در پي موفقيت و پيشرفت است بايد خود را از این محيط آسايش و راحتي بيرون بكشد، چون در چنين محيطي همه چيز آشناست و نياز به زحمت و فعاليت زياد ندارد و بحدي راحت است كه مسایل چندان مورد توجه قرار نمي‌گيرند. محل و حوزه آسايش، محلي بهشتي براي كساني است كه بدنبال راحتي و امنيت مي‌باشند ولی همزمان محل مرگ هر نوع خلاقيت است. 

ايده‌هاي نو احتياج به حس كنجكاوي، علاقه به ريسك كردن و ماجراجویي دارند، اين را محققين مغز كشف كرده اند:  در تعطیلات و مرخصي به كشورهاي غريبه سفر كنيد، در كار و شغل، كارهاي سخت و سنگين را برداريد، در وقت آزاد سرگرمي‌هاي جديد را آزمايش كنيد. 

 انسان‌هاي موفق هميشه دو قدم در تاريكي برميدارند تا به روشنائي برسند، با ريسك‌ كردن به خوشبختي بزرگ نزديك مي‌شويم. 

احساس امنيت گول زننده است چون كه با حفاظت ريسك‌ها و خطرها كم مي‌شوند ولي از بين نمي‌روند. كسي كه دائماً در حفاظت قرار داشته باشد، آگاهي از خطر را از دست مي‌دهد و در پيش‌آمدها رنج بيشتري از آن خواهد برد، ولي كسي كه با مشكلات و تغييرات دست و پنجه نرم كرده است و با خوشبيني به آينده مي‌نگرد  مطمئن است كه در حالت نياز و یا پيش‌آمدي، مانند آنهایي كه در واحه ايمن و راحت قرار داشته‌اند بي‌دست و پا نخواهد بود. بزرگترين خطر دوران ما ترس از ريسك است ما وقتي جرأت مي‌كنيم و ريسك مي‌كنيم مي‌توانيم بيشتر در مورد خودمان آگاهي پيدا كنيم و خودمان را بشناسيم و ادراكمان را قوي كنيم و از شانس‌ها و امكانات استفاده كنيم و در اين راستا خوشبخت شويم. 

در تربیت کودکان باید سعی وافر بکنیم تا روحیه ی راحت طلبی، تنبلی و کاهلی در  آنان به وجود نیاید و این کار را با دادن مسئولیت به آن ها و مشغول کردن شان با برنامه های روزانه و منظم انجام دهیم. کودکان را به انواع ورزش ها تشویق و عادت بدهیم، سرگرمی های سالم و خلافیت ساز در اختیار آن ها بگذاریم، آن ها را بمطالعه وادار و به همه چیز کنجکاو کنیم. آن‌ها را با انواع کارهای یدی مانند باغبانی، نجاری، مکانیکی و غیره آشنا و مشغول کنیم تا خود به برخی از آنها علاقمند شوند و خود را با آ نها سرگرم کنند و فرصتی برای راحت طلبی و تنبلی برای آن ها باقی نماند، زیرا که راحت طلبی و آسایش طلبی صرف بلای جان فرد و جامعه است. 

در فرهنگ اشراف منشی گذشته، بسیاری آقازاده تربیت می شدند و در این فرهنگ غلط کار کردن برای قشر پائین در نظر گرفته می شده بود و فرد به اصطلاح بالا نباید کار و فعالیت کند و آنها از این راه شناخته می شدند ، در حالی که در دوران باستان در ایران کار وظیفه و عبادت بوده و فرد بیکار از جامعه طرد می شده است. 

 

  9 - مسئله جنسیت ها 

 

 

متأسفانه بحث و گفتگو و آگاه کردن جوانان در مورد مسائل جنسی چه در خانواده ها و چه در جامعه جزو ممنوعات است. جوانان ما تنها هستند و فاصله زیادی با خانوادهایشان دارند و نمی‌توانند برای کسی سفره دلشان را باز کنند که نتیجه آن سردرگمی جوانان و ایجاد عقده های جنسی در آنان است که طولانی ترشدن سن ازدواج هم مزید بر علت شده است. 

بر خانواده ها نیز واجب و لازم است که فرزندان خود را قبل از رسیدن به سن بلوغ در مورد مسایل و رفتارهای جنسی آگاه کنند.  ضمناً در مورد مادران با پائین آوردن سن آموزش اجباری از 7 سال به 2 یا 3 سال، آنها که نیمی از جمعیت کشور را تشکیل می دهند آزاد شده و می توانند به عنوان نیروی کار وارد اجتماع شوند که حاصل آن پیشرفت و رفاه بیشتر جامعه و بالا رفتن سطح فکر مادران خواهد بود و دیگرمانند گذشته  شوهرها هم از بردن نام همسر خود ابا نخواهند داشت و او را والده آقامصطفی و یا منزل نخواهند نامیدند و زن ها هم دیگر به صورت باری بر دوش مردان نخواهند بود و ازدواج ها برای شراکت در  زندگی انجام خواهد شد و چانه زدن و حسابگری ها برای مهریه و غیره  در ازدواج از بین خواهد رفت و خواست وعلاقه جانشین آن خواهد شد. 

در مورد جنسیت ها در ضیافت افلاطون چنین میخوانیم :

"در جوامع استبدادی همیشه زن و مرد از هم جدا میشوند تا زن ها و مردها چیزی که بینشان جریان داشته باشد شهوت بیمار گونه ناشی از توهم شناخت از هم باشد، تا هیچ زنی و مردی زیبایی و زشتی واقعی را نتوانند تشخیص دهند و زن ها و مردها در انتخاب هم به اندازه شهوت برانگیز بودن توجه داشته باشند و بس و نه چیز دیگری............چرا ؟ ؟ زیرا اگر در جامعه روابط زن و مرد آزاد باشد، آن دیوار شهوت فرو میریزد و زن ها و مردها زیبایی و زشتی واقعی را تشخیص میدهند و خانواده هایی را تشکیل میدهند که بر دوست داشتن انسانی بنا شده است و لذا فرزندان سالم تربیت میکنند که تاب استبداد را ندارند و به عبارتی استبداد با وجود آنها بیگانه است، چرا که آزاد پرورش یافته اند."

                                                                                                                                        افلاطون

 

در ازدواج های ناموفق  نباید ترس از طلاق داشت و باین خاطر به زندگی و وابستگی ادامه داد. اگر زندگی زناشویی  بخاطر مشروعیت تدا وم یابد و هیچ رابطه ای که از عشق و علاقه نشات گرفته باشد فیمابین نباشد و رابطه محبت آمیز هم ازبین رفته و خراب شده باشد،  دراین حالت  طلاق یک امر عادی است. البته یک پایان متفاوت دیگری هم امکان پذیر است که اگر هر دو طرف تصمیم بگیرند دوباره  برای خودشان و روابطشان ارزش قایل شوند و برای رهایی از نقاط ظعفشان کار کنند و دوست بدارند که هر کدام در راه تکامل خویش قدم بردارند، در چنین حالتی این ازدواج میتواند دوباره شکوفا شده و رشد کند.                                                                                                                     ماندن طولانی  یک وضعیت نابرابر و ناخوشآیند نشانه موفقیت در ازدواج نیست. در یک ازدواج موفق هر دو طرف نسبت بهم عمیقا عشق میورزند و هر یک مایل است اجازه دهد دیگری برای خودش انتخاب نماید و سلطه جویی بینشان وجود ندارد و وابستگی از میانشان رخت بربسته و به آن فکر نمیکنند. وابستگی در ازدواج مانند ماری است که به ازدواج شاد و موفقیت آمیز نیش میزند و شادمانی را از بین میبرد و اقتدار و سلطه و تسلیم ایجاد میکند و سرانجام روابط را خراب میکند. این نقطه ظعف میتواند از زندگی حذف شود ولی انجام آن مبارزه آسانی نخواهد بود، زیرا که قدرت و نیروی کنترل هر طرف بر پایه محکمی استوار است و آنها کمتر حاضرند بدون جنگ و جدل تسلیم شوند.

زنان باید سعی کنند در حد خودشان استقلال مالی داشته باشند. اگر قرار باشد برای هر چیزی از دیگری پول بگیرید، شما برده و بنده او هستید و اگر این کار غیر ممکن است، سعی کنید پول خودتان را در هر طریق خلاقه ای که میتوانید بمصرف برسانید.

اساس زندگی خانوادگی و ازدواج بر مبنای استقلال و اعتماد است، هرگاه شما به هیچکس اعتماد نداشته باشید قطعا قادر به انجام کاری ارزشمند نخواهید بود و این بدین معنی است که در واقع شما در اقلیم ناشناخته ها به خودتان هم اطمینان و اعتماد ندارید.

 

در دوران های گذشته و در بین طوایف و عشایر وظیفه زنان تنها رسیدگی به شوهر و بچه‌داری نبوده است، بلکه آن‌ها علاوه بر کارهای خانه، کشاورزی، شیردوشی، نان پزی و بسیای کار های دیگر را برای طایفه و قبیله و خانواده به عهده داشته اند. حال که در دوران صنعتی به سر می‌بریم یعنی که نان برای جامعه پخته میشود، شیر برای جامعه دوشیده می‌شود،  پس زنان هم باید مانند گذشنه همان فعالیت ها و شغل ها را داشته باشند: نان بپزند، دامداری کنند، شیر  تولید کنند و بهر کاری را که دوست دارند انجام دهند، البته برای جامعه و کشور و نه تنها برای خانواده و قبیله خود 

دختران وزنان بخصوص باید به این آگاهی برسند که باید استقلال داشته و به خود متکی باشند و به این ترتیب اعتماد به نفس سالم برای خود بدست آوردند، آنها در زندگی سنتی همیشه به یکی تکیه میکرده اند، ابتدا به پدر بعد به همسر و یا به برادر .اینان هرگز زندگی متعلق به خودشان را نداشته و نخواهند داشت و هیچ زمان این شانس را نخواهند به دست آورد که آنی باشند که میتوانستند باشند و یا آرزو داشتند باشند. هرگز استقلال نخواهی داشت وقتی کس دیگری هزینه‌های تو را پرداخت میکند.، پس باید از ابتدا کاری را شروع کرد و پایه استقلال را ریخت و به زندگی خود فرم داد و حتی لباس و رنگ مناسب آن را برای خود به دست آورد و دریافت که چه چیز هائی میتوانند اعتماد به نفس را افزایش دهد، مهم این است که باید در هر شرایطی خوش بین بود وبرای هر هدفی مبارزه کرد و هیچ وقت تسلیم نشد. 

در جوامع صنعتی و مدرن امروزی کارهای سبک و ساده مانند فروشندگی کلاً به عهده بانوان است و آقایان در کارهای سنگین تر مانند کشاورزی، صنعت و غیره به کار گرفته می شوند برای تغیر دید سنتی به زنان ما و تغیر در جامعه، زنان می توانند با انجام کار هایی که تا کنون در ایران مختص مردان بوده است،  یعنی شغل‌هایی مانند رانندگی کامیون, بنایی, عملگی, فروش آهن آلات, رفتگری و غیره بپردارند و به این ترتیب دید سنتی و منفی به خود را تغیر دهند و تنها  عروسکی برای مردان و فاقد آگاهی و اطلاع  و سواد نمانند . آنها با این کار نشان خواهند داد که کار عیب نیست وکسی با ارزش است که کار درست، شرافتمندانه وبا مسئولیت و با وجدان انجام دهد و نه آنی که با بیکاری، مفت خواری و ظاهر آراسته خود را برتر تصور میکند.                               

 

بیرون آمدن زنان از محیط آسایش و استبداد خانوادگی برای آن ها هویت مستقل وغیراستبدادی ایجاد خواهد کرد، چیزی که تاکنون نداشته اند و این خود در تربیت کودکان، محیط خانواده و جامعه تأثیرگذار خواهد بود و آنان به جای نگاه کردن به یکدیگر و تقلید از هم، یا جمع آوری طلا و جواهرات و دفن این ثروت ها و خارج کردن آن ها از جرگه تولید، وارد اجتماع شده، سطح فهم و تفکر و آگاهی  خود را ارتقاء بخشیده و به این ترتیب بسیاری از درگیری های خانوادگی، قبیلگی و همچنین رفتارهای منفی نیز از بین خواهند رفت و زنان خود را جزیی از کل جامعه حس خواهند کرد و با دیگران و جامعه احساس همبستگی کرده و در کشور هویت جمعی به وجود خواهند آورد.

 

 

 

ب ـ تغییر در ساختار جامعه (دموکراسی واقعی)

 

 

                                  چرخ حکومت ظالمان همیشه توسط جاهلان می چرخد 

 

ما و سراب دمکراسی 

آزادی و دمکراسی شامل دو مرحله است، مرحله اول در ذهن است یعنی داشتن اندیشه آزاد و در مرحله دوم عمل به آزادی  است بنابر این دو دسته مشگلات در مقابل آزادی مطرح است. مشکل نخست درک و فهم آزادی و مشگل دوم تحقق آن است. مورد نخستین مسئله ای ذهنی و دومین مسئله ای عملی است. انسانی که برای نخستین بار به درک آزادی میرسد دیگر در بند خرافات و اوحام و اسطوره ها نیست و این اساسی ترین نوع آزادی است. به زبان هکل فیلسوف بزرگ المان انسان در همه ادوار آزاد بوده اما هرگز به فهم و شناسایی و درک آزادی نایل نشده است. به عبارت دیگر انسان همیشه آزاد بوده اما به آن آگاه نبوده است. آزادی واقعی آگاهی به آزادی است، بنابراین نخست امری ذهنی است و ذهنی که به این حد از آگاهی برسد ناخودآگاه به آزادی نیر دست مبیابد و چون انسان تسلط گرا است در صدد تسلط برمیآید، شاید تمایل غرب به استعمار را در همین خصت بتوان جستجو کرد. این روحیه با روحیه زیر سلطه قرار داشتن همخوانی ندارد. بنابر این انسانی که به آزادی درون رسیده باشد دیگر حاضر نخواهد شد آزادی خود را به دست دیگری مقید و محدود کند. پس آزادی درون به آزادی برون ختم میشود و این آزادی حق بی قید و شرط انسان است.

آزادی حق است و یک ارزش است. ارزش یک فرد در یک جامعه یا کشور با مردمانی متفاوت نشان از دارایی فرهنگی و معنوی ان است. اگر مردمی آزادی را ارزش ندارند با مشکل بزرگی مواجه میشوند. آزادی ارزش است و عین عدل و گاه برتر از عدل نشانده میشود. رزیلتی پست تر و منفور تر از  غلامی و ستمی انسان شکن تر از استبداد نیست و برکات و حسناتی چون شجاعت، مسئولیت و ابداع و شکوفایی نفس را از ثمرات حریت و آزادی دانسته اند. خود بودن، مالک خود بودن  ذلیل و باخته غیر نبودن، تندزست و جان درست بودن، با خود بیگاته نبودن، خود را با غیر عوض نکردن،  خدمت خود و نه بیگانه را کردن، با بال خود پریدن، مقلد کور کسی نبودن، دست ارادت شخصیت شکنانه به کسی ندادن.......معنی این گونه آزادی پایه های ذهنی برای دمکراسی است

 

دقیقاً مشخص نیست که دموکراسی خواهی ولو با اسامی آزادی خواهی یا عدالت خواهی و مشروطه طلبی و یا حکومت مردم بر مردم در ایران از چه زمانی شروع شد. ما می دانیم که "اوتانا" یکی از هفت نفر از دانایان زمان داریوش کبیربود که بردیای دروغین را به زیر کشید. او در جلسه دانایان چنین اظهار داشته است: "به نظرم که دیگر نباید اجازه دهیم که تنها یک مرد بر ما حکومت براند که نه نیک است و نه دلخواه، چگونه ممکن است سلطنت نیک و منظم باشد در حالی که اجازه می دهد یک مرد هر آن چه که می خواهد انجام دهد بدون آن که جوابگو باشد."  البته این برای تعیین حکومت برای یونان بود که دموکراسی داشته باشند تا با هم درگیر و مشغول باشند. 

دموکراسی خواهی ما در حدود یکصدوپنجاه سال پیش با تأسیس روزنامه  "وقایع اتفاقیه" توسط امیرکبیر در داخل و توسط طالب اف، حاج زین العابدین مراغه ای، آخوندزاده و میرزا ملکم خان در خارج از کشور با همراهی بسیاری دیگر در دوران ناصرالدین شاه شروع شد و در اواخر سلطنت همین پادشاه و دوره مظفرالدین شاه با فعالیت مستمر میرزا آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی و روحانیون پرنفوذ مانند آیت الله بهبهانی و طباطبائی به صدور فرمان مشروطیت منجرشد. با وجود همه غرور و سربلندی که این کار برای مردم ایران فراهم کرد، ولی به علت نبودن زمینه پذیرش مردمی، آن چنان وضع مغشوش و نامطلوبی برای مردم ستم کشیده و عاصی و به تنگ آمده ببار آورد که به محض پیدا شدن رضاخان میرپنج و فرمان معروف او "من حکم می کنم"  کسی نپرسید شما چکاره اید که حکم می کنید، بلکه با اشتیاق به استقبال او و حکمش رفتند. البته مهم تر از پدیده استقلال و آزادی و دموکراسی، امنیت است که اگر از دست رفت هر که آن را به شما بدهد به دنبالش می روید و این دورانی بود که عدم امنیت در کشور بیداد می کرد. فرهیختگان همه فراری و در هر گوشه کناری فردی سر کشیده بود و برای خود حکومت می کرد و ناامنی می آفرینید، قشون روس تا قزوین آمده بود و همه در حال عزیمت به قم بودند.  تمام ارکان کشور به لرزه درآمده بود که قشون روس حمله کرده آن هم فقط با 1700 تا 2000 نفر، همه در حال عقب نشینی مظفرانه بودند، بقیه هم که فرار نکرده بودند درانتظار بودند که آلمان یا عثمانی یا انگلیس نجاتشان بدهد و هر کدام برای خودشان دسته های طرفدار درست کرده بودند و مردم را به جان هم انداخته بودند. شاعر ملی ما عارف وقتی بلشویک ها در روسیه روی کار آمدند چنین سرود : 

 

     ای لنین ای فرشته رحمت، کن قدم رنجه زود بی رحمت 

     تخم چشم من آشیانه توست ... ...........   و الی آخر 

 

می بینیم چشم انتظار قدرت خارجی مسأله دیروز نیست،  امروزه هم مشابه است. قبل و بعد لنین هم قرار بود آلمان ما را از چنگ انگلیس آزاد کند. ادیب نیشابوری در ستایش ویلهلم دوم قیصر آلمان قیصرنامه تنظیم می کند:

 

            بر و بوم قیصرآباد باد              جهان با دل شاد او شاد باد 

 

و وحید دستگردی می سراید:

 

از دو طرف می کنند کشور جم پایمال            روبه زشت از جنوب، خرس دغل از شمال 

 ایرانی و ژرمن است متحد اندر نژاد               هر دو به میدان جنگ پیلتن و شیرزاد 

 

ما از یکصدوپنجاه سال پیش دموکراسی خواهی را شروع کردیم و تا به امروز هم دنبالش هستیم بدون اینکه در مدت زمان تحقق خواستمان هم کوچکترین تغییر و تخفیفی بدهیم که شباهتی به کار ملانصرالدین دارد که طلبکاری یقه اش را گرفته بود و جنجال راه انداخته بود و ملا به تماشاچیان می گفت" به خدا سه سال آزگار است که از این بی انصاف سه روز مهلت می خواهم که طلبش را بدهم، نمی دهد که نمی دهد."

ما هنوز در همان خم اوّل باقی‌مانده ایم و چرا به جایی نرسیده ایم.؟ زیرا که برای ساخت هر پدیده مهمی اعم از عینی یا ذهنی، ابزارها، مقدمات و مهم تر از آن زمینه های آماده لازم است، مثلا اگر می خواهیم سرپناهی بسازیم باید اول آجر، گچ، سیمان، تیشه و ماله، دانش اولیه و زمین مساعد را آماده کنیم،  بعد آن را بسازیم. برپایی دموکراسی هم از این قاعده مستثنی نیست، ما تا ابزارهای مورد نیاز آن را تهیه نکنیم محال است بتوانیم به آن  برسیم و اگر هم تصادفاً دری به تخته خورد و به آن رسیدیم نمی توانیم نگهش داریم. بالاخره روزی باید به این نتیجه برسیم و بپذیریم که تمامی این نبایدهای ظاهری و پیدا، ریشه در نبایدهای باطنی ناپیدا و عمیق تری دارند. تو اگر نبایدهای ظاهری را از بین ببری چون ریشه دارد مجدداً رشد خواهد کرد. دیدن این ریشه ها هم کار ساده ای نیست، علم، آگاهی و تجربه میخواهد و یک شبه به دست نمی آید. 

 

              بوریا باف گرچه بافنده است                                 نبرندش به کارگاه حریر

 

در قدیم هر کدام بر حسب تصادف روزگار، علم  دسته ای را می چسبید یم و فکر می کردیم که کلید همه ی مشکلات دنیا را پیدا کرده ایم. همه یک فکر سنگ شده و غیرقابل تغییر و تردید داشتیم که همه خطا می کنند جز من، همه اشتباه می کنند جز من. با این استدلال همه غیرخودی ها باید حذف شوند و یا ساکت و خنثی شوند.دموکراسی را هم حکومت ها به زور نمی توانند ایجاد کنند، اگر ابزارهای آن وجود نداشته باشد. 

حالت ایده آل و منطقی این است که هر دو طرف یعنی هم حکومت و هم مردم با یکدیگر در امر دموکراسی همکاری کنند و چون حکومت جزیی از مردم است،  لذا بار اصلی به دوش مردم است که زمینه دموکراسی را فراهم کنند. 

دموکراسی وارد کردنی هم نیست نهالش را باید به سبک ایرانی خودمان غرس کنیم و آن قدر مواظبت و نگهداریش کنیم تا بتوانیم امید ثمری داشته باشیم. یکی از قواعد دموکراسی رعایت حدود مسئولیت و توقع در دو طرف یعنی حکومت و مردم از هم است و مردم باید سوای دولت، انتظارات و  وظایفشان را در قبال دولت مشخص کنند و بدانند کجا باید بایستند و کجا باید دینشان را به دولت ادا کنند.  دولت هایمان با تمام ادعاها، شناخت چندان دقیق ی از مردم و میزان توقعات و مرز تحملشان را ندارند،  دو طرف در مقاطعی به هم نان قرض می دهند و خوش آمد می گویند و رد می شوند. باید حقوق، مسئولیت و وظائف این دو قطب یعنی مردم و دولت تعیین شود تا تلاش ها به نتیجه برسند. 

اصولاً تغیر عمده در افکار و رفتارها، با تغیر در زندگی اجتماعی، کار و مشارکت در حکومت و مسئولیت پذیری به دست می آید. کشورهائی که فاقد قشر متوسط هستند، نخواهند توانست دمکراسی برپا کنند و دمکراسی برای آن‌ها معنی نمیدهد،  چون اعظم قدرت اقتصادی دردست گروه کوچکی است که حکومت فردی و قبیله ای و یا دیکتاتوری را به انحای مختلف تشکیل میدهند. در اروپا با چند صد سال کار و زحمت و ابداعات،  قشر متوسطی بوجود آمد که صنعت وتولید را از حالت ابتدائی تا این حد رشد داد و به خاطر وسعت این قشر حقی را به دست آورد که دمکراسی نامیده شده است. 

در کشور ما عملاً حکومت و مدیریت جامعه به طریقی که کلیه امور مربوط به مردم و جامعه را مدیریت کند وجود نداشته است، حاکمان اغلب به مثابه رؤسای قبایل کلیه منابع و منافع کشور را برای خود و خاندانشان بکار می بردند و تنها سعی آن ها در حفظ و نگهداری قدرت در خاندانشان بود و با مردم و بقیه کارها، کاری نداشتند. برای مثال قرن هاست کودکان بی سرپرست سرگردان در کوچه و خیابان ها به طریقی ادامه حیات می دادند یا شهرها مملو از فقرا و بیچارگان بود و کسی در فکر مدیریت آن ها نبود. در دوران جدید مسایل مردم با تشکیلاتی ناقص  تا حدودی مدیریت می شود ولی برنامه ای جهت جهش اقتصادی، رفع عمومی بیسوادی، تغییر در نحوه زندگی و غیره نبوده است. 

 

جامعه ی ما جامعه‌ بسیار پیچیده ای است ما افرادی با طرز تفکر 1000 سال پیش داریم و در مقابل تحصیل کرده های قرن 21 می، ما دارای اختلاف طبقاطی و اختلاف فرهنگی فاحشی هستیم، مثلاً خلق و خوی روستایی و عشایر ایلامی با دل مشغولی های زن و مرد تهرانی هیچ شباهتی باهم ندارند و یا کتاب های پر فروش سال در چند سال گذشته،   "جامعه شناسی خودمانی" ، "خاطرات شعبان جعفری" و کتاب "ملا حسنی" بوده است. می بینیم که هیچ نوع فصل مشترکی بین آنها نیست، همین عدم هماهنگی و فقدان فصل مشترک را به خوبی در ساختمان و شهرسازیمان نیز می بینیم. برای برپایی دموکراسی باید جامعه را شناخت و به  عکس العمل های جامعه کاملاً اشراف داشت، جامعه ای که دموکراسی می خواهد باید مردمش اهل مطالعه، بررسی، فکر و تدبیر باشند و به مسایل عمقی نگاه کنند و سریع دچار حب و بغض نشوند و مهم تر  از همه ثابت رأی  باشند و یا حداقل استقلال رأی داشته باشند و نه این که صبح یک چیزی بگویند و شب عکسش را عمل کنند. اینها الزاماتی هستند که تحقق دموکراسی بدون آنها فقط یک رؤیا و سراب خواهد بود. 

 برای ایجاد دمکراسی در ایران به خا طر وجود روحیه قبیلگی وخودمحوری لازم است از تمرکز قدرت چه سیاسی و چه مالی جلوگیری شود تا اینکه خساراتی را که تا بحال به مردم زده‌ا شده است تکرار نشود که ایالتی و فدرال کردن بر اساس دمکراسی پایه (دمکراسی ایرانی) یکی از راه‌کار های آن میتواند باشد. 

همان طور که لازمه رفع هنجارها در خانواده ها منوط به دفع استبداد و ایجاد دموکراسی و گفتمان است، در جامعه نیز دفع ساختارهای استبدادی و مولد استبداد برای ایجاد دموکراسی و گفتمان لازم و واجب است. برای این کار باید مردم در کلیت آنها به حساب آورده شوند و در سرنوشت خود و مدیریت جامعه  شراکت داده شوند و این آن چیزی است که  مردم سالاری و حکومت مردم (دموکراسی)نامیده می شود. 

دموکراسی های غربی دمکراسی بمعنی واقعی آن یعنی حکومت مردم نیستند، بلکه حکومت های اولیگارشی(حکومت معدودی ثروتمندان بر بقیه) میباشند. حکومت در این دموکراسی ها حکومت از طریق احزاب است که توسط سرمایه داران بزرگ، بانک ها و تراست ها و قدرتمندان اقتصادی ایجاد و پشتیبانی میشوند و عوامل خود را رأس قدرت می نشانند و قوانین را هم برای حفظ منافع خود ایجاد میکنند که در مرحله نخست شامل منافع گروه و نهادهای خاص و منافع حزبی است و سپس برای حفظ و نگهداری سیستم بازار آزاد و لیبرال و حفظ منافع فعالین آن ها است تا از برخورد منافع  بانک ها، تراست ها و انحصارات بزرگ صنعتی مالی، و سرمایه داران بزرگ با یکدیگر جلوگیری شود. سیستم دمکراسی غرب سیستم دمکراسی احزاب است که با وضع قوانین و انتخابات کنترل شده و آزادی ظاهری صرفا منافع این قشرالیگارشی ٍ(ثروتمندان) را تامین می کنند و حافظ و مدافع منافع اکثریت مردم نیستند.  تنها چیزی که این سیستم برای عموم مردم عرضه می کند آزادی های شخصی و  تاحدودی آزادی بیان (در صورتی که به منافع حاکمان خدشه وارد نکند)، آزادی نسبی مطبوعات، آزادی اعتراضات تحت شرایط قانونی، آزادی اجتماعات، حکومت طبق قانون و عدم استبداد و خودکامگی فردی در حکومت است.

 

در گذشته یعنی دوران ارباب رعیتی (فـئودالیزم) زمینداران بزرگ حاکم بودند و همه چیز متعلق به آنها بود و همه چیز را تعیین میکردند و جامعه شامل دو گروه بود، ارباب ها که زمینداران بزرگ بودند و بقیه که رعیت بودند. در دوران صنعتی  و تکثرگرایی گروه های قدرتمند اقتصادی و سرمایه داران بزرگ با ایجاد احزاب حکومت و سیاست را در این کشورها تشکیل میدهند و برای حفظ منافع خود آنرا اداره میکنند که میتوان این حاکمان را مشابه دوران ارباب رعیتی، ارباب های صنعتی نا مید و بقیه مردم را رعیت های صنعتی، که شامل دو گروه اند، رعیت های یدی(کارگران) و رعیت های فکری(کارمندان).باین ترتیب وضعیت برای مردم فرقی نکرده است و فیودالیزم کشاورزی به فیودالیزم صنعتی تبدیل شده است                                                                                                                            در گذشته در ایران برخی خانها تا چند صد پارچه آبادی را با چندین هزار رعیت مالک بودند، امروزه راکفلر مالک  5000  شعبه بانک در جهان و هزاران کارخانه، بیمه وشرکت های متعدد با میلیون ها رعیت را مالک است. البته چون دوران تعییر کرده وسطح تفکر و آگاهی مردم بالا رفته است،  دیگر با این قشر بصورت رعیت رفتار نمیشود، بلکه آنها رعیت های داوطلب هستند که  برای ادامه زندگی راه دیگری جز قبول کار برای اوایگاش ها را ندارند.

در آنالیز بزرگترین به اصطلاح دموکراسی جهان  یعنی امریکا مشاهده می کنیم که در آنجا این سراب دموکراسی است که تجلی میکند و نه دموکراسی واقعی وبمعنی مشارکت مردم در سرنوشت شان و حفظ منافع آنها.در این دمکراسی مردم فقط یک بار مطرح می شوند آن هم برای رأی دادن به کاندیداهایی که احزاب از پیش تعیین کرده اند، "یعنی در انتخابات شرکت کن بدون آنکه بتوانی در سیاست و یا هر کار دیگری دخالت و یا نظری داشته باشی ." پس از  انتخابات دیگر هیچ کس با مردم و منافع شان کاری ندارد و عموم مردم هم به علت فقدان تشکلات مردمی و عدم آگاهی متوجه نمی شوند که افرادی را که انتخاب کرده و به آن ها رأی داده اند، مدافع منافع و خواست های آن ها نیستند، بلکه عوامل لابی ها، مجتمع های نظامی ـ صنعتی، بانک ها و انحصارات میباشند. بوش با 30 درصد آراء و تقلب انتخاب می شود و با وجود مخالفت اکثریت مردم امریکا، چون او نماینده لابی های نفتی و صهیونیستی است به عراق حمله نظامی می کند یک میلیون و دویست هزار نفر را به قتل می رساند، عراق را به عصر حجر می فرستد و آنجا را با گلوله ای اورانیومی برای قرن ها آلوده می کند و چندین هزار امریکایی را هم قربانی حفظ منافع نفتی ها می کند، احدی هم از مردم که پول های مالیاتشان، جوانانشان و وجهه بین الملی شان نابود شده است کاری از دستشان برنمی آید، زیرا این حاکمان نماینده آنها نیستند، ولی قدرت را در دست دارند. مورد دیگر اوباما است که نماینده نهادهای بانکی و مجتمع های صنعتی ـ نظامی است. او با پول مالیات های مردم، بانک ها و شرکت های اتومبیل سازی ورشکسته را نجات می دهد تا سهامداران ضرر نکنند ولی هزاران هزار مردم خانه ها و هستی خود را از دست دادند بدون آن که کسی به آنها کمکی بکند. این حاکمان باصطلاح دمکرات برای استمرار سودهای کلان مجتمع های نظامی - صنعتی جنگ ها را در سرتاسر جهان به راه انداخته  و ادامه میدهند. به این ترتیب می بینیم که دموکراسی حزبی غربی نه دموکراسی است و نه حکومت و مشارکت مردم. 

 در مورد وضعیت زندگی خودمان از ظواهر آن که بگذ ریم تفاوت زیادی با گذشته های ذکر شده نکرده است، سیستم تفکر قبیله ای، انتساب بجای تخصص، کم کاری وفقدان بازدهی، اشتغال بخاطر باریکه آب، نا توانایی و ........هنوز هم جاری و ساری است  پس تغیر در این سیستم، تشکیلات و مد یریت آن لازم و واجب است.

 برای این که حکومت ها نماینده واقعی همه مردم باشند و دموکراسی به معنی واقعی آن یعنی  مشارکت همه مردم در آن وجود داشته باشد تنها راه، سازماندهی ساختارها و مدیریت های جامعه  از پایه و از پائین به بالا است که دمکراسی واقعی ایست که نهال ان را باید خودمان سیستم آفرینی و غرس کنیم  و آن را دمو کراسی به شیوه ایرانی  بنامیم.

ما تا کنون سیستم آفرینی نداشته ایم و همیشه به دنبال افراد، قهرمانان و خاندانها بوده ایم. حال لازم است برای دمکراسی خودمان سیستم آفرینی کنیم.                                                                                                                                                   

در دنیایی که همه چیز با پول خریدنی است از سیاستمداران و نمایندگان مجالس گرفته تا رسانه ها و قاتلان، دمکراسی غیر ممکن است. اگر خواهان دمکراسی باسیم باید پیگیر یک سیستم حکوکتی و اقتصادی ـ مالی به عنوان پیش فرض دمکراسی باشیم تا قدرت سرمایه شکسته  شده و تولید بیش از حد و اعجاز آمیز پول از راه ربا و ربا در ربا به پایان رسانیده شود. به این ترتیب است که فسادها غیر ممکن خواهند شد. و این با ایجاد اقتصاد بازار انسانی و مردمی میتواند میسر شود بدون مالیاتهای اضافی و پنهان و تورم و در راس آن جکوما مردمی.

 برای عملی کردن نهال دمکراسی یعنی دمکراسی واقعی با سیستم آفرینی ایرانی، طرح زیر بر پایه ساختارها و تشکیلات حکومتی از پایین به بالا (هرم تشکیلاتی معکوس) که از روستا ها شروع و به بخش واستان و کل کشور نعمیم داده می شود میتواند تقشه راه باشد.

 

1 -   ساختارمدیریت روستا ها

 

برای برپایی دمکراسی ایرانی و واقعی میتوان ساختارها و تشکیلات مدیریتی را از کوچک ترین واحد حکومتی یعنی روستاها با مشارکت مردم شروع کرد. با ینترتیب که د ر هر روستا سه یا پنج نفر و یا بیشتر بسته به تعداد جمعیت آن روستا به عنوان شورای روستا برای مدیریت ان روستا انتخاب می‌گردند  این شورا یک نفر را از میان خود به عنوان بزرگ روستا یا کدخدا انتخاب می کنند و کلیه امور روستا توسط این شورا مدیریت می شود. شرایط و ضوابط لازم برای انتخاب شدن،  انتخاب کردن و حدود مسئولیت کدخدا و شورا را قانون تعیین میکند. منابع مالی و بودجه برای توسعه روستا علاوه بر منابع کشوری، می تواند طبق ضوابط قانونی ازعوارض مختلف مانند کسب و کار،  پروانه ماهیگیری، شکار، حق عبور و غیره توسط شورای روستا  نیز به دست آید و صرف ابادانی روستا شود. 

 

 

2 - ساختار مدیریت بخشداری ها 

 

سطح مدیریت بعدی در تشکیلات مدیریتی کشور، بخش است که در بر گیرنده تعدادی روستا در محدوده آن است. مدیریت بخش ها هم مشابها  دمکراتیک و با مشارکت خود مردم اجرا میشود. به این ترتیب که از هر روستای موجود در محدوده بخش، یک نفر از منتخبین شورای هر روستا به عنوان نماینده آن روستا به بخش فرستاده می شود و مجموعه نمایندگان اعزامی از روستاها به بخش، شورای بخش را تشکیل می دهند. شورای بخش که به این ترتیب نشکیل شد آنها از بین نمایدگان اغزام شده از روستا ها به بخش یک نفر را از بین خود با رای اکثریت به عنوان بخشدار انتخاب می کنند که مسئول اداره بخش میشود.

در شرایط فعلی ایران و حساسیت های موجود در جهت حفظ وحدت و تمامیت کشور و یکپارچگی زبان اداری و هم چنین خطر امپریالیسم لازم میدارد تا رفع این خطرات، بخشدارها در استانهای مرزی و همچنین معاونت های امنیتی تا زمانی معیین و لازم از طرف وزارت کشور و مرکز انتساب گردند تا ارتباط با مرکز جهت کنترل و هدایت در جهت اهداف کلی کشور وجود داشته باشد.  بخشداریها، آزادی کامل درمدیریت در حوزه عملیاتی خود را خواهند داشت. بودجه  آنها علاوه بر سهمیه کشوری با تصویب شورای بخش می تواند از عوارض و مالیاتهایی مانند عوارض اتوبان، معدن، کارخانجات و ... نیز به دست اید. بخشها می توانند در راه پیشرفت و آبادانی بخشها و روستاها ی خود مستقلأ طرح  و برنامه ریزی کرده وبه اجرا در آورند. 

با این ساختار مدیریتی و تشکیلاتی، اکثریت مردمی که تا بحال چندان بحساب نمیآمدند در سرتاسر کشور در مدیریت ها مشارکت پیدا خواهند کرد و کار های خود را خود انجام خواهند داد و چون در  محیط های کوچک مردم همه یکدیگر را به خوبی می شناسند بنابراین مردمی ترین، بهترین، فعال ترین و کار آمدترین مردم وارد خدمت به مردم خواهند شد و ارتشاء، تقلب و منفعل نشستن و فقط از دولت انتظار داشتن از بین خواهد رفت و چون کار مردم دست خودشان است  لذا کارها به بهترین وجهی پیش خواهد رفت و ناهنجاری‌های سیستم مدیریت فعلی از بین خواهد رفت. مسئولین چون توسط مردم گماشته شده‌اند به مردم پاسخگو خواهند بود و مجبورند بکار مردم به بهترین نحو رسیدگی  کنند تا دوباره انتخاب شوند. در سیستم هرمی فعلی چون مدیران از بالا گماشته میشوند، لذا  کافی است که مدیران ادارات با بالا دست خود در هرم قدرت به طریقی کنار آمده و آنها را راضی نگه دارند و نه مردم را باینترتیب رضایت بالا دست کافی است تا مدیر در پست خود باقی بماند،  حتی اگر این مدیر فاقد توان مدیریتی،احساس مسئولیت و کاردانی و لیاقت هم باشد، بخاطر این ساختار  در پست خود می ماند. در نتیجه چنین مدیری فقط در پی حفظ حقوق و مزایا  خود است و نیازی نمی بیند به وظائف اصلی خود که خدمت به مردم است توجه کند. تغییر این سیستم و  تبدیل مدیریت آن به سیستم دمکراتیک ایرانی با واگذازی کار مردم به مردم در نهایت باعت ایجاد مدیریت شفاف اداری و رفغ سردرگمی و گرفتاری های مدیریت فعلی خواهد شد. 

 

3 - ساختار مدیریتی استان ها 

 

 

برای پیشرفت و رشد اقتصادی سریع  ساختار وتشکیلات مدیریتی به سبک جوامع صنعتی امروزی و به صورت مدیریت غیر متمرکز برای کشور بزرگی چون ایران لازم و واجب است. سیستم اداره کشور در حال حاضر سیستم مرکزی است یعنی همه کارها و مدیریت از مرکز تعیین میشود، در حالی که در گذشته ایران به صورت ایالتی ولایتی اداره می شده است. علت عدم ادامه سیستم ایالتی،  ساختار ناهمگن قومی، زبانی و نژادی  و نگرانی از خطر تجزیه  بخصوص توسط استعمار بوده است.

مدیریت ایالات ( استان ها) در سیستم دمکراسی  ایرانی توسط مجلس شورای استانها( مجلس ایالتی) انجام میشود. نمایندگان این  مجالس به روش دوگانه،  یعنی مخلوطی از دموکراسی مردمی و دموکراسی حزبی انتخاب می شوند، به این ترتیب که نیمی از نمایندگان مجالس ایالتی ازبین نمایندگان بخشداریها با داشتن شرایط لازم انتخاب و گسیل می شوند و نیمی دیگر از طریق انتخابات عمومی در شهرها وتوسط احزاب به مجلس های ایالتی راه می یابند. مشارکت دادن و فعالیت احزاب در مدیریت استانها و در حد 50 در صد، دارای این مزیت است که افکار، دیدگاه ها و روش های زندگی و خواست ها جدید که بیشتر خواست شهر نشینان است، وارد  مجالس ایالتی می شوند، بدون آنکه احزاب و گروه بندی ها حاکم مطلق کشور شوند.  با این مشارکت تفکرات شهری در جنب تفکرات روستایی، سنتی و مردمی قرار گرفته و با هم احتلاط پیدا میکنند  و خواستها و نظرات با گفتمان و دیالوگ انجام خواهد شد و این آرزویی است که ما طی هزاران سال هرگز نداشته ایم: "دیالوگ"     حضور همه اقشار در مجالس شوراها و حل مسایل با گفتمان باعث میشود که دوری مردم از هم وهمچنین اختلافات طبقاتی و فکری که دراین جامعه وجود دارد و این جامعه و مردم را از هم دورکرده است و باعث ایجادعدم اعتماد بیکدیگر و ایجاد برخی  رفتارهای منفی ذکر شده گردیده است را از بین ببرد و همه را اجباراَ بسوی گفتمان، شناخت یکدیگر و همکاری با یکدیگر سوق دهد که بنیان و اصل دموکراسی است که بزرگترین جهش و پیشرفت اجتماعی را در ایران برای اولین بار در تاریخ ما رقم خواهد زد.

استاندار یا رئیس جمهور ایالت از بین افراد شورای استان با اکثریت آرای مجلس و طبق ضوابط قانونی انتخاب میشود. او  دولت و کابینه خود را تشکیل داده و به مجلس معرفی میکند و در مقابل مجلس مسئول و پاسخگوخواهند بود. 

مشابهاً به علت شرایط خاص ایران و جهت حفظ یکپارچگی کشور و کنترل آن، ریاست جمهور ولایات (استاندارها)  حساس مرزیهمچنین معاونتهای امنیتی تا زمان لازم  از مرکز انتساب می شوند تا سیاست های مرکز را به استان ها رسانیده و عامل یکپارچگی و استمرار زبان اداری کشور باشند. درمراحل بعدی و با رشد اقتصادی و خروج از عقب ماندگی و رفع خطرات امنیتی، می تواند سیستم کامل فدرال جایگزین انتسابات گردد. 

شوراهای استانی مانند هر پارلمانی طبق قوانین و ضوابط از پیش مدون شده  میتوانند در استان خود قانونگذاری کرده و  به اجرا بگذارند و در این راستا کاملاً مستقل باشند، در حالی که همزمان تابع قانون اساسی  و قوانین کشوری خواهند بود. در صورت بروز اختلافات از نظر سیاسی ـ حقوقی ـ قضائی، دیوان های عالی کشوری و ارگانهای مشابه مسئول رسیدگی و حل اختلافات خواهند بود که قانون آنها را تعیین میکند. 

 این ساختار و مشارکت مردمی کلیه نیروها را در جهت رشد، تعالی و پیشرفت جامعه و کشور تجهیز کرده  و بفعالیت وا خواهد داشت و استان ها برای پیشرفت بیشتر با یکدیگر به رقابت خواهند پرداخت و کار و فعالیت همه گیر خواهد شد و بحث و گفتمان که لازمه دموکراسی است در همه جا برقرار خواهد شد و تشکیلات اداری به جای گرفتار و سرگردان کردن، در راه ارائه خدمات واقعی به مردم فعال خواهند گشت و کشور در راه پیشرفت و ترقی بدون تلاطم، پایدار و بدون برگشت  گام خواهد برداشت. 

این دموکراسی واقعی قادر است  استبداد را از ریشه از جامعه بر چیند و به تدریج در خانواده ها و رفتار و خلقیات مردم تأثیر گذاشته و جامعه ای عقلایی، گفتمانی، قانونی، رضایتمند و خوشبخت را ایجاد کند و آینده‌ای باز و درخشان را در مقابل ما بگشاید، دولت و مردم را یکپارچه کرده، جامعه ای مدنی به معنی واقعی آن را بوجود آورد.

 

   4 - ساختار مدیریتی کشوری 

 

 

ساختار مدیریتی کشور هم می تواند مشابهاً مشارکتی باشد، باین ترتیب که نمایندگان شورای کشوری (مجلس شورای ملی)  از نمایندگان منتخب شوراهای استانی بسته به تعداد جمعیت آنها طبق ضوابزی که قانون تعیین میکند با داشتن شرایط، انتخاب و به مجلس شورای ملی گسیل میگردند. ریئس جمهور(مسئول مدیریت کشور) با رای اکثریت نمایندگان مردم در مجلس شورا انتخاب  و با تشکیل کابینه خود در مقابل مجلس  مسئول خواهد بود.

در این سیستم، حکومت مرکزی، سیاست خارجی، ارتش، تشکیلات امنیتی و راهبردهای کلی و ستادی را به عهده خواهد داشت و کلیه کارهای اجرایی به صورت محلی و ایالتی توسط خود مردم انجام می شوند. 

در جنب مجلس شورا، مجلس دومی بنام مجلس شورای استان ها برای همآهنگی بین استانها برقرار میگردد که نمایندگان آن از استان ها و بسته به تعداد جمعیت شان و طبق قانون از مجالس ایالتی انتخاب میگردند. وظیفه این مجلس هماهنگی قوانین کشوری با قوانین و شرایط استانی است.                                                                                                                               برای مقام تشریفاتی وجهت انسجام و اتحاد اقوام ایرانی، هر هفت سال یک نفر از بین یکی از قومیت های ایرانی که خدمات ارزنده ای به ایالت و یا کشور کرده اند(چهره های ماندگار) بعنوان بزرگ کشور و شاه ایران انتخاب میشود. نام شاه باین خاطر چون بمعنی بزرگ و سرکرده است و بعلاوه این نام ارزشی فرهنگی و قدیمی  در ایران و جهان دارد و هزاران سال در تاریخ و جهان دارای سابقه است و از  نام آن در بخش های بزرگی از آسیا استفاده میشده است که خود تداعی کننده عظمت تاریجی و فرهنگی ایران است.

 

این سیستم  دموکراسی ایرانی و مردم سالاری واقعی، مردم را در شرایطی قرار میدهد که خود بخود به مساِیل و سرنوشت خود وکشور وابسته و علاقمند شوند، به گفتمان روی آورده و خود به حل سریع مشکلات،  کمبود ها و عقب ماندگی ها رسیدگی کنند و روستاها و استان ها برای پیشرفت و تعالی بیشتر به رقابت پردازند و پس از قرن ها و هزاره ها در کشور ثبات دایمی به وجود آید و استبداد نهادینه شده  بتدریج رخت بربندد  و بحث و گفتمان و قانون جایگزی ان شود.. 

در چنین دموکراسی گسترده ای با حضور همه مردم، دیگر هیچ استعماری نخواهد توانست در آن رسوخ کند و به کشور و جامعه خدشه وارد آورد،  زیرا که سیستم وابسته به شخص و یا احزب نیست، بلکه تمامش مردم اند و حکومت و قانون آنها، و چو مردم بر خودشان حکومت میکنند و هر جا هم نقص یا کمبودی بود خود  میتوانند به رفع آن بپردازند. استبداد، تقلب، پارتی بازی، ظاهرسازی، ریا، قانون گریزی، عدم اعتماد، خودمحوری، دروغ و عدم صداقت بتدریج از بین خواهد رفت و مسأله اقوام حل شده و باعث جلب رضایت عمومی میگردد که خود عاملی در ترقی و پیشرفت فردی و جمعی خواهد شد، و ایرانی دوباره وطن‌پرستیجدیدی  را تجربه خواهد کرد.                                                                                                                            به این ترتیب همه نیروها از ده گرفته تا پایتخت آزاد شده و مستقلا قادر خواهند شد بهترین و پیشرفته ترین ابزار و وسائل را مستقیم  در راه شکوفایی اقتصادی  و جامعه به کار برده و امکانات مادی خدادی کشورو نیروهای جوان، باهوش و تحصیل کرده را بکاربگیرند و با الگوبرداری های خوب و مناسب کشور را در کوتاه ترین زمان ممکن در رده کشورهای متمدن و پیشرفته جهان قرار دهند. سیستم دموکراسی پایه در اوایل انقلاب نیز توسط آیت الله طالقانی پیشنهاد و پیگیری می شد. در جنب دمکراسی در حکومت و جامعه، دمکراسی اقتصادی نیز لازم است یعنی سیستمی که به همه امکان شراکت در تولید و اقتصاد را بدهد  که در کتابی دیگز عرضه شده است.

 

ج-  رفع عوامل ایجاد کننده ناهنجاری های موجود 

 

  از آن جاییکه  برای تغییرات عمده و ایجاد دمکراسی واقعی زمان زیادی نیاز است پس  تا  آن زمان می توان برخی از  ناهنجاری ها یی که ناشی از فقدان شفافیت،  ضعف تشکیلاتی و مدیریتی اند را با وضع قوانین و اجرای جدی آن ها، تعدیل و حتی رفع کرد و مردم را از  گرفتاری ها ی زیادی که همه  را عاصی کرده و توان جسمی، روحی، مالی و وقت مردم را گرفته است، را رهانید و رضایتی نسبی  در جامعه بوجود آورد.  این عوامل ناهنجار عبارت اند از:

 

1 - گران و کم فروشی که اساس آن بر تقلب است و سابقه ای تاریخی و طولانی در کشور ما دارد و تا کنون هم راه حلی برای آن ارائه نشده است، به جز در مقاطعی که سعی شداست با اعدام و تبعید و یا در تنور انداختن نانوای گران فروش، این مسأله را بطریق نابخردانه حل کنند که نتیجه‌ای هم نداده است. اغلب کاسب های ما هنوز هم به سبک قدیم  کار فعالیت میکنند، که با قدم گذاشتن به دوران صنعتی ناهنجاری‌ها در حیطه کسب و کار بیشتر شده است  تا جایی که لازم شده است در این ضرب المثل قدیمی "کاسب حبیب خداست" تجدید نظر شده  و آن را به  "کاسب حبیب جبیب شماست" تغییر داده شود..   

این معضل به این ترتیب قابل حل است که دستگاه حکومتی،  نصب برچسب قیمت بر روی کالاها را اجباری کند و در صورت فقدان برچسب روی کالا ها، آن کالا مورد مصادره و حراج قرار گیرند. این روش دو مزیت عمده در برخواهد داشت، نخست این که  قیمت ها در معرض دید همگان قرار میگیرد و مردم میتوانند قیمت ها را مقایسه کرده و جنس مشابه را گران تر نخرند. و تحت اجحاف قرار نگیرند. دوم که اهمیت و ارزش بیشتری هم برای فرد و هم برای جامعه دارد از بین رفتن چانه زنی است که عملی مشمئزکننده و متعلق به اقتصاد و جوامع عقب مانده و سنتی است. چانه زنی که اساس آن بر پایه سودجویی، کلاه برداری، شبهه و تقلب است، قاتل وقت، روح و اعصاب مردم است. با حذف چانه زنی رابطه خریدار و فروشنده از حالت فعلی صیاد و صید بیرون آمده و به رابطه انسانی و دوستانه برای تبادل کالا تبدیل خواهد شد و مردم خواهند توانست به فروشنده مانند همه کشورهای متمدن، اعتماد کرده و اطلاعات صحیح از کالایی را که می خرند از فروشنده دریافت کنند. ضمناً مشخص بودن  قیمت ها کار دریافت مالیات را هم شفاف و آسان می کند. 

درهم فروشی هم وسیله ای دیگر برای سودجویی و تقلب است که میتوان آن را با الزام عرضه کالاها به صورت سورت و دانه بندی شده رفع کرد و از درگیری هایی که هر روز به این خاطر به وجود می آید جلوگیری  نمود.

2 – یجاد مسئولیت: مردم باید تشویق شوند که برای هر کاری به کتبی کردن هر نوع قول، قرارو معامله ای الزام شوند تا از این طریق رسماً و قانوناً برای آن قول و قرار وکار ایجاد مسئولیت شود تا نتوان زیر آن زد. وقتی واگذاری کاری به یک یا چند نفر نوشته و امضاء شد دیگر اختلاف و درگیری هم پیش نخواهد آمد. برای مثال می خواهیم سطحی را در خانه با ابعاد، فرم و اجرای مشخص کاشی کاری کنیم حال اگر انجام این کار کتبی شده باشد و کار مطابق نوشته ها نباشد، مجری ملزم به تکرار و اجرای دقیق آن خواهد بود و در صورت استنکاف کافی است بامراجعه به نیروی انتظامی و بدون نیاز به دادگاه و دادگستری طرف را ملزم به اجرای تعهد خود و یا پرداخت تاوان کرد. به این ترتیب هر کس مجبور خواهد شد مسئولیت کاری را که انجام می دهد بپذیرد و بسیاری ناهنجاری ها و درگیری ها  و مراجعه به دادگاه ها از بین خواهد رفت و مردم می توانند خیال راحت تر و اطمینان خاطر بیشتری دراجرای درست کارهایشان داشته باشند و دیگر نیازی به اتلاف وقت جهت کنترل دایمی و ایستادن بالا سر کار و کارگر نخواهد بود. 

3 -   برای جلوگیری از فساد در دوایر دولتی مشابه کشور های پیشرفته اروپایی میتوان از طریق قانون به کار گیری اقوام و دوستان توسط مسعولان مدیران  در دوایر دولتی را ممنوع و عامل جرم اعلام  و قابل پیگیری قضایی کرد. د بعلاوه در هراداره، ارگان و تشکیلا ت و یا سیستم کنترلی در نظر گرفته شود تا کارمند در خدمت مردم باشد و نه مردم در خدمت او تا کارمند عامل سرگردانی مردم نشود.

 4 -  مورد دیگری که می توان با وضع قانون، آرامش و رضایت در جامعه ایجاد کرد، قانون تعطیل مغازه ها بجزرستورانها در ساعت معینی در شب است تا مغازه داران مجبور نباشند بخاطر رقابت تا شب و نیمه شب مغازه را باز نگه دارند. البته برای رفع احتیاج ضروری  مردم در هر محل و هر شب میتواند یکی از مغازه ها به طور نوبتی تا ساعت 12 شب به صورت کشیک  باز بماند. تعطیل مغازه هاعلاوه بر آن، این امکان را برای کسبه بوجود می آورد که آنها هم مانند سایر اقشار وقتی برای استراحت و رسیدگی به خانواده خود داشته باشند.. 

5 -  از دیگر مشکلات جامعه ما که گرفتاری های بسیاری را به وجود آورده است مسأله جوانان و ازدواج آن ها است. در این راستا مهریه های سنگین، ازدواج را به صورت نوعی معامله سنگین درآورده و مانعی جدی در راه ازدواج جوانان  و عامل عدم آرامش در خانواده ها و گرفتاری های بعدی بسیاری شده است. 

مسأله مهریه را می توان  با تبدیل آن به بیمه مهریه یا بیمه ازدواج به راحتی حل کرد.باین ترتیب که مرد میتوتند برای ازدواج، بیمه ازدواج با شرکت های بیمه  ببندد و در ابتدا مبلغ معینی که با وضعیت اجتماعی خانواده تطابق داشته باشد  را بعلاوه اقساط سالیانه یا ماهیانه آن را بپردازد که در  صورت جدا شدن زن میتواند وجه را یکجا و یا به صورت ماهیانه برای امرار معاش دریافت کند، زو ج هایی هم که از هم جدا نشده اند می توانند در نهایت وجه بیمه مهریه را با سود و مزایای آن یکجا و یا اقساط ماهیانه بعنوان بازنشستگی دریافت کنند. 

ضمناً برای ارتقاء مقام و احترام به زن بنطر میرسد که تجدید نظر در متن صیغه عقد و قرارداد ازدواج لازم باشد تا که تداعی کننده معاملاتی بودن و یا خرید زن با مادیات (قبول همسری در قبال سکه, جواهرات وملک و غیره) نباشد. درج مادیات در اسناد ازدواج کسر شأن برای زنان محسوب می شود زیرا که امروزه زنان خود مصدر امور و کارها هستند و دست کمی از مردان ندارند و بیمه ازدواج می تواند آینده آن ها را تأمین و تضمین کند. در این رابطه می تواند با تضمین های دولتی به ایجاد و راه اندازی  شرکت های سرمایه گذاری زنان کمک کرد تا آن ها به جای احتکار طلا و جواهرات و خروج سرمایه ها از فعالیت های اقتصادی،  این منابع  را به کار اندازند و برای خود منبع درآمد، کار و فعالیت های اجتماعی ایجاد کنند.                                                                                                                       6 -  مورد دیگرکه مولد نآ آرامی فکری و روانی در جامعه ما ست  مسأله مسکن است که اکثریت طبقات متوسط با آن درگیر می‌باشن  و مانعی جدی را در راه  تشکیل خانواده و ازدواج است.  گرانی بیش از حد مسکن که علت آن کالا قرار دادن زمین های شهری و سودجویی و سوداگری است، در حدی که حتی  طبقات  متوسط هم دیگر قادر به ابتیاع آن و حتی اجاره کردن سرپناه مناسب خود  نیستند. زمین های شهری در بسیاری از کشورهای پیشرفته به صورت وقفی یا اجاره ای دولتی و یا در اختیار تعاونی هاست و عمومآ  برای زمین مبلغی جزیی اجاره پرداخت می شود و  بیشتر سرمایه و تلاش برای بالا بردن کیفیت ساختمان ها می شود، بعلاوه برای داشتن یک زندگی انسانی در یک جامعه، نباید فرد حداکثر بیش از 30 درصد درآمد ماهیانه خودش را صرف اجاره مسکن کند و باید شرایط طوری باشد که برای خرید مسکن 70 تا 80 درصد آن وام داده شود تا قشرهای متوسط هم  بتوانند قسط ها و اصل وفرع آن را بپردازند. در این رابطه در ایران با شرایطی که در این زمینه موجود است  تنها با وقفی و اجاره ای کردن زمین های شهری امر خانه دار شدن قشر وسیع و متوسط می تواند امکان پذیر شود. 

 

 

 

 

 

 د ـ سخن پایانی 

 

امیر کبیر چه زیبا گفته:

"دوران عقب ماندگی ملت ها زمانی شروع شد که جای اندیشدن را،  "تقلید"، جای تلاش را، "دعا"، جای فکر کردن به آرزوهای بزرگ را، " قناعت" و جا ی تصمیم های عقلانی را، "استخاره" گرفت."

 

کسی که برای اولین بار این کتاب را مطالعه می کند و از واقعیت ها و ناهنجاری های این جامعه مطلع می شود، ممکن است دچار یأس شده و تصور کند که " آیا اصلاً امکا ن دارد این جامعه‌ی غرق در چنین خلقیات و رفتارهای منفی که قرن ها هم نهادینه شده و خلاف کاری بخشی از زندگی آن ها شده است را اصلاح کرد؟" در این راستا مردم خود این لطیفه را ساخته‌اند که "سرزمین آریائی از دو قوم ماد و پارت تشکیل شده است،  به همین دلیل مشکلات این سرزمین یا از طریق مادی و یا از طریق پارتی حل میشوند." بکار گیری این دو عامل برای حل مشکلات مختص جوامعی است که در آنها رعایت عدل و داد نمیشود و فقط قدرتمندان (قدرتمند سیاسی، نظا می، مالی)حق اظهار وجود دارند، لذا مردم یا راه خلاف میروند و یا از فدرتمندان(پارتی) کمک میگیرندیا از طریق رشوه مسئله خود را حل میکنند.این روش زندگی در دوران قاجار باعث شد که فروع بجای اصول عمده شوند و ارازل بجای افاضل متقدم گردند وکشور بسوی نابودی رود، بزرگان ما در ظرب المثل قدیمی زیر همواره این خطر را گوشزد کرده اند:

به 4 دلیل کشورها نابود میشوند                                                                                                                                                                                     

                      1 – ضایع کردن اصول

    2- عمده کردن فروع

    3- متقدم کردن ارازل

    4 --متاًخر کردن افاضل

 

اما در آنالیز روحیه ایرانی درمی یابیم که روح و روان ایرانیان دچار دوگانگی است، یعنی هم خوب را دارد و هم بد را، هم منفی را و هم مثبت را. مردم ما تحت سلطه ی استبداد مطلق شرقی همیشه با استفاده و به کار گیری این دوگانگی و تغییر قالب های رفتاری خود که گاهی به این قالب یا به آن قالب در آمده اند سعی کرده اند تا جان، مال و ناموس خود را نجات دهند. این دو گانگی در روحیات همه نهادینه شده است که درآن  هم روح خوب و مثبت با فرهنگ انسانی و قدیمی ایرانی و هم روح و رفتارهای منفی ذکر شده وجود دارد. ما باید تمام سعی و کوشش مان را بکار گیریم و این دوگانگی روحی را به یگانگی تبدیل کنیم و روحیه و رفتارهای بالقوه خوب و مثبت مان را احیاء و اصلاح کرده و به تعالی برسانیم. 

فرهنگ اصیل ایرانی در بالاترین سطح در جهان است و جواهری است که در گرداب حوادث تاریخی از دست رفته ودر گرد و غبار های تاریخ گم شده است و در صورت پیدا یش و بروز مجدد، میتواند تجلی و عضمت خود را بیابد. مثال زیر نمایانگر وجود این فرهنگ اصیل ولی بالقوه در ما است:

در 22 بهمن که رژیم پادشاهی در هم شکست بیش از یک میلیون اسلحه از انواع سلاح های سبک و سنگین در پایتخت به دست مردم افتاد ولی کوچک ترین سواستفاده‌ای مانند تجاوز به عنف، غارت و چپاول از مغازه ها یا بانک ها و غیره اتفاق نیفتاد، در حالی که نه پلیس و نه نیروی انتظامی  وجود داشت. این فرهنگ و روحیه مثبت و بالقوه ایرانی است  که در این شرایط بالفعل شده است. در مقابل کافی است، این را با سایر انقلاب ها و حتی شورش هامقایسه کنیم. در سال 1980 میلادی در شهر نیویورک به عللی حدود یک ساعت برق کل شهر قطع شد. مردم با استفاده از این موقعیت اغلب مغازه ها را غارت کردند و این در حالی بود که سیستم کنترلی، پلیس و نیروهای انتظامی وسیعی وجود داشت. این نمایانگر این است که مدنیت و فرهنگ در غرب به زور قانون و پلیس است و نه در روح و جان مردم و اگر این نیرو ها  نباشند توحش مجدداً حاکم می شود. سر پرسی سایکس در این مورد چنین نوشته است "من با هزاران دلیل معتقدم که ایرانیها از هر جهت به کلیه سکنه مغرب آسیا امتیاز و تفوق دارند و بنا به گفته راولینسون که راجع به ایران و ایرانیان تبعات عمیقی نموده است یک فرد ایرانی بر هر آسیایی دیگر خواه هندی  خواه ترک و خواه روسی امتیاز دارد و سطح فکرش بالاتر از آن هاست.

 

ابن مقفع در مورد احکام اخلاق ایرانیان  چنین مینویسد:

"ایرانیان دختران خود را به بیگانگان ندادندی و دختران بیگانه بزنی نخواستندی. همه کس را بخانه خود نان دادندی و بخانه دیگر نان نخوردندی. چون در حق کسی نیکی خواستندی که کرد، با کسی مشورت نکردندی و چون در حق کسی وعده کردندی هرگز از آن برنگشتندی و چون کسی را بعطا و نواخت خود مخصوص گرداندی، هر سال آن  وقت بدیشان دادندی. در فکر داری پیش بودندی که بگفتار. هرگز گناهکاران را عقوبت نکردندی، مگر پس از آن که خشم ایشان ساکت شده بودی.

کنت گوبینو دیپلمات فرانسوی در سالهای 1855 تا 1863 در مورد ایرانیان چنین نوشته است  "ایرانیان تمام آنچه را که عربها از فهم آن عاجزند میفهمند و هوش آنان هر معنایی را در میابد."

همانطور که میدانیم ایرانی ها با دشواریهای فراوانی که برای ادامه جیات  مواجه بودند و میدانیم که در ایران تفکر رشد نکرد و فلسفه بوجود نیآمد و استنداد قوی و بدون رقابت در میدان بود و استمرار داشت. دشمنان هم از هر سو ایران را مورد حمله قرار دادند و انقلاب های پی در گی هم ریشه ترقی را تا حد امکان ضعیف کرده است. با این حال مردم ایران یک هنر داشتند که شاید در دنیا بی نظیر باشد و آن "هنر تغییر دادن" بود. این مردان بزرک و دلیر در همین شرایط نامساعد، کشوری با میراث 7000 ساله را حفط کرده اند و این خاک را به عنوان گهواره تمدن بشری پاسداری نموده اند. با تمام این موانع آنها در 4000 سال پیش از میلاد در شهر "چغا میش" گرد هم آمدند و دومین انقلاب در تمدن بشری، یعنی شهر نشینی را در ایلام رقم زدند، شهری که به تایید کارشتاسان و باستان شناسان دارای نقشه شهرسازی بوده و واحدهای شهرسازی و اداری آن بطرز ماهرانه ای تفکیک شده بودند و حتی کانالهای فاضلاب در زیر زمین و روی زمین باعث حیرت کاوشگران شده است.باستان شناسان به شگفت آمدند آنگاه که اختراع چرخ، انواع ظروف سفالی، تحول خط، قالب سازی و ریخته گری فلزات و شکوفایی فرهنگی و اقتصادی و حتی ساخت اسباب بازی ایلامیان را مشاهده کردند.

همین ایرانیان با اتحاد پارس ها و مادها به رهبری کورش اولین امپراطوری جهان را خلق کردند. منشور کورش موسوم به اعلامیه حقوق بشر کورش اصالت و قدمت تمدن ایرانی بیش از بیش به جهانیان نشان داده شد. و این در دوره ای بود که دنیا در بربریت بسر میبرد که امر بزرگی است و باعث افتخار و سربلندی هر ایرانی است که خود را از نوادگان آنها بداند. هخامنشیان شاه راه های عظیم شرق و غرب را احداث و کانال سوئز را حفر کردند، نظام مالیاتی، واحد پول، بیمه کارگران، تعیین مقیاس وزن و طول و....هزاران دست آورد دیگر که تاثیر گذار بر تمدن بشری بود که فلاسفه ای چون هکل را وادار میکند که در کتاب "فلسفه تاریخ" خود، ایران هخامنشی را به عنوان آغاز تاریخ یاد کند. در زمانی که در همه جهان بی قانونی حاکم بود، افلاطون در رساله هفتم خود داریوش هخامنشی را پادشاهی قانون گذار معرفی میکند. اسناد مکتوب، عقدنامه ها، قراردادهای خرید و فروش و حتی رهن منزل و دیگز اسناد که از حفاریهای باستان شناسان به دست آمده است گویای پیشرفت عظیم فکری ایرانیان بوده است.

تمام دشمنانی که به ایران حمله کردند از مقدونیان گرفته تا اعراب و مغولان و ترک ها، همه پس از هر بار ویران کردن این کشور شاهد بازسازی آن توسط مردم ایران بودند و پس از چندی خودشان چنان زیر تاثیر فرهنگ و تمدن ایرانیان قرار گرفتند که ایرانی شدند و یا میآموختند که چگونه خود و تمدتشان را بازسازی کنند.

رساله قانون در علم پزشگی ابن سینا تا قرن 17 در دانشکاه های اروپایی چون آکسفورد تدریس میشد. زکریای راضی الکل و کاربرد آن در پزشگی را کشف کرد، خوارزمی با ارئه لگاریتم و الگاریتم و جبر در ریاضیات، عمر خیام با دسته بندی معادلات درجه سوم، ابوریهان بیرونی در زمینه جغرافیا و فیزیک نظری نمونه بارز رشد علم وپیشتازی ایرانیان حداقل در یک برهه از زمان بود که هر گاه که به جبر زمانه و خشونت های محیط ایران مینگریم و علل عقب مادگی آن را مورد بررسی قرار دهیم  با این پیشرفت ها متوجه یک تضاد  پارادوکس گونه میشویم و همین گویای همت ایرانیان را نشان میدهد که با تمام وجود همه عوامل بازدارنده و با مقابله به همه آنها، قد علم کرده و سر تسلیم فرود نیاورده اند. پیشرفت های ایرانیان در علم در حدی بود که پیامبر اسلام فرمود:" اکر علم و دانش در ثریا میبود ایرانیان به آن دست میافتند" و همان ها بودند که تمدن اسلامی را متحول و جهانی کردند.

ایرانیان پیشرو در علوم سیاست گذاری تیز بودند. کتاب سیاست نامه خواجه نظام الملک برای قرن ها الگوی حکومت و به مثابه قانون اساسی برای رهبران ترک و جهان اسلام بوده است. و هم او بود که دو قرن پیش از تاسیس هر دانشگاهی در اروپا، چندین دانشکاه در نیشاپور، اصفهان و بغداد تاسیس کرد. در عرصه ادبیات ایران میتواند به آثاری سراسر افتخار آمیز جون شاهنامه فردوسی، بزرگترین اثر حماسی – ادبی، مثنوی معنوی و دیوان کبیر شمس مولانا، بزرگتری آثار عرفانی مکتوب جهان، بوستان و گلستان سعدی و یا دیوان حافط و هزاران آثار ارزشمند دیگر اشاره کرد که پیتر چلکوفسکی را وادار نمود تا بگوید: "در ایران عشق به ادبیات و عشق به شعر فوق العاده زیاد بود و بنظر من در دنیا هیچ ملتی پیدا نمیشود که تا این حد شیدای شعر و ادب باشد"همین استاد دانشگاه اذعان میدارد که پس از یورش پی در پی به ویژه مغولان و تیموریان، اگر کشور دیگری بجز ایران میبود از صفه روزگار محو میشد.

با همه اینها همین ایرانی ها مهمان نوازی، غریب نواری و غیرتشان زیاد بود و ایران را مامنی برای خستگان و مظلومان میدانستند تا جایی که خاندان پیامبر اسلام هر گاه ظلم حکومت های وقت آنها را به تنگ میآورد به سوی ایران روانه میشدند. حضور امام رضا، حضرت معصومه و احمد بن موسی الرضا اوج این مهاجرت بود که علاقه و بستر پذیرش دیگران در ایران را نشان میدهد.

 

ما باید  فرهنگ و روحیه اصیل مان را از بالقوه به بالفعل درآوریم وراه رسیدن به آن انجام اصلاحات در روحیات و خلقیات و قرار دادن جامعه در مسیر درست و عقلانی آن است:

          

             تو ای دادگستر جهان آفرین             برازنده آسمان و زمین 

             برانگیز مردان ایران نژاد                توانا و برنا دل و پاک زاد 

             که با نیروی داد و مردانگی             به هوش و فرهنگ و فرزانگی 

             کنند زنده نام نیاکان ما                   چو مینو کنند خاک ایران ما 

 

اگر مشکلات اجتماعی را به یک سیل تشبیه کنیم ملاحظه می کنیم که سیل به یک باره راه نمی افتد، بلکه حجم آن بتدریج زیاد و زیادتر می شود و به مرحله ویرانگری انتهایی می رسد، مشکلات اجتماعی هم مشابهند. 

ما متأسفانه عادت کرده ایم که در انتهای کار و وقتی با مصیبت روبرو شدیم تازه در فکر چاره بیفتیم و یا این که آن را ناشی از سرنوشت بدانیم. ما حتی به آسیب دیدگی در نقطه آخر هم واقفیم ولی ورود آن را هم به دل حمل می کنیم. درست تر این می بود که انرژی مان را می گذاشتیم و می رفتیم بالاتر و فکر اصلاح مسیل  را میکردیم. جامعه ما مشکل عاطفی، روانی و اجتماعی دارد و این جامعه و وطن دردمند باید بهبودی پیدا کند  

 

ما ملتی هستیم کهن سال با تاریخی به قدمت تمدن بشریت، ما بزرگان و شاهان لایقی چون کوروش، که در کتاب های آسمانی از او به عنوان قدیس یاد می شود، داریم، داریوش که آداب کشورداریش را حتی به رخ امروزیان می کشد.  ایران در گذشته برای اروپاییان رؤیایی بود که به این خاطر بیشترین سفرها و سفرنامه ها ی جهان در گذشته (بیش از 800 مورد) در مورد ایران و ایرانیان نوشته شده است. اکثر بزرگان یونان قدیم به ایران سفر کرده و راجع به ایران و ا یرانیان نوشته اند، در گستره ی آسیا و خاورمیانه از مدیریت و دربار ایران تقلید می شده و بسیاری کشورها نام شاه را یدک می کشیدند، در ادبیات در آلبانی ناصری به زبان پارسی شعر می گفت و در هند و پاکستان و آسیای میانه هم مشابه بود. زبان پارسی تا حضور انگلیس در هند زبان بین المللی در آسیا بود و مغول ها و ترک ها هم در مکاتباتشان از زبان فارسی استفاده میکردند. مختوم قلی معروفترین شاعر ترکمنستان اشعار بسیار زیبایی به زبان فارسی دارد.در قرون وسطی در کلیساها ی اروپا این ضرب المثل وجود داشت که (اکِس اوریینته لوکس Ex oriente Lux   )یعنی همانا که نور و دانایی از شرق می آید و همچنین (فلیکس عربیا )یعنی عربیای خوشبخت که منظور سوریه ـ عراق و ایران دوران اسلامی بوده است. ولی ما در مقابل اینها سلطان محمود، نادرشاه، آغا محمدخان قاجار را هم داشته ایم که هنوز هم نامشان رعشه بر اندام هندیان و گرجیان می اندازد و نفرتی چندش انگیز به چهره شان می اندازد. البته هیچ کدام از این ها ایرانی نبودند، زیرا که از زمان حمله عرب تاکنون فقط سلسله سامانیان، زندیه و پهلوی حاکمان ایرانی بوده اند و بقیه حاکمان عرب، عشایر ترک، مغول، تاتار و ترکمن بوده اند. 

ما دارای فرهنگی والا، عظیم و جهانی هستیم،  ایران فقط یک منطقه جغرافیایی نیست، بلکه یک فرهنگ است مابین دو رودان (دجله و فرات) تا سه رودان (سیحون، جیحون و زرافشان) و پنج رودان(پنجاب). فرهنگ ما در دنیا اثرات زیادی گذاشته و قلمرو سنتی  آن از آغاز تاریخ، سرزمین پهناور آسیای میانه، چین غربی، آسیای جنوبی بویژه شبه قاره هندوستان بوده است. سالها پیش جواهر لعل نهرو بنیا نگزار سیاسی امروزی هند در نامه ای از زندان انگلیسیها به دخترش بر این تاکید نهاد که در تمام طول تاریخ هیچ کشوری در کشور دیگری به اندازه ایران در هند اثر نبخشیده است، زبان پارسی صدها سال زبان درباری و فرهنگی این سرزمین بوده است،  چنانکه سخنوران پارسی هند از چند برابر سخنوران خود ایران فراتر است. به نوشته نهرو اگر استعمار انگلستان با همه نیروی خود علیه گسترش این زبان برنخواسته بود هنوز هم زبان پارسی زبان رسمی هندوستان میبود. قسمتی از عالیترین آثار معماری این سرزمین دستاورد معماران چیره دست ایرانی است. بنای رویایی تاج محل که ویلدورانت آن را زیباترین بنای جهان مینامد، به تعبیر رونه گروسه "روح ایرانی که است در کالبد هند حلول کرده است." گنحینه آثار خطی فارسی در هند بزرگترین گنجینه دستنویس فارسی در تمام جهان است، بدایع نقاشی و مینیاتوری ایرانی نفیس ترین مجموعه آثار هنر نقاشی این کشورند، موجودیت کشور پاکستان که نامش هم فارسی است بر اساس ایدیولوژی شاعر پارسی گوی، اقبال لاهوری پی ریزی شد و کشمیر، ایران صغیر نامیده میشد و بنگال همچنان کانون قند پارسی باقی ماند. جاده ابریشم علاوه بر شاهراه بازرگانی، حدود 70% آن در منطقه فرهنگی ایران قرار داشت بعلاوه آن یک شاهراه فرهنگی و هنری کهن نیز بود که اندیشه های مذهبی و فلسفی زرتشتیی، مهری و مانوی ایران را به امپراطوری پهناور چین منتقل کرده است. مسیحیت نستوری و اسلام ایرانی از همین طریق به چین رفته است. میلیونها چینی به زبان پارسی نماز خوانده اند و امروزه نیز میخوانند، بزرگترین مسجد چینی در "هانگ چه عو" با کتیبه های زیبای پارسی آراسته شده است.  به نوشته ابن بطوطه شعرهای سعدی شیراز تنها نیم قرن پس از خود او، ترانه خنیاگران چینی بوده است، بقایای آتشگاه های زرتشتی و پرستشگاه های مهری و مانوی در سراسر چین یادگارهای دیگری از پیوندهای مذهبی  این دو تمدن بزرگ حهان باستان است، همانطور که شاهنامه فردوسی و خمسه نطامی از پیوندهای تاریخی و گاه عاطفی این دو حکایت دارند. طبق بررسی یک دانشگاه امریکایی بسیاری از میوه ها و گلها از ایران به چین رفته و هنوز نامهای ایرانی دارند. ابن بطوطه نقل میکند که زبان پارسی زبان درباری در جاوه و سوماترا بوده. کلیه سرزمینهای آسیای میانه و قفقاز با تاریخ و فرهنگ ایراتی آمیخته اند، باغچه سراهای جزیره کریمه در امواج دریای سیاه هنوز غرق در گلهای سرخی است که تاتارها از شیراز به آنجا برده اند و سراپا رنگ ایرانی دارند، در کاخ سلطنتی گرجستان تالاری است که در ان صفحاتی از شاهنامه فردوسی در پیشگاه ملکه تامار خوانده میشده است، جمهوری اوست خود را همچنان ایرانی می نامند و زبان اجدادی را که از آلان ها به ارث برده اند ایرانی میدانند و هنوز غاری را که زادگاه میترا شناخته میشود در کو.هستان های بلند خود به مسافران نشان میدهند.                                               

             

              تفکر و ادیان ایرانی بر سایر ادیان تاثیر گذاشته اند برای مثال در تورات قبل از اسارت یهودیان در بابل تصور بهشت، جهنم و فرشتگان وجود نداشت ولی با تأثیر از دین زرتشت، خاخام هایی که در شوش بودند این تصورات را در تورات بعد از اسارت وارد کردند. مشابهاً دین مسیح با توجه به اینکه کل اروپا و شمال افریقا قبل از مسیحیت دین میترا و مهری ایرانی را داشتند پس از مسیحیت حدود 20 مورد از این تصورات و سنت‌های ایرانی در دین مسیح باقی‌مانده است از جمله تولد مسیح( شب یلدای ایرانی)، بکرزایی، شام روحانی, تثلیث, غسل،  ظهور ناجی و آخرالزمان، کلاه سرخ رنگ اسقفان و کاردینال های کاتولیک بنام میترا و تیاره، کلاه اسقفان همچنین بسیاری دیگر. قدیس کاتولیک آگوستین مقدس ابتدا معتقد به آئین مهر بود و بعد مسیحی شد. گری گوری مقدس پسر یک ایرانی زرتشتی بود که به آیین مسیحیت در آمده بود و ارمنستان را مسیحی کرد. دین بودا را یک نجیب زاده اشکانی به چین برد و برادران شیخ احمد قمی تاجرانی از اهل قم دین اسلام را به مالزی بردند و حدود 6 نسل در آنجا پادشاهی کردند. بعد از حمله اعراب ایرانیان در الجزایر و مراکش حکومت رستمیان آفریقا را ایجاد کردند و چهار نسل در آنجا حکومت کردند. بسیاری از آثار تمدنی ایران در اسپانیا در معماری،آشپزی، موسیقی وغیره قا بل مشاهده است. ما مفاخر حکمت و جامعه شناسی ای چون حکیم ناصرخسرو قبادیانی، شیخ مصلح الدین سعدی را داریم، آن هم در زمانی که در سرزمین های مطرح امروزی چنین دغدغه هایی وجود نداشت. ما بزرگان ادبی چون حافظ و خیام و حضرت مولانا را داشتیم که پس از سده ها تازه غرب شروع به شناختن آنها کرده است. ما حکیم ابوالقاسم فردوسی را داریم . ما برای اولین بار در دنیا دین و آئین و اخلاقیات را مطرح کرده‌ایم (آئین میترا و زرتشت). ما اولین حرکت‌های اجتمائی (نوعی سوسیالیسم روستایی) را در جهان با آئین مزدک در قرن ششم میلادی مطرح کرده‌ایم .اولین بار در جهان فلسفه دوگا نگی روح بشر (خوب و بد، خیر و شر) را شناخته و مطرح نمودیم واولین تفکر دموکراسی  قبل از یونانی ها در دین زرتشت آورده شده است که هر کس آزاد است با عقل خود بین اهورامزدا و اهریمن انتخاب کند. ما ملتی تیزهوش و زیرک هستیم ولی هوش ما بالقوه مانده و از آن استفاده نمی شود زیرا جامعه شرایط لازم برای آن را به وجود نیاورده است تا این هوش در مسیر علم، تولید، ابداعات و اختراعات بیفتد. به این ترتیب هوش و ذکاوت ها بسته به شرایط زندگی افراد به سویی رفته اند. هوش ما درجهت خوب به دنبال خیال پردازی و رؤیا رفته است و شاهکارهایی که در زمینه شعر (کلام زیبا)داریم که جزو بهترین و بالا ترین در دنیا است در نثر و رمان چون فکری و در ارتباط با جامعه است، عملاً چیز زیادی نداریم . هوش های ما در بسیاری موارد هم در کارهای خلاف به کار گرفته شده است که بسیاری از آن ها از نظر به کارگیری هوش، خود جزو شاهکارها می توانند محسوب شوند.. 

با توجه به اینکه ما و ژاپنی ها تقریباً همزمان شروع به صنعتی شدن کردیم ولی ما به جایی نرسیدیم،ایرانیهای خوش ذوق در مقایسه ضرب‌المثل زیر را ساخته اند: 

از ده نفر ایرانی نه(9) نفرشان با هوش اند و یک نفر کودن، از ده نفر ژاپنی نه(9) نفرشان کودن اند  و یک نفر با هوش. ولی ژاپنی ها این یک نفر با هوش را رأس بقیه میگذارند و با تبعیت همه از او به هر هدفی می رسند،ولی ایرانی‌ها یک نفر کودن را رأس بقیه میگذارند و به هیچ جا و یا هدفی نمی رسند. این ضرب المثل خودستایانه به این علت بوجود آمده است چون ما همیشه از با هوش بودن خودمان تعریف و تمجید کرده ایم در حالیکه از نظر هوش اجتمایی(ای کیو)  ما جزو کودن ترین اقوام جها نیم . 

 کلاً ما برای مقاصد کوتاه مدت به طور باورنکردنی و سریع عمل می کنیم، خوش فکر و در عین حال زیاده طلب و غیرقانع به حق و وضعیت خودمان می باشیم.سوای این امتیازها ولی:

در زمره عقب افتاده ترین کشورهای جهانیم 

در تصادفات رانندگی رتبه اول را در جهان داریم 

در فرار مغزها که هر کدام از چاه نفتی پرارزش ترند اولیم 

پایتخت، شهر ها و آب های زیرزمینی مان آلوده ترین در جهان اند 

در اتلاف انرژی ها اولیم 

در انس و الفت انسانی و حفظ حقوق دیگران در رده بسیار پایینی قرار داریم 

از نظر نیاز به خارج و فقدان تولید ملی اولیم 

 شعر ناصرخسرو در هزار سال پیش گویای این وضعیت است: 

 

      چو تو کُنی اختر خویش بد                       مدار از فلک چشم نیک اختری را 

 

و همه اینها از خود ماست که بر ما است، زیرا که ملتی هستیم بیگانه با تاریخ، حقیقت گریز، پنهان کار، ظاهر ساز، قهرمان پرور، خود محور، همه چیزدان، بی برنامه، فرصت طلب، قانون گریز و در نتیجه مسئولیت  ناپذیر و حسود و پرتوقع ،هم زمان ولی دارنده ی مزایای نیکوی ذکر شده. 

 

ما باید بدانیم کیستیم و هویت خود را پیدا کنیم. ما وقتی می توانیم کاستی هایمان را جبران کنیم که وجود آنها را قبول کنیم. وقتی که ما تاریخ را نمی خوانیم،  از کجا بدانیم که در گذشته با داشتن روحیه سلحشوری، تعهد به عهد و راستگویی تنها یک بار آن هم توسط اسکندر مورد هجوم و تصرف کامل درآمده ایم، در حالی که پس از آن با تغییر روحیاتمان سی بار این اتفاق برایمان افتاده است. 

وقتی تاریخ نمی خوانیم از کجا بدانیم که تازیان با شعار برابری و برادری بر ایران متعلق به ساسانی تاختند چون فشارهای طبقه حاکمه زمینه را برای این خوش باوری آماده کرده بود، ولی نژادپرستی و برتری جویی اموی حاکم شد و دیگر کار از کار گذشته بود. وقتی تاریخ نمی خوانیم از کجا بدانیم که قتل  ایلچی چنگیز مغول توسط غایر خان در دربار سلطان محمد خوارزمشاه سیل مغول ها را روانه ایران کرد. وقتی تاریخ نخوانیم از کجا بدانیم که مهدی علی خان سفیر ایرانی الاصل دولت فخیمه ی انگلستان با تحریک احساسات مذهبی فتحعلی شاه، او را وادار به حمله نظامی به افغانستان می کند و با این کار پایه ی حضور دایمی انگلیس را برای همیشه در این منطقه می گذارد. 

با عدم آگاهی تاریخی چگونه می توانیم تجربه کنیم که کشورهای سلطه گر با شناسایی نقاط ضعف ما چگونه و به چه آسانی به مطامع شان می رسند. سراسر تاریخ ما پر است از این فجایع و عدم ارزیابی و شناخت دشمن و همچنین عدم ارزیابی و توانایی خودمان و از این بابت ضربه های تعیین کننده و خردکننده ای خورده ایم. 

کشورهای پیشرفته تاریخ کوتاه کشورشان را جزء به جزء می خوانند و حتی می دانند چه کسی فلان کاخ، فلان پارک و یا فلان کار را کرده است. در ایران حتی اگر از تحصیل کرده ها سؤال شود که اولین بیمارستان امروزی، اولین کارخانه برق و اولین مدرسه یا اتوبان در کشور را چه کسی ساخته است شاید کمتر کسی آن را بداند. موئلف از تعداد بسیاری تحصیل کرده های سطح  بالا سئوال کرد که این همه قلعه ها و پل های دختر در ایران چه هستند وچرا این نام را دارند،عملاً هیچ‌کس نمیدانست به این ترتیب وضعیت بقیه مردم هم از این یک نمونه معلوم می شود. 

 

تاریخ فقط تاریخ لشکرکشی شاهان و بزم های خسروپرویز نیست، حمله اسکندر هم بخشی از تاریخ ماست. با حاشا کردن و پنهان کردن و یا فراموش کردن آن ها کارها درست نمی شود. ما بالاخره باید یک روز با تاریخ گذشته مان آشتی کنیم و این جفای بزرگ را که تا به حال در حق خودمان روا داشته ایم به نوعی جبران کنیم، آن وقت است که خواهیم توانست تجربه ها و دست آوردهای گران قدری را که در دامان تاریخ برای ما محفوظ مانده به دست آوریم و مورد استفاده قرار دهیم وآن وقت است که خواهیم فهمید که از روزی که به دروغ آلوده شدیم سرنوشتمان به دگرگونی و سقوط کشیده شد زیرا که دروغ واقعاً ام الفساد است و هنوز هم دشمن ویرانگر این ملت کهن سال و قدیمی به شمار می رود و متأسفانه در لابلای جامعه رخنه عمیقی کرده است.

 

در پایان با مطالعه تاریخ گذشته 500 ساله مان می بینیم که چه افراد نادان، بی اهمیت و حتی بدون شرافت و ارزش های انسانی بر ما حکومت کرده اند، کشور را فروخته و به فنا برده اند، برای صدها هزار نفر سرنوشت های تباه ایجاد کرده اند، ولی همه آن را تحمل کرده اند، همان طور که در خانواده ها استبداد و ضرب و شتم را تحمل کرده اند و با تحمل و قبول آن ادامه زندگی داده اند. شاهد آن هم این است که سه بار با جان فشانی های بسیار انقلاب کرده ایم ولی به جایی نرسیده ایم. ما هم زمان با ژاپن شروع به احداث مدارس امروزی و صنعتی شدن کرده ایم، ولی هنوز هم مایحتاجمان را باید بیگانگان تأمین کنند، ما به عنوان اولین کشور در آسیا و خاورمیانه، افریقا و روسیه دموکراسی پارلمانی به وجود آوردیم ولی به هیچ دموکراسی نرسیدیم. حال وقت آن رسیده است تا یک بار برای همیشه و هرچه زودتر تیشه به ریشه ی خلقیات و رفتارهای خودمان بزنیم و خود را از آنها برها نیم و از لاک قبیله گری بیرون آییم تا که به بلوغ و عقلانیت اجتماعی برسیم و قدرتمند شویم تا بتوانیم در دنیای امروز باقی بمانیم و تمدن ده هزار ساله مان را استمرار بخشیم و از خطرات نهراسیم. دنیا با سرعت بی نهایت به پیش می رود و ما باید این آخرین شانس را استفاده کنیم و به پا خواسته، خود، جامعه و خانواده هایما را اصلاح کنیم، همه ناهنجاری ها و عیوبمان را خوب بشناسیم، بر خود بلرزیم و درصدد رفع آنها برآییم. اگر سیستم حکومتی هم مقدرات مردم را به خود مردم واگذار کنند ما در خط و مسیر صحیح خواهیم افتاد و به هر هدفی خواهیم ریسد و دارای جامعه ای واقعی میشویم. ما هرگز شهروند نبوده ایم بلکه در شهرها, مردم  فقط شهرنشین بوده و هستند و صرفاً خانواده کوچک خود را در نظر دارند و منافع شهری، جمعی و ملی مورد نظر و علاقه آن ها نبوده و نیست . ما تازه در این دوران شروع کرده ایم که بگوییم شهر ما خانه ماست و کشور هم خانه ماست، تفکر چها دیواری اختیای را به چهار دیواری ایران با 80 میلیون نفر تبدیل کنیم و همآنطور که  در خانواده با صمیمیت و محبت با افراد خانواده رفتار میکنیم و کار با وجدان و درست انجام میدهیم، همین کار را هم  در اجتماع و برای دیگران انجام دهیم تا همه به شهروند تبدیل شویم که این راز پیشرفت ممالک مترقی است ودر چنین جامعه‌ای  زندگی باعث شادی، خوشی، افتخار،امنیت و هم بستگی خواهد بود و ما را به جای خانواده های چندنفره به یک خانواده هشتاد میلیون نفری تبدیل  میکند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                

   

   

 

 

 

                              فهرست منابع 

 

 

حسن نراقی. جامعه شناسی خودمانی. تهران: نشر اختران 

علی رضا قلی.جامعه شناسی خودمانی. تهران: نشر نی                                                                                                       ابراهیم صحاف باشی . سفرنامه. تهران :  شرکت موءلفان و مترجمان ایران

ژنرال آیرون ساید. خاطرات و سفر نامه ژنرال ایرونساید. تهران: نشر آینه                                                                  پیترو دو لا واله. سفر نامه. مجموعه ایرانشناسی 45: بنگاه ترجمه و نشر کتاب 

جمیز موریه. ایران،ارمنستان واسیای صغیر و استامبول. تهران:نشر توس 1386

جیمز موریه . حاجی بابا اصفهانی. تهران: نشر توس 

کنت دو گوبینو. سه سال در ایران ، ترجمه ذبیح ا...منصوری : انتسارات فرخی 

سر پر سی سایکس. هشت سال در ایران. تهران:  چاپخانه ارمغان اداره کل انطباعات1316 

تیمور لنگ. منم تیمور جهان گشا، ترجمه ذبیح ا...منصوری از انتشارات  کتابخانه مستوفی                        

     

Voyage an Perse de Chevaliere Chardin et de outre lieux d,orient, Imperimeri Forsat

 

گاردان آلفردو.  مأ موریت ژنرال گاردان در ایران ترجمه عباس اقبال آشتیانی.تهران: انتشارات نگاه 

سفرنامه مادام دیا لا فوآ. ترجمه و نگارش فره وشی. تهران: نشر دانشگاه تهران  1316 

سفرنامه الکسی سولتیکوف. مسافرت به ایران، ترجمه محسن صبا. تهران: علمی فرهنگی 1358 

 عبدالحسین زرین کوب.  دو قرن سکوت، سرگذشت حوادث و اوضاع تاریخی ایران در دو قرن اول              ا                                                    و دوم اسلام.  تهران: چاپخانه 25 شهریور.

 شجاع الدین شفا. ایران در اسپانیا،  ترجمه مهدی سمسار. تهران: نشر گستره 

حاج شیخ قوام وشنوی . حجاب در اسلام.قم :  چاپخانه حکمت،  قم 1392 هجری قمری

محمد علی جمالزاده.   خلقیات ما ایرانیان                                                                                                محمد تقی عطار نژاد. نسخه عطار یا ایجاد معلومات، مجهولات. تهران :  سازمان چاپ پویا                                        صبهی بروایت فضل ا....مهتدی قصه های صبحی. تهران:انتشارات معین  

 

 ماروین زونیسThe political elit of iran انفشارات جاپخش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

               آگاه کردن مردم از رفتارهای منقی شان برای همیشه برای فرد و حامعه ثمر در پی خواهد داشت